This is a digitai copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legai copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the originai volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we bave taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercìal use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legai Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legai. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is stili in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
at|http : //books . google . com/
Informazioni su questo libro
Si tratta della copia digitale di un libro che per generazioni è stato conservata negli scaffali di una biblioteca prima di essere digitalizzato da Google
nell'ambito del progetto volto a rendere disponibili online i libri di tutto il mondo.
Ha sopravvissuto abbastanza per non essere piti protetto dai diritti di copyright e diventare di pubblico dominio. Un libro di pubblico dominio è
un libro che non è mai stato protetto dal copyright o i cui termini legali di copyright sono scaduti. La classificazione di un libro come di pubblico
dominio può variare da paese a paese. I libri di pubblico dominio sono l'anello di congiunzione con il passato, rappresentano un patrimonio storico,
culturale e di conoscenza spesso difficile da scoprire.
Commenti, note e altre annotazioni a margine presenti nel volume originale compariranno in questo file, come testimonianza del lungo viaggio
percorso dal libro, dall'editore originale alla biblioteca, per giungere fino a te.
Linee guide per l'utilizzo
Google è orgoglioso di essere il partner delle biblioteche per digitalizzare i materiali di pubblico dominio e renderli universalmente disponibili.
I libri di pubblico dominio appartengono al pubblico e noi ne siamo solamente i custodi. Tuttavia questo lavoro è oneroso, pertanto, per poter
continuare ad offrire questo servizio abbiamo preso alcune iniziative per impedire l'utilizzo illecito da parte di soggetti commerciali, compresa
l'imposizione di restrizioni sull'invio di query automatizzate.
Inoltre ti chiediamo di:
+ Non fare un uso commerciale di questi file Abbiamo concepito Google Ricerca Libri per l'uso da parte dei singoli utenti privati e ti chiediamo
di utilizzare questi file per uso personale e non a fini commerciali.
+ Non inviare query automatizzate Non inviare a Google query automatizzate di alcun tipo. Se stai effettuando delle ricerche nel campo della
traduzione automatica, del riconoscimento ottico dei caratteri (OCR) o in altri campi dove necessiti di utilizzare grandi quantità di testo, ti
invitiamo a contattarci. Incoraggiamo l'uso dei materiali di pubblico dominio per questi scopi e potremmo esserti di aiuto.
+ Conserva la filigrana La "filigrana" (watermark) di Google che compare in ciascun file è essenziale per informare gli utenti su questo progetto
e aiutarli a trovare materiali aggiuntivi tramite Google Ricerca Libri. Non rimuoverla.
+ Fanne un uso legale Indipendentemente dall' utilizzo che ne farai, ricordati che è tua responsabilità accertati di farne un uso legale. Non
dare per scontato che, poiché un libro è di pubblico dominio per gli utenti degli Stati Uniti, sia di pubblico dominio anche per gli utenti di
altri paesi. I criteri che stabiliscono se un libro è protetto da copyright variano da Paese a Paese e non possiamo offrire indicazioni se un
determinato uso del libro è consentito. Non dare per scontato che poiché un libro compare in Google Ricerca Libri ciò significhi che può
essere utilizzato in qualsiasi modo e in qualsiasi Paese del mondo. Le sanzioni per le violazioni del copyright possono essere molto severe.
Informazioni su Google Ricerca Libri
La missione di Google è organizzare le informazioni a livello mondiale e renderle universalmente accessibili e fruibili. Google Ricerca Libri aiuta
i lettori a scoprire i libri di tutto il mondo e consente ad autori ed editori di raggiungere un pubblico piti ampio. Puoi effettuare una ricerca sul Web
nell'intero testo di questo libro dalhttp : //books . google . com
(''plppiSi^^
SOCiaÀ INTEIKAZIOHALE W STUDI FRAKCESCANI IN ASSISI
INVENTARIO
DELL'ANTICA BIBLIOTECA
DEL S. CONVENTO DI S. FRANCESCO IN ASSISI
COMPILATO NRL 1381
PUBBLICATO
CON NOTE ILLUSTRATIVE E CON RAFFRONTO Al CODICI
ESISTENTI NELLA COMUNALE DELLA STESSA CITTÀ
DAL JUHl.lOTKCAHK)
LETO AT.l^SSANDRl
ASSISI
TI |M MJKAKIA M FTASTASI< i
VMU\
INVENTARIO
DELL'ANTICA BIBLIOTECA
DEL S. CONVENTO DI S. FRANCESCO IN ASSISI
COMPILATO NEL 1381
PUBBLICATO
CON NOTE ILLUSTRATIVE E CON RAFFRONTO Al CODICI
ESISTENTI NELLA COMUNALE DELLA STESSA CITTÀ
DAL BIBLIOTECARIO
LETO ALESSANDRI
A CUBA E SPESE
DELLA SOCIETÀ INTERNAZIONALE DEGLI STUDI FRANCESCANI
ASSISI
TIPOGRAFIA METASTASIO
190(ì
AL PRESIDENTE ONORARIO
PAOLO SABATIER
IL CONSIGLIO DIRETTIVO
DELLA
SOCIETÀ INTERNAZIONALE DEGLI STUDI FRANCESCANI
QUESTO DOCUMENTO STORICO - BIBLIOGRAFICO
IN ATTESTATO
DI GRATITUDINE E DI REVERENTE AFFETTO
DEDICA
1^/ fiobìTe Signore
Cav. T)off. flnfonJo de' Confi Fiumi
Presidente della Società Internazionale di Studi Francescani
Egregio Sig. Presidente,
Cotesta illustre Società Internazionale degli Studi
Francescani, presieduta con tanto amore, con tanto zelo
e saviezza dalla S. V, Tllma, corrispondendo al suo scopo
di pubblicar documenti e formare una biblioteca, di cai
possa giovarsi qualsiasi studioso delle cose francescane,
con ottimo consiglio stabilì di render di pubblica ragione
a sue spese il prezioso catalogo dei libri del Sacro Con-
vento di S. Francesco in Assisi, compilato' nel 1381,
Alla eletta intelligenza della S. V. Hlma non potevano
sfuggire i vantaggi, che dalla pubblicazione di questo,
coms di altri somiglianti cataloghi, può ritrarre la storia
delle scienze e di tutta V umana cultura; giacché, come
ottimamente riflette V insigne Storico della Vaticana, Emo
Franz Ehrle, e Nulla fere alia re singularum aetatum,
immo etiam doctorum virorum ingenia et studia certius
aestimantur, quam ex bibliothecis, quas sibi singulari
saepe am^ore pretio incommodo compararunt . . . Delude
ex iis librorum recensionibus, de veterum scriptis ac re
libraria plurima intélligimus, Discimus enim quos qui-
i
que libros scripserint auctores, et quihus viris tot, nullis
certis nominibue inscripta, volumina sunt tribìienda ».
(Vedi Hist, Bibl, Rom. Pont, Praefatio). Da un catalogo
poi che descrive la biblioteca antica del piò, illìistre con-
vento francescano e della Bollica che è capo e madre
dell' ordine minoritico, Ella ben comprendeva, quanto po-
tessero vantaggiarsi gli studi francescani, che costituiscono
l'unico oggetto di cotesta Società Internazionale.
U incarico però di eseguire un tal lavoro poteva esser
certamente affidato a persona più capace e più idonea: ma
il mio ufficio di bibliotecario della Comunale, dove quel
catalogo si conserva, mentre a Lei ed agli altri memori
del Consiglio suggerì forse la scelta della mia persona,
a me non permetteva di rispondere all'onorevole proposta
con un rifiuto: tanto più che ad assumere questa impresa
già m'avevano esortato ed incoraggiato, in due diverse
epoche, due insigni cultori della storia francescana, cioè
il suUodato Rmo Ehrle, quando dedicava i suoi studi ai
codici della nostra biblioteca; e testé V illustre Presidente
Onorario di codesta Società, Paolo Sabatier, il quale, aven-
done promosso la fondazione coli' unico nobilissimo scopo
di favorire gli studi francescani, e di dare impulso a
qìiel provvido movimento, che innalza il secolo all' al-
tezza degV ideali del Santo tutto serafico in ardore, de-
siderava, che la medesima Società offrisse agli studiosi
il pregevolissima documento.
Accintomi pertanto all' opera, ho cercato di usare
tutta la diligenza che per me si poteva, nel preparare e
compiere questa pubblicazione: ed oggi finalmente posso
presentarla alla S. V. Hlma ed alla Società, Giunge
veramente alquanto in ritardo: della qualcosa varie sono
state le cagioni: inattese difficoltà che hanno richiesto piit
lungo tempo che non avessi preveduto, indisposizione di
salute in vari periodi di questi due anni, uno studio
com^messomi dalla nostra Accademia Properziana in oc-
casione del centenario di Francesco Petrarca, un ufficio
piii volte rifiutato e tuttavia impostomi, dal quale sono
stato costretto a dedicare il mio tempo anche ad altre
cure ed occupazioni. Ma più che del ritardo, mi ditole
dei molti difetti che potranno toglier pregio all' opera;
difetti, i quali son cagionati massimamente dalla mia
pochezza, ed in parte dalla scarsità dei mezzi, di cui ho
potuto disporre.
Mi conforta però il pensiero, che la sostanza di questo
libro è il testo del catalogo, nel quale massimamente
consiste l'utilità della pubblicazione; e questo è stato ri-
prodotto in tutta la sua integrità e, spero, nella sua ge-
nuina lezione: quanto poi alla manchevolezza delle note
e degli schiarimenti, potranno col loro proprio studio
supplire i dotti, ai quali mi giova ricordare il verso
dell' Alighieri, (Par. C, X) « Messo t'ho innanzi: ornai
per te ti ciba ».
Ad ogni modo il Imon volere e la fatica non lieve
durata neW esaminare parecchie centinaia di codici, per
raffrontarli con gli articoli dell'antico catalogo, valgano
ad ottenermi dalla benignità Sua, egregio Presidente^ e
mi lasci aggiungere, dalla sua amicizia, di cui altamente
mi onoro, il perdono dei difetti che rendono manchevole
questa pvòblicazione.
Sicuro di ottenerlo, presento a Lei ed alV Egregio
Consiglio di Amministrazione, i piit, vivi ringraziamenti
per la fiducia, che si son compiaciuti di axxordarmi: e
concludo con quelle belle parole finali, riportate nel nostro
catalogo dall'opera, Postillae super Epistolas Canonica^,
di Nicolò di Gorham, De omissis parcatis, de benefactis
laus sit Deo.
Col piii profondo ossequio verso il Presidente e col
piin vivo affetto verso Vamico, mi rassegno di Lei
Assisi 8 Marzo 1906.
Devmo
Dì ^ibìiof ecario deììa Comunale
Leto Alessandri
PREFAZIONE
Uno dei più antichi cataloghi di libri è certamente
quello della libreria del Sacro Convento di S. France-
sco di Assisi, compilato nel 1381, contenuto nel codice
691, ora appartenente alla Comunale di questa Città.
È un manoscritto cartaceo di ff. 107, compresi i due
fogli di guardia in fine; il secondo de' quali, incol-
lato nella tavoletta di coperta, è visibile soltanto nella
parte anteriore. Misura '"/j^j: porta due numerazioni,
la moderna e V antica; questa segna con numero pro-
gressivo le pagine, quella i soli fogli; e risultano 210
pagine, non compresi i fogli di guardia: ogni pa-
gina contiene venticinque linee: mantiene la rilegatura
primitiva in due tavolette coperte di pelle con chiodi
o bollette. Nella copertina o tavoletta posteriore si con-
serva ancora la membranetta, nella quale si legge
scritto, con lo stesso carattere del codice, il titolo e la
collocazione del libro « Inventarium de omnibus libris
librariae Sacri conventus sane ti Francisci de assisio,
tam de cathenatis quam de non cathenatis ac etiam de
— XII —
omnibus libris sanctae mariae de portiuncul
natur versus orientem in solario HI ». La se
chiara e ben formata: le iniziali con maiuscole
rubricate in modo, che spesso ne scapita la eh
la nitidezza della lettera, e perciò anche delL
È composto di diciotto quaderni, segnati
col suo numero d' ordine nel primo e neir ultin
nella maniera caratteristica dei manoscritti
vento, secondo la norma fissata dall'autore
questo inventario; cioè col numero nel cen
circolo formato da punti alternativamente ros{
diviso in quadranti da quattro raggi. I quac
tutti composti di sei fogli, tranne il IV e il ]
ne hanno quattro soltanto.
In alcune pagine vi sono degli spazi in biai
nelle pag. 42, 43, 46, 54, 56, 57, 58, 69, 104,
la pag. 145 e tutte le pagine, dal numero 16
sono interamente in bianco, lasciate certamen
continuazione dell'inventario, nel caso d'au
libri. Alla pag. 197 comincia T inventario d
ziuncula, che termina al f. 206.
Sventuramente, in qualche foglio la carta
delle lacerazioni, che talora rendon difficile L
Lo scrittore dell' Inventario è frate Giovani
Nel margine superiore della prima pagina il 1
scritto questa nota: « Quest' indice fu fatto de
vanni di messer lolo Soldani, come dicesi, di
E nell'Inventario stesso in principio si legg(
compilato, per ordine di frate Lodovico minis
rale, da frate Giovanni di lolo di Assisi, allo
rista, o bibliotecario del sacro convento, col
o beneplacito dei discreti del convento, mae
colò da Bettona, Benedetto d'Accursio di Ass
— XIII —
custode del sacro convento, Simone Lelli di Assisi, Gia-
como di maestro Francesco di Bettona, Niccolò Vannini
di Assisi, Antonio di Nesuzia di Assisi, Niccolò di San-
tuzzio di Assisi, Giovanni Giacobuzzi di Assisi, Pietro
Antonio di Assisi allora sagrestano, Tommaso di Be-
viglio, Francesco di messer Francesco di Assisi, Pietro
e Filippuccio di S. Lucia, Giacomello di Campobasso,
Angelo di Monteleone, e Luca di Francesco di Assisi
allora vicario del sacro convento. I nomi di tutti questi
religiosi si leggono pure in un libro di entrata e di
spesa, che va dall'anno 1380 al 1424, e trovasi nel-
l'archivio della nostra biblioteca. Nel primo foglio di
questo libro, notandosi come furono raccolte l'elemo-
sine dell' indulgenze dell' altare di S. Maria e dell' al-
tare inferiore e superiore di S. Francesco, si aggiunge;
« Facta ratione die XVIII mensis Augusti per fratrem
Benedictum Custodem coram compotistis fratribus iaco-
bo de bictonio, thoma de bi villo, iohanne iolio, angelo
de monteleone, post factam rationem recepit iolus a
francisco ». Similmente, più sotto in una nota di spese
si registrano i frati, che furono provveduti di tonaca,
e vi si leggono questi nomi: e il nome di iohannes ioli
è scritto sempre chiaramente in questa forma.
Non saprei pertanto immaginare, perchè il chiaris-
simo Mazzatinti, nella prefazione del suo inventario de'
manoscritti contenuti nella nostra biblioteca, all'autore
dell' antico catalogo dia il nome di frate Giovanni Loli
o di Lolo. Questo nome forse gli è stato suggerito dalla
lettura dei due manoscritti seguenti.
Il codice 337 della Comunale contiene un inventario
della Sacristia redatto « anno domini 1338 die XV men-
sis februarii tempore fratris francisci macharelli de as-
sisio ministri, et fratris iohannis Loli de assisio custodi(s)
— XIV —
sancti francìsci ». Il Mazzatinti, il quale conosce certa-
mente un tal codice, avrà forse creduto, che questo frate
Giovanni Loli sia lo scrittore dell' inventario, ingannato
dalla somiglianza del nome, e forse anche dalla scrittnra,
che sembra eguale a quella dell'inventario dei libri.
V è poi nel nostro archivio un' altro libro d' entrata
e di spesa, che è il più antico di tutti, e comincia dal
1352, e giunge sino al 1364; in principio del quale si
nota, che è stato « factus et scriptus de mandato re-
verendi patris fratris iohannis Loli de assisio ministri
provinciae S. Francisci ». Ma alla pag. 112, dove si
legge il registro dei religiosi, ai quali furon consegnati
i denari per provvedersi di tonaca, si nota nello stesso
tempo il medesimo Giovanni .Loli, il quale ebbe denari
« prò se et nepote et sotio » e € frater iohannes ioli >
che è il nostro inventarista e bibliotecario. Del resto è
chiaro, che frate Giovanni Loli, il quale nel 1338 era
già custode del convento, e nel 1352 provinciale, e perciò
uomo di età assai matura, trenta o quarant'anni dopo
non avrebbe potuto scrivere quel!' inventario.
Tornando alla descrizione del nostro codice 691, di
tratto in tratto vi si vede notato con scrittura poste-
riore, e talvolta diversa, qualche libro, che nella prima
compilazione era stato omesso: e l' inventario, dopo il
suo termine, è seguito da un'appendice, iniziata dallo
stesso frate Giovanni e proseguita da altre mani fin
verso il 1449; nella quale appendice sono notati i libri
provenienti dai religiosi del sacro convento. Ed anche
i nomi di questi religiosi si leggono nel libro dell' en-
trate e delle spese che comincia dall'anno 1380.
Dalla pag. 197 alla pag. 206, di mano dello stesso
frate Giovanni di lolo, è scritto l' inventario dei libri
della Porziuncula compilato nel 1380.
— XV —
Questo codice è stato studiato ed esaminato dallo
Sbaralea, dal Papini, dal Fratini, dal P. Ehrle, dal Sa-
batier e dal Mazzatinti. Lo Sbaralea nella sua opera
« Supplementum ad scriptores etc. » ne ha fatto larghis-
simo uso; giacché vi ha notato (e pochi glie ne sono
sfuggiti) quasi tutti i trattati composti da autori fran-
cescani; e r opera sua sarà assai utile anche per la
nostra pubblicazione. L' Ehrle poi, oltre ad averne fatto
una recensione, se ne è valso forse non poco ne' suoi
studi intomo alla conformazione delle biblioteche me-
dioevali del secolo XIII e XIV.
Giacché il nostro inventario ha il pregio singolaris-
simo di presentare un modello completo delle librerie
di quell' epoca: in guisa che la biblioteca antica del
Sacro Convento si potrebbe anch' oggi ricostruire in
tutti i suoi particolari.
Era essa divisa in due librerie, la libreria pubblica
e la privata o secreta. La libreria pubblica consisteva
in un vasto salone oblungo (V. Fratini storia della Ba-
silica e del Convento di Assisi, Prato, Ranieri - Giusti
1882 pag. 199), i cui lati maggii^ri riguardavano verso
oriente ed occidente: e da questi due lati erano disposti
diciotto banchi (nove da una parte e nove dall' altra),
sui quali erano collocati i volumi, raccomandati cia-
scuno con catena al proprio banco. Non occorre, che io
indichi i codici in essa contenuti, e V ordine loro; giac-
ché ognuno può procacciarsi siffatte notizie nel testo
dell'inventario stesso. Osserverò, che, se si volessero
anche determinare le dimensioni della sala e dei banchi,
facilmente si potrebbe effettuare; giacché i sei volumi,
contenuti nel primo banco, esistono tuttora, e ciascuno
misura in larghezza 33 centimetri; ond' é che il minimo
della lunghezza del banco, doveva essere di circa due
— XVI —
metri; ma siccome è da supporre, che i libri incatenati
vi si adagiassero comodamente, cosi possiam dare alla
loro lunghezza una maggiore estensione, in modo che
la sala sarebbe stata lunga circa venti metri. Se non
che si può supporre, che i nove banchi, tanto dell'uno
quanto dell'altro lato, fossero disposti in più file; nel
qual caso le dimensioni della sala sarebbero più limit^,te.
Il chiarissimo W. J. Clark, autore dell' opera « Me-
dieval and renaissance libraries > onorò della sua visita
la nostra biblioteca; e dopo avere studiato il nostro an-
tico inventario, volle esaminare il luogo, dove nel Sacro
Convento erano collocati i libri, che, poco prima, per
ordine del Ministero dell' Istruzione Pubblica, erano
stati trasferiti altrove; ed espresse 1' opinione, che la
grande sala, benché trasformata da un' architettura più
moderna, fosse quella stessa, che nell' antico inventario
viene indicata, come sede della libreria pubblica.
La libreria secreta, sebbene contenesse un numero
assai maggiore di libri, nondimeno era ristretta in una
sala assai più piccola; giacché i libri erano collocati in
due grandi armadi, V uno opposto all' altro, che riguar-
davano in simil modo verso oriente ed occidente. Gli
armadi o scaffali erano divisi in solari, cioè plutei o
palchetti.
Verso oriente, nell'inventario se n'indicano sei; verso
occidente cinque; ma il sesto poteva anche essere vuoto;
ed altri vuoti ve ne potevano essere anche nello scaffale
d'oriente. Giacché fra i codici della nostra Biblioteca,
che portano ancora la membranetta, ov' è segnata la
collocazione, ve n' è taluno, che si dice collocato nel
decimo solario ad oriente. Dalla qual cosa si può ar-
gomentare, quanto sìa cresciuta, dopo il 1381, la bi-
blioteca del Sarco Convento. Del resto sia per il numero
— XVII —
dei libri, sia per la buona disposizione e per V ordine,
sia per la qualità delle opere, era una delle più rag-
guardevoli, che esistessero a quei tempi. E V illustre
Storico della vaticana ne fa spesso onorevole menzione,
valendosene come di un esemplare per V illustrazione
delle biblioteche medioevali, e la paragona alla vati-
cana stessa.
Come è noto, una parte della biblioteca bonifaziana
e del tesoro pontificio, sotto il pontificato di Clemente V,
fu depositata in Assisi (vedi citata opera, Hist. Bib. Pont.
Rom. p. 16) nel Sacro Convento, nella camera interna
della sacristia della chiesa superiore; e i ghibellini, con-
dotti dal loro capo Muzio, se ne impadronirono; e disper-
sero libri e tesoro. La qual pagina di storia assisana è
stata scritta con maravigliosa diligenza dallo stesso P.
Ehrle. (Vedi Archiv. fùr Litteratur - und Kirchen-Ge-
schichte I. pag. 239). Il medesimo nella citata storia
pag. 127, trattando della dispersione della biblioteca
bonifaziana, e descrivendo le indagini da lui fatte per
iscoprire dove fossero andate a terminare le reliquie di
essa, scrive queste parole: « In tribus potissimum locis
mihi visae sunt inquirendae; in primis Assisii, deinde
in indicibus bibliothecae avenionensis, denique in vati-
cana: » e dopo alcune linee, « In bibliotheca coenobii
autem libri, si qui in eam, vertente saeculo decimo-
quarto, vel decimoquinto ex Bonifatiana erant illapsi,
facili opere etiam nunc videbantur posse agnosci. Ex
codicibus enim per fratres ab ipsis ordinis primordiis,
tot saeculorum cursu, summo studio conquisitis ac di-
ligenti cura custoditis, etiam hac nostra aetate, post
multiplices iacturas, fere septingenti asservantur. Prae-
terea praesto est eiusdem bibliothecae fratrum accurata
recensio anno 13dl*confecta.
— XVIII —
Itaque in primis ex perusina recensione bibliothecae
bonifatianae et ex bibliotheca Assisiensi eos selegi co-
dices, qui, cum rariores essent, atque in utraque biblio-
theca invenirentur, certius videbantur ex Bonifatiana
in Assisiensem derivati; prae caeteris insignia illa biblia
commemoro fere quatordecim voluminibus conclusa,
deinde summam Praepositini de officiis, loannis de Ru-
pella de vitiis, commentarios in sacram scripturam eius
quem modo dixi loannis, Guilelmi de Melitona, Ste-
phani Langton etc. » e conchiude, che niuno di questi
codici presenta connotati corrispondenti a quelli della
recensione o catalogo perugino.
Dell' ordine poi, col quale eran disposti i libri, il P.
Ehrle fa un grande elogio; giacché, paragonando V assi-
siense coli' avignonense, giudica, sotto qualche riguardo,
migliore l' assisiense. « lam si ad rite existimandum de
dispositione bibliothecae Avenionensis, qualis nobis re-
censionibus anni 1369 ac maxime 1375 exhibetur, eam
cum aliis aliarum bibliothecarum eiusdem temporis di-
spositionibus contulerimus, facile apparet eam haud
paucis fuisse inferiorem . . . Procul enim dubio recensio-
nes bibliothecae Collegi Borbonici circa annum 1338, et
Conventus S. Francisci Assisiensis anno 1381 confectae,
ut duas tantum commemorem, recensiones bibliothecae
avenionensis superant, non solum quod libros exhi-
bent accuratius per auctores et disciplinas distributos,
sed eo maxime quod in eis librorum descriptionibus
signa quaedam erant adiuncta, quibus eorum sedes
in pluteis ita indicabantur, ut facillime inveniri et in
eis possent reponi ». (Vedi opera citata pagina 721).
Finalmente parlando della distribuzione dei libri per
materia, in modo che primi fossero collocati i libri della
Sacra Scrittura, quindi i SS. Padri, poscia i teologi, i
giurisperiti, i filosofi, gli scrittori di storia ecc., e ac-
cennando alla divisione della biblioteca in due, cioè li-
breria pubblica con i libri più comuni e da potersene
far copia a chicchesia fermati con catena, perchè non
potessero essere portati fuori della biblioteca; e libreria
privata, per i frati o soci della comunità, con molte-
plici esemplari delle diverse opere, da prestarsi ai pre-
lati, ai maestri, ai lettori e ad altri uomini dotti, fra
gli altri esempi reca quello della biblioteca assisana.
Così la nostra Assisi, fin dallo scorcio del secolo XIV,
mercè T opera dei religiosi del Sacro Convento, posse-
deva una delle più ricche e preziose biblioteche, fomite
dei libri che allora formavano il corredo e il fonda-
mento della cultura.
Ma che dico sullo scorcio del secolo XIV? Possiamo
anzi affermare, che questa biblioteca esisteva certamente
sul principio di quel secolo; e forse si era andata for-
mando nella seconda metà del secolo Xin. Infatti il
nostro inventario si dice noviter factum sive renovatum,
(vedi pag. 139 della presente pubblicazione); prima dun-
que del 1381 esisteva un altro inventario, il quale cer-
tamente dovrà riportarsi per lo meno alla prima metà
del trecento; non potendosi ammettere, che un nuovo
inventario o catalogo di libri si compilasse, senza che
fossero corsi parecchi anni dopo la compilazione d' un
catalogo anteriore. L' egregio P. Elpidio da Montegiove
mi riferì, che il dotto P. Fedele da Fauna, rapito troppo
presto agli studi francescani, nella rivista dei codici da
lui esaminati che si conserva manoscritta presso il Col-
' legio di Quaracchi ed è contenuta in 21 volume, parla
d' un antico catalogo dei codici di Assisi anteriore al
1381; posseduto da una biblioteca di Spagna, e ne dà
Tina larga notizia nel decimo volume. Ma, avendone
— XX —
io chiesto qualche informazioiie. mi fa risposto, che
non si era potuto rinvenire il passo, dove il Padre da
Fanna ricordava quel catalogo. È da sperare, che, se
ì PP. di Qaaraccbi pubblicheranno le memorie del loro
confratello, si possa aver notizia del prezioso catalogo.
Del resto, che la biblioteca esistesse fin dal principio
del trecento sembra opinione anche dello Storico della
vaticana, il qnale, parìando della Bonifaziana deposi-
tata in Assisi, e indicando il Inogo dov'era stata col-
locata, afferma che era separata per Inngo tratto dalla
biblioteca dei Frati, la qnale trovavasi all'estremità del
Convento. (B\^X. Bib. Rom. Pont. pag. 127).
Che poi avesse il sno princìpio nel secolo decimo-
terzo è parimenti congettura dello stesso Storico, il
quale nel luogo sopra allegato afferma, che ab ipsis or-
dinis primordiiSj i religiosi cominciarono a raccoglier
libri; la qual cosa è resa ancor più probabile, se si ri-
fletta, che il fondatore del Convento fu Frate EHia, il
quale delle scienze era ardente cultore.
Cosi Assisi deve ai religiosi ed a S. Francesco la
gloria non solamente di essere stata culla delle arti,
ma anche un primitivo centro di cultura. Giacché a
que' tempi le biblioteche pubbliche, sebbene si trovas-
sero in alcuni collegi di studi e nei più celebri con-
venti, eran tuttavia assai poche; e fra queste poche,
la biblioteca del Sacro Convento, era una delle più
ragguardevoli, come quella che, tra la libreria pubblica
e quella privata, possedeva molti libri per qualità assai
rari, e di gran pregio. E se si considera, che a quei*
tempi rarissime erano le biblioteche, i cui libri supe-
rassero il migliaio, tanto che lo Storico più volte citato
ne conta soltanto due, cioè la Sorbonense e TAvi-
gnonese, la biblioteca d'Assisi che già raggiungeva il
— XXI —
numero di oltre settecento, e, poco dopo, di oltre otto-
cento codici, deve considerarsi certo una delle più ric-
che: e infatti era di poco inferiore a quella di Carlo V
re di Francia (vedi Becker, Catalogi Bib. antiqui): ed
era fornita di tutti i libri allora più ricercati e più in
credito, non solamente per quel che riguarda la S. Scrit-
tura i SS. Padri, la teologia, V eloquenza sacra, ma
anche la filosofia, la giurisprudenza civile e canonica,
r astronomia, la matematica, la medicina, la storia na-
turale; e possedeva, come abbiamo già notato, molti
libri rari che costituivano il vanto anche dell' Avigno-
nese. Pochissimi però erano gli autori classici latini,
e i libri scritti in volgare; del qual fatto adduce la
ragione lo Storico della Vaticana a pag. 747, allegando
un decreto proibitivo del capitolo provinciale dei Frati
Predicatori celebrato in Firenze nel 1335: decreto che
corrispondeva all' indrizzo di ambedue gli ordini men-
dicanti; mentre invece a raccomandare l'acquisto di
libri di teologia, filosofia, dialettica, grammatica in mol-
teplici esemplari, nelle Costituzioni dell' Ordine Mino-
ritico del 1334 era stato emanato un decreto che può
leggersi presso lo stesso Storico, similmente a pag. 747.
In un ramo però l' assisiense era più ricca dell' avi-
gnonese, cioè, nelle opere di argomento francescano.
Giacché l' avignonese, se si eccettuano i trattati intorno
alla questione della povertà di Cristo e degli Apostoli
che si agitò presso quella corte, ne conteneva pochis-
sime; mentre queste nell' assisiense riempivano quasi
tutto il quinto solario, sebbene ne sian pervenute fino
a noi soltanto undici. Eran d' importanza non lieve,
anche secondo il P. Ehrle (V. die histor. Handschriften
von S. Francesco in Assisi, Archiv fiir Litteratur-und
Kirchengeschichte, I.) le opere seguenti: « Constitutio-
— XXII —
nes generales Bonaventnrae et Michaelis, Constitutiones
locales S. Francisci et S. Mariae de Angelis, Dialogus
Sanctorum fratrum minorum, Legenda S. Ludovici, Re-
gala et testamentum cum dictis Beati Francisci, Elo-
quia fr. ^gidii, Commertium B. Francisci cum domina
Paupertate, Actus SS. Fratrum Sociorum B. Francisci >.
Di questi Actus fa menzione anche lo Sbaralea (Sup-
plementum ad scriptores etc.) all' articolo Fabianus Un-
gherus, in questi termini « Actus sanctorum fratrum
sociorum B. Francisci extant etiam ms. sine nomine
auctoris in Assisii bibl. sacri Conv., ex veteri inven-
tario in V solario orientis; forsan autem hoc erat spe-
culum vitae B. Francisci et sociorum eius ». Ma della
diversità e della relazione fra lo Speculum e gli Actus
ha trattato con accuratezza di critica il Sabatier nella
sua eccellente edizione dello Speculum Perfectionis (pa-
gina CLV Introduction) e nella prefazione a quella degli
Actus; ed è chiaro che quelle due opere non possono
confondersi insieme.
Eran pur notevoli le opere seguenti: « Liber dicto-
rum B. Francisci, De inceptione ordinis, Regula de
manu fratris Leonis sotii S. Francisci, Laudes fr. lacobi
de Tuderto », ed altre, che sarebbe inutile enumerare,
potendo ognuno prenderne cognizione nel testo dell' in-
ventario, specialmente dal numero clxxviii al ccxv.
Ma più considerevole d' ogni altro mi sembra il libro,
che nel numero LVIII della libreria pubblica è notato in
tal modo: « De legendis sive dictis suis [B. Francisci] an-
tiquis ». Con questo titolo s' intendono probabilmente le
due vite di Tommaso da Celano e quella dei Tre Soci,
che sarebbero state sottratte alla distruzione ordinata
dal Capitolo Generale tenuto a Parigi nel 1266: giacché,
come osserva il Sabatier (Spec. Perfect. pag. CLXH),
— xxni —
« Sous le ti tre de legenda antiqua les autori tés de l' or-
dre avaient probablement reuni, au moment de la me-
sure edictée par le chapitre de 1266, une coUection des
biographies primitives, coUection qui re^ut tout naturel-
lement le nom de legenda antiqua ». Sotto questo stesso
titolo si trovan qualche volta citati dei passi che si ri-
scontrano nello Speculum Perfectionis. Il Papini poi per
leggenda antica credeva s' intendesse soltanto la prima
e la seconda vita del Celano, sebbene più specialmente
si applicasse questa denominazione alla seconda, che il
Eosedale ha pubblicato appunto sotto questo titolo.
Nel caso nostro il plurale « De legendis si ve dictis
antiquis B. Francisci » è più comprensivo, e può forse
più facilmente applicarsi al complesso delle biografìe
anteriori a quella di S. Bonaventura.
Nella nostra comunale, fra i più preziosi codici, v' è
un esemplare della seconda vita del Celano, cioè il Co-
dice 686, il quale, prima che si scoprisse V esemplare,
che ora è noto cól nome di Codice di Marsiglia, era
runico conosciuto, e quindi di pregio inestimabile. Tut-
tavia anche oggi può ritenersi quasi come unico; giacché
nel codice marsigliese, la prima parte che tratta della
vita e delle virtù di S. Francesco, presenta una diffe-
renza così notevole, che il Rosedale la giudica un' opera
diversa da quella del codice assisane: e sebbene questa
opinione non possa esser ritenuta conforme al vero, di-
mostra tuttavia quanto differiscano fra loro i due codici.
Il Padre Edoardo d'Alengon, nei dotti prolegomeni alla
sua eccellente edizione critica dell'opere del Celano, pub-
blicata nel corrente anno in Roma coi tipi Desclée Le-
febvre, manifesta V opinione, che la vita contenuta nel
codice di Marsiglia sia un compendio di quella del nostro
codice, od anche, come crede il P. Van Ortroy, una se-
— XXIV —
conda redazione, corretta per opera dello stesso Celano.
CoHicchò si pnò con ragione affermare, che il nostro
cr>dice non ha perduto del tntto la prerogativa dell' uni-
cità. Siccome esso non corrisponde a nessuno degli ar-
ticoli doir antico inventario, deve ritenersi, che il Sacro
Convento ne sia divenuto possessore dopo il 1450. Ad
ogni modo oggi la nostra biblioteca Comunale può van-
tare uno dei più considerevoli documenti della storia
francescana.
Nò ò da credere che questo, dopo V opera recentis-
sima del Tamassia intitolata « S. Francesco di Assisi e
la sua leggenda » , abbia perduto il suo valore e la sua
autorità. Il dotto Professore dell' Università di Padova,
con grande apparato di critica e di erudizione, si argo-
monta di dimostrare, che il nostro Biografo è, come a
dire, il Zeusi di Francesco di Assisi; giacché, a suo cre-
dere, non lo avrebbe ritratto dal vero; ma, spigolando
nella letteratura agiografica in cui era versatissimo ed
accozzando insieme i lineamenti di diversi Santi, ne
avrebbe formato quel tipo di perfezione che è S. Fran-
cesco; come appunto il greco pittore, ritraendo da diverse
leggiadro donzello le membra di forma più perfetta, ne
creò quel tipo di bellezza ideale che fu la sua Elena. Ma,
so non m' inganno, il Tamassia è stato confutato sette se-
coli fa da Frate Leone, per mezzo di quel piccolo foglio
di pergamena, dove alla benedizione di S. Francesco,
egli di propria mano aggiunse la nota delle circostanze
dì luogo e di tempo che l' accompagnarono. Del qual fo-
glio, dietro la proposta della Direzione del periodico,
ThooUìgìseho Lìtteraturzeitung, nel 1896 fu affermata
rautontìoìtà dal verdetto dei più dotti paleografi di
Oormanìa, eonsoutondo a quella decisione, anche il Prof.
Kraus ohe aveva mosso il dubbio. (Tedi Spec. Perfect,
— XXV —
Sabatier pag. LXIX). Non isvolgo questo argomento;
ma mi basta di averlo accennato; altrimenti dovrei
uscire dal mio campo. Del resto per coloro che hanno
qualche notizia della storia francescana, e sanno, che
la testimonianza di fra Leone, per molte ragioni che
possono vedersi nella dottissima prefazione, con cui il
Sabatier accompagna la sua edizione dello Speculum
Perfectionis, non può esser contradetta in alcun modo,
è sufficiente l'accenno, o, direm così, il semplice mo-
tivo. Giacché anche se non si voglia ammettere, che
lo Speculum Perfectionis sia sostanzialmente opera di
fra Leone anteriore alla prima vita scritta dal Celano,
per lo meno molti capitoli di esso, per le validissime
ragioni addotte dal Sabatier, non possono non attri-
buirsi al segretario ed amico di S. Francesco: e ad ogni
modo la testimonianza di lui, senza che vi sia alcun bi-
sogno d' ammettere V antagonismo supposto dall' illustre
scrittore Francese, deve ritenersi indipendente da quella
di Tommaso da Celano. Ognuno poi comprende, che il
sillogismo del Tamassia perde ogni forza in tutte le sue
applicazioni, quando si abbia, come realmente si ha,
la prova che esso non ha nessun valore e, per usare
r espressione dell' Alighieri, riesce difettivo nell' appli-
cazione ad uno dei fatti più caratteristici e più mera-
vigliosi della vita di S. Francesco, qual' è V impressione
delle sacre stimmate.
Tornando però al nostro inventario, debbo notare
che non v' è indicata un' opera d' argomento france-
scano, la quale trovasi nella recensione perugina del
1311 della Bonifaziana: cioè Romantium B. Francisd,
(Vedi opera citata, Historia Bibliothecae Pontif. Roman,
pag. 60, Num. 291).
Che opera sia questo Romantium non si saprebbe
iir*. r. ?, 2hr!i*r "^^*fii ip#»n iirata ime. T-lrt^ 3K^ii3. ^6i?
r?*^* ti ^. ?rKii*j!*»n vjrrz. jl jcaùhumz fsKehè: nmanaD
-^ -r^M^part^ Ha »r*rti:, laft 2 -nilgiiiK: -sncfioi. «aro» gli
«liti -rari ^ iei*3irui ln:i>r:iii i ruitìl" he^w * «sirj !36wia».
aria *r*rixinrri * vni*r»*: iJie?«a Tcinicner zfaeesè. «ini»-
«iù-r* ili' >«i::ii> ISIO, C!ia •'i:»»* pc-«Kaixni> però- ilaeime
p^r '•,^r*A. ttu^ <ii-:^, -.tk-L r^wwBtówm •iiv.^ra esser bm^id
T«r%ì ni^jpvir»: d' t:nA ^j<4inLA al df aijpra •ii im campo
l^rf'.Ai^iW^ ^ a&fsukLe:<e». tencò ÌBSOfEzare e tnseiiiare
r^^i fwi^'v iril -^Izl^mL M-eali di Franceseo e di Chijm:
^jdf^rtGJiitidfj Mt&^fTSk una volta il deno dell'Apostolo
< Afiimniui hf/mo nf/u p^sreipit ta qmae smui spéritmsz »
4f^fiU7^ eh^ f:f/ntìene ima Teiità pscK^o^ea. di coi ab-
H^mfp f'jifutlnnA esperienza, oggi ^eeialmente che il
f^nnmo della ^f^nxsL. antropologica, alcuni gìndicano
e^Hiiere hk. rìrendicazione della para animalità.
K^aigi^tiando d'nna cosi ricca e pregevole biblioteca,
wm Al ynh far di meno di dame lode ai frati minori.
Ojfifi al^mni vogliono attribuir loro la bratta nota di
/>;5Ì</^i: ma ^ini abbiamo una prova positiva, cbe. facendo
testimonianza della loro molteplice operosità, smentisce
ttna tale arxmjwa. Infatti non solo si diedero cara di rac-
e/^lere libri rari e pregevoli, ma esercitarono anche
r raperà d'amanuen»i; e molti libri notati nell'antico ca-
— xxvn —
talogo fdron copiati da loro stessi. Frate Giovanni di
I0IO7 come fa osservato dal Sabatier nella sua edizione
dell' opera di Francesco Bartoli suir indulgenza della
Porziimcola, scrìsse con lettera elegante uno degli esem-
plari del, Liber indulgentiae, ed è di sua mano il cod.
403 e forse anche altri. Conosciamo pure Francesco di
Ciolo Peczini d'Assisi, il quale è nominato più volte con
lode nel nostro inventario, in cui i codici da lui copiati,
si qualificano come scritti de bona et pulchra lictera. Così
l'inventario della sacrestia, compilato nel 1338, cioè il
codice 337 della comunale, presenta una buona scrittura
molto simile a quella del nostro Giovanni di lolo, seb-
bene non si possa a lui attribuire; onde questa somi-
glianza può dar fondamento a l'ipotesi, che nel sacro
convento esistesse ona scuola di amanuensi, la cui scrit-
tura avesse un'impronta e una forma sua propria. Lo
Storico della Vaticana ricorda anche frate Niccolò di
Assisi (Hist. Bib. Pont. Rom. pag. 156), il quale nel
1338, d' ordine del Papa Benedetto Xn, riceve trenta
fiorini d' oro in compenso dell' opera da lui prestata
nella scrittura dei libri di quel Pontefice: e forse alcuni
dei nostri codici sono scritti di sua mano.
E verso quest' epoca stessa, cioè tra la prima e la
seconda metà del secolo XIV, visse pure il sullodato
Peczini: giacché frate Giovanni di lolo, nell' inventario
della Porziuncola, notando un messale scritto da quel
valentissimo amanuense « prò altari S. Mariae »^ usa
r espressione « scriptum per manus ìx)nae memoria^
Francisci Cioli Peczini de Assisio ». Onde il nome di
questi tre frati minori, tutti assisani, vissuti tutti presso
a poco nello stesso tempo, tutti tre eccellenti amanuensi
conferma l' ipotesi da me sopra accennata intomo al-
l' esistenza in Assisi d' una fiorente scuola di queir arte
— xxvin —
nel secolo XIV, che fu il secol d' oro del Sacro Con-
vento e della Basilica francescana.
Né andrei forse lontano dal vero, se aggiungessi,
che probabilmente qualcuno di questi religiosi cono-
scesse ed esercitasse anche l'arte gentile del miniare:
la qual congettura mi vien suggerita dalle lodi tribu-
tate nel nostro inventario al Peczini, e dall' incarico,
che questi ebbe di scrivere il messale per V altare della
Porziuncola: giacché, i libri liturgici, specialmente se
destinati per V altare principale della chiesa, per lo più
eran decorati di miniature; e non rare volte T artefice
stesso, che scriveva il codice, sapeva pure abbellirlo
coir ornamento dei colori e dell' oro. E che nel Sacro
Convento di Assisi si conoscesse in quel tempo l' arte di
disegnare e di dipingere, ne porge una prova 1' eccel-
lente pittore fra Martino, intorno al quale, nel cod. 337,
cioè nell'inventario della sacristia compilato nel 1338,
abbiamo il noto documento, riportato dal Thodc nell' o-
pera Franz von Assisi etc. a pag. 275 (prima edizione)
e dal Fratini nella Storia della Basilica a pag. 105.
Più numerosi però degli amanuensi furono i religiosi
che dedicarono ai libri la loro attività, come autori e
scrittori: e a tutti è noto quante opere e quanto prege-
voli ed importanti essi pubblicarono: come può scorgersi
anche nel nostro inventario, in cui si notano moltissimi
trattati (circa un centocinquanta) di cui sono autori i re-
ligiosi dell' Ordine Minori tico. Il culto poi della scienza
è stato fra essi così costante, che il numero degli scrit-
tori dell' ordine è andato di secolo in secolo sempre cre-
scendo: talché la loro lista forma quel grosso volume in
folio, che è il « Supplementum ad scriptores etc. » dello
Sbaralea. Onde il padre Papini (Vita di S. Francesco,
Foligno 1825, pag. 129 Voi. II.), dopo avere accennato
— XXIX —
in genere air operosità francescana, termina ricordando
e oltre diecimila liM di tremila e settecento figli di S,
Francesco, che si distinsero prima del 1651, con scrivere
sopra ogni muteria, anche di architettura, ottica, pro-
spettiva, idraulica, idrostatica, astronomia, astrologia,
nautica, chimica, algebra, aritmetica, lingue, ermeneu-
tica, critica, gius civile, musica, poesia, medicina, agra-
ria, geografia, politica, economia, grammxitica, oratoria,
filosofia >: ai quali scrittori egli s' era proposto di ag-
giungerne altri 1250.
Né questa operosità si limitava entro il campo della
scienza; ma si andò svolgendo maravigliosamente anche
in quello dell'azione. E quanto i Francescani si adope-
rassero nel propagare la civiltà cristiana, che, si voglia
o non si voglia, non può esser sostituita da alcun' altra
Civiltà, tanto meno da quella socialistica, seppure questa
non si ribattezzi nel cristianesimo, si può vedere nel-
r opera insigne del P. Marcellino da Civezza, sulle mis-
sioni Francescane, che è storia di azione eroica e di
sacrifìci; storia, che ha sempre una continuazione di
fatto anche ai tempi nostri, nei quali per opera dei fran-
cescani possiamo ammirare oltre ai soliti prodigi deU' e-
vangelizzazione, anche quel miracolo di carità eroica,
che sono le missioni per l'assistenza dei lebbrosi.
Quanto però all'attività scientifica, non potendo al-
cuni negarla, la rivolgono in biasimo, affermando, che
i frati minori, dedicandosi alla scienza, si sono allonta-
nati dallo spirito del loro fondatore, il quale, secondo
la loro opinione, avversava lo studio delle scienze, proi-
biva r uso dei libri ed ordinava a tutti i suoi seguaci
il lavoro manuale. Ma questo loro giudizio non credo
che sia conforme al vero. Uscirei dal mio istituto, se
prendessi a trattare una tal questione: tuttavia credo
— XXX —
opportuno sfiorarla leggermente, rimandando chi volesse
averne un difiPaso e pieno svolgimento ai molteplici studi
intorno al movimento degli spirituali, pubblicati dal più
volte citato illustre storico P. Ehrle nel voi. Il e III.
Archiv fur Litteratur - und Kirchen - Geschichte des mit-
telalters, specialmente nel voi. m. Die Spiritualen, pa-
gina 576 e seguenti.
Quanto alla questione del lavoro, ricorderò le parole
della prima regola, approvata da Innocenzo IH e ripor-
tata nello Speculum perfectionis, pubblicato in Venezia
nel 1504 da Simone de Luere: « Fratres qui sciunt la-
borare laborent, et eandem artem exerceant quam no-
verint ... et unusquisque in ea arte et officio quo
vocatus est permaneat ».
Dalle due parole, arte et officio, si può inferire, che
S. Francesco, il quale nel prescrivere il lavoro si era
prefisso massimamente lo scopo di allontare i suoi se-
guaci dair ozio, non intendesse parlare del solo lavoro
manuale, compreso nella parola arte, ma anche del la-
voro intellettuale, compreso nella parola officio. La qual
cosa egli dimostrò anche col fatto: giacché, avendo in-
vitato ed accolto neir ordine Silvestro ed altri chierici,
non è da presumere, che li volesse distrarre dalla loro
vocazione, mentre aveva dettato il precetto sopra ripor-
tato, « unusquisque in officio, quo vocatus est perma-
neat >. Nella regola poi del 1221, Gap. XVII e del 1223,
Gap. IX, prescrive le norme intorno alla predicazione,
cioè intomo ad un lavoro tutto intellettuale e morale,
che, richiedendo anche il sussidio dello studio, presup-
pone, che il Santo non riprovasse V uso dei libri e il
culto della scienza. La qual cosa è pur confermata dalla
descrizione, che egli fa d' un buon ministro generale
deir Ordine (Vedi Celano, Vita Secunda pag. 249, Ro-
— XXXI —
mae 1806), dicendo, che questi (debet esse) « homo cni
etsi concessum est litteraturae dono praecellere, plus
tamen in moribus piae semplicitatis imaginem gerat »:
o, come in un capitolo parallelo, si esprime lo Specu-
lum Perfectionis, (Edit. Sabatier pag. 155) « cui si do-
num scientiae est concessum, tamen plus in moribus
pietatis et simplicitatis patientiae et humilitatis imagi-
nem gerat >.
Quando dunque le parole di Francesco sembrano
ispirate dal proposito di proibire la scienza, è duopo
interpetrarle in modo, che egli non contraddica a se
stesso.
Della quale interpetrazione ci da la chiave il citato
passo del Celano, in cui il Santo Fondatore non riprova
la letteratura, ma mostra verso di essa una certa diffi-
denza, temendo che possa nuocere alla semplicità, alla
povertà, all' umiltà, che eran le virtìi da lui più cara-
mente dilette.
Egli dunque, sebbene a ragione biasimasse la scienza
che gonfia, che ispira superbia e vanità, non aveva
alcun motivo di biasimare la scienza, che s' accorda
con quelle virtù. E che questo fosse il suo vero intendi-
mento, si può rilevare con certezza anche dalla testi-
monianza di coloro, che furono i più rigorosi interpreti
e seguaci della sua regola, voglio dire i frati zelanti o
spirituali.
Pietro di Giovanni Olivi, rispondendo ad alcune que-
stioni sopra la perfezione religiosa, propone il quesito,
« An studere in sacra scriptura, si ve in aliis scientiis,
sit opus de genere suo perfectum, et viris perfectis
condecens, utile et licitum » e risponde: « Studere in sa-
cra scriptura est perfectum, et viro perfecto competens
informatum conditionibus circumstantis supradictis, et
— XXXII —
etìam studere in aliis scientiis, quantum est necessa-
rium et valet ad predicta ». Cioè in quanto che è utile
per l'attività apostolica, e per interrompere la contem-
plazione. (Vedi Franz Ehrle Olivis Leben und Schriften
Archiv m, pag. 503-504).
Quanto ai libri, era intenzione di S. Francesco il
proibirne l'appropriazione individuale, ma non già il
semplice uso di fatto. Ubertino da Casale, dopo aver
narrato alcuni aneddoti, in cui S. Francesco riprova e
condanna questa appropriazione individuale dei libri,
conclude con queste parole: « Haec omnia scripta sunt
per manum fratris Leonis in libro qui est Assizii et in
rotulis quos habemus, ut superius est expressum. Ex
quibus patet quod intentio regule et beati Francisci
omnem appropriationem librorum exsufflat. Fuit ergo
intentio eius, quod in communi essent libri ad divinum
cultum et sapientiale studium et quod fratres, quibus
daret deus aptitudinem intellectus in illis legendo et
alios istruendo proficerent ...» (Archiv. m pag. 178).
Lo stesso Ubertino, commentando le parole della re-
gola « Fratres nihil sibi approprient >, scrive queste
parole: « Expresse autem asseruit beatus Franciscns,
quod qui vult esse verus frater minor, non debet ha-
bere nec libros nec aliud quid suo usui appropriatum,
exceptis necessariis vestimentis; unde nunquam voluit
concedere, quod aliquis frater haberet librum aliquem
ad suum proprium usum, quantumcunque a sibi karis-
simis instantissime fuerit requisitus, sed volébat quod
libri ad divinum cultum et sacrarum scripturarum stu-
dium essent in communi et in illis addiscerent UH, qui-
bus deus daret gratiam intellectus ». (Arch. in pag. 111).
E nella replica alla difesa fatta delle Comunità per
mezzo di Raimondo di Fronsac (Franz Ehrle ztir Vor-
geschichte des Concils von Vienne pag. 176 Archìv. Ili)
si esprime in tal modo: « Licet igitnr offitium divinum
supponat usnm breviariorum et predicati© scientiam et
scientia studium et studium usnm libromm, non tamen
propter hoc sequitur librorum appropriati© et sic in
tanto excessu mnltiplicatomm per singnlos fràtres, sed
solum usnm talinm in locis fratrum prò communitate
conservatomm, qiLod a principio fuit per heatum Fran-
dscum et sotios observatum, qui in libris communi usui
deputatis dicebant offitium et studebant,
E dopo aver parlato della virtù della semplicità, tanto
raccomandata da S. Francesco, il quale non voleva, che
questa fosse menomata dal soverchio desiderio e studio
della scienza, soggiunge: « Non tamen despiciébat san-
ctarum litterarum studium et scientiam, immo multum
reverebatur et revereri mandavit sacros theologos ».
(Opera citata, zur Vorgeschichte ecc. Voi. DI, Archiv.
pag. 75). Con queste parole concorda il Celano, il quale
(Vita n, Romae 1806) in fine del Capitolo de sancta
semplieitate, dopo aver riportate le parole di S. Fran-
cesco che condannava V eccessivo amore ai libri e
la soverchia cupidità della scienza, soggiunse: « Non
hoc dicebat quod scripturae studia displicerent, sed
quo a superflua cura discendi universos retraheret et
quosque magis cantate bonos quam curiositate sciolos
esse vellet >. Giova notare che queste ultime parole
sono quasi identiche a quelle, con cui S. Tommaso di
Aquino conclude le sue « Quaestiones disputatae > con-
tenute nel codice 118 della nostra biblioteca: « Magis
desideratur perfecte Deum diligere quam aliquid scire »:
dalle quali parole sarebbe cosa strana T inferire che
il Santo, soprannominato l'Angelo delle scuole, fosse
avverso allo studio ed alla scienza.
— XXXIV —
Oltre le testimonianze di "Pietro di Giovanni Olivi, e
di Ubertino da Casale, se ne potrebbero addurre anche
altre di altri dotti frati spirituali. Ma mi limito a questi
due e specialmente a qiiel da Casale, che anche dall' Ali-
ghieri (Par. C. XII) ci vien rappresentato, quasi come
duce e maestro di coloro, che, secondo la sua espres-
sione, coartavano, cioè interpetravano nel modo più
stretto la regola di S. Francesco.
Ma più che le testimonianze scritte, valgono le te-
stimonianze dell'azione.
Infatti i più zelanti, i più arditi fra gli spirituali
erano uomini dottissimi: i due già citati, cioè Olivi ed
Ubertino, ed inoltre Angelo da Clareno, Giovanni da
Parma, Giovanni Peckham (l' autore del canticum pau-
peris), il quale aveva dedicato i suoi studi non sola-
mente alle scienze sacre, ma anche alla matematica,
all'astronomia, alla filosofia ecc., erano tutti uomini in-
signi per la loro dottrina. Ora questi dotti fìrati, che
zelavano con tanto ardore V osservanza scrupolosa della
regola del loro santo Fondatore, dovevano certo rite-
nere, che lo studio delle scienze non fosse contrario
air intenzione di lui.
Ma intorno a tal questione mi son forse diffuso più
di quello che non comporti il mio argomento. Non ho
potuto però far di meno d' intrattenermici alquanto,
perchè mi sembra, che si faccia un torto al nostro
Santo, giudicando avverso alla scienza, lui che era in-
namorato d' ogni cosa buona, d' ogni cosa bella, d' ogni
cosa gentile; lui che non biasimava già la vera scienza,
la quale può ottimamente conciliarsi con la semplicità,
coir umiltà, colla povertà, ma la scienza vana e tronfia
che è nemica della virtù, e si risolve in una vera e
gravissima ignoranza, secondo il detto di Platone: il
quale, in principio del libro X delle Leggi, ricercando,
quali possano esser le cause dell' ateismo e dell' em-
pietà, dopo averne accennata una nell' incontinenza
della voluttà e del piacere, giudica, che fra le prin-
cipali debba pure essere annoverata « «pianta Ttg piaXa
XaXeTnfi* S'oxotija livat pieYtaTY) 9póviQ<;ig, > cioè, una certa
gravissima ignoranza, che ti si presenta colla maschera
di grandissima sapienza.
E siccome il sonmio della saviezza è V ignoranza che
sa razionalmente se stessa, secondo un bellissimo pen-
siero di Pascal che corrisponde all' aureo detto del sa-
piente greco « TOUTO jjlóvov éwiaTapLat ji oùS'èv éTrfaToa^ai >
Hoc unum scio me nihil acire,
detto, che ogni savio può ripetere anche oggi, sebbene
l'umanità in tanti secoli, per opera di tutte le varie
generazioni che si son succedute, e non solamente per
opera nostra, che ne siamo così superbi, abbia accre-
sciuto il suo corredo scientifico con molte jcognizioni,
le quali però di fronte allo scibile infinito son poco più
che nulla; S. Francesco, il quale riprovava la scienza
orgogliosa e vana, ma non avversava la scienza unita
all'umiltà ed alla semplicità, diede prova della più
grande saviezza. Ed anche per quésto è oggi opportuno
ed utilissimo il rinnovamento del culto verso di lui
e de' suoi ideali. Giacché uno dei vizi più comuni del
secol nostro è l'orgoglio della scienza, che è il senti-
mento più stolto che si possa immaginare; e può rite-
nersi come un chiaro indizio di mente angusta, pre-
supponendo nell'orgoglioso una ristrettissima visione
dell'orizzonte scientifico. E questo vano orgoglio è cosi
comune, che investe fino i giovinetti e, per poco non
dissi, anche i fanciulli, i quali oggidì, appena hanno
— XXXVI —
attìnto dair oceano immenso dello scibile qualche tennis-:
sima stilla, subito si levano in superbia e credono di
poter trinciar sentenze intorno ai più gravi e più diffi-
cili problemi della vita.
Ma tornando al nostro antico inventario, nel pub-
blicarlo, il mio intento principale è stato quello di rir
conoscere ed indicare quali siano, fra i codici esistenti
nella nostra biblioteca, quelli che hanno corrispondenza
d' identità cogli articoli di esso, ai quali tutti, per age-
volare il raffronto, ho apposto xm numero d' ordine che
nel testo non hanno. La cosa non sarebbe stata difficile,
perchè la segnatura caratteristica, colla quale erano
marcati i codici registrati, nell'antico inventario, se-
condo il proposito dell' inventarista, avrebbe reso assai
agevole il riconoscimento di questi: sa non che in tanti
secoli i manoscritti sono stati soggetti a molte vicende.
Onde i contrassegni, di cui si è servito frate Giovanni
di lolo, spesso non potevano riscontrarsi. Questi con-
trassegni consistono:
1.° Nelle parole iniziali.
2.** Nelle parole finali.
3.** Nel numero dei quaderni.
4.° (In pochissimi) nelle miniature.
Oltre a questi ho potuto notare anche un altro contras-
segno, che consiste in una certa linea uncinata perpen-
dicolare, che ho trovato spessissimo avanti alle parole
finali dei codici. Ora, ho rilevato che questa marca si
trova appunto avanti alle parole, che il compilatore, .
ha riportato nell' inventario, come finali del codice da
lui registrato. Il fatto, che il numero delle parole ri-
portate corrisponde sempre a quello che, come dopo
una specie di parentesi aperta, succede al segno sopra
descritto, mi dà argomento a credere, che prima di.
— XXXVII —
fare la descrizione del codice, lo stesso Frate Giovanni
abbia, con quel segno, stabilito preventivamente, quali
dovessero essere le parole da notarsi come finali.
Ho detto, che il nostro inventario in pochissimi co-
dici nota il contrassegno della miniatura; ma da questo
fatto non si deve argomentare, che neir antica biblioteca
del Sacro Convento fossero così pochi i libri miniati.
Infatti presentemente nella nostra Comunale ve ne sono
circa sessanta, quaranta dei quali corrispondono a qual-
che articolo dell' inventario, sebbene questo trascuri
di notarne le miniature. Di questo fatto non saprei
immaginar la ragione. Si sarebbe potuto congetturare,
che Frate Giovanni di lolo avesse voluto notare sol-
tanto i più. ragguardevoli; ma siccome dei codici a cui
egli ha accordato un tal privilegio, ne rimangono quattro,
cioè i codici 235, 213, 229, 599, li ho potuti confron-
tare cogli altri: ma dal confronto, non mi pare che si
manifesti in essi un pregio maggiore: anzi fra gli altri
ve ne sono alcuni di somma bellezza, come i volumi
della celebre bibbia e specialmente lo splendidissimo
salterio, le cui miniature, insieme a quelle di molti
altri codici, per il loro pregio artistico o storico sono
state recentemente fotografate dall' illustre Adalberto
Conte di Erbach Fiìrstenau, consanguineo dell' Impe-
riale Famiglia Germanica, studioso della storia del-
l'arte del miniare.
Tutti questi contrassegni però non sempre sono ri-
masti inalterati, perchè i codici, per le vicende del
tempo, spesso si trovano mutili o dei primi fogli o degli
ultimi; spesso hanno perduto de' quaderni interi o in
principio o in mezzo o in fine; spesso nella rilegatura
hanno sofferto uno spostamento di fogli; ovvero an-
che d' un codice ne sono stati formati due, o di due
— XXXVIli —
uno; e qualche volta, per errore, un quaderno apparte-
nente ad nn codice si trova rilegato con altro, che non
ha con esso alcun' attinenza; qualche opera poi è ri-
dotta in uno stato assolutamente frammentario. Si ag-
giunga, che talora la descrizione di un manoscritto
fatta nell' inventario non è completa, e una volta anche
errata nel titolo; sicché V esame, che ho dovuto fare
per iscoprire V identità dei codici, è stato più difficile
di quello che avrei pensato.
La descrizione poi d' un codice stesso, fatta dall' an>
tico inventario, non rare volte è diversa da quella che
ne fa il catalogo, di cui si serve attualmente la nostra
biblioteca; o perchè diverse le parole iniziali, o le pa-
role finali, o il numero de' quaderni, o l' indicazione
del contenuto e talvolta anche del titolo. Questo cata-
logo è quello compilato dal chiarissimo Mazzatinti, il
quale per sua cortesia, ha voluto che in esso figurasse
anche il mio nome, sebbene io non abbia contribuito
in alcun modo alla sua compilazione, se non, al più, in
quanto misi a sua disposizione lo schedario provvisorio,
eseguito sotto la guida e direzione del più volte lodato
P. Ehrle, tanto benemerito della nostra biblioteca.
Ora, dovendo io dare la spiegazione dell'accennate
diversità, sono stato talvolta obbligato a notare qual-
che equivoco incorso in questo recente inventario; della
qual cosa non ho potuto far di meno, sia perchè dei
codici corrispondenti al catalogo del 1381 era dover
mio dare le notizie più esatte che per me si fosse
potuto; sia perchè la diversità della descrizione d' un_
medesimo codice nei due inventari, l'antico cioè e il-
moderno, non inducesse il dubbio intomo all' esattezzs»-
deir identificazione e della corrispondenza da me notata —
Né questo detrae nulla al merito del Mazzatinti, il qua-—
— XXXIX —
le, in nn opera così grandiosa, qnal' è quella di far co-
noscere all'Italia i tesori che si conservano e in parte
ancor si nascondono nei snoi archivi, dall' nn lato do-
veva affrettare il suo lavoro, affinchè non si ritardasse
troppo il vantaggio che dovea ritrame la repubblica
letteraria, dall' altro V opera affrettata, non poteva sfug-
gire ogni difetto.
Esaminati pertanto accuratamente i codici esistenti,
ho potuto identificarne cogli articoli dell'antico inven-
tario oltre trecento. Forse me ne saranno sfuggiti al-
cuni, specialmente fra i manoscritti di Sermoni; giacché
questi sono stati soggetti, più che le altre opere, ai guasti
ed alle ingiurie del tempo; perchè, essendo fra i reli-
giosi francescani assai comune il lavoro della evange-
lizzazione, i libri di quel genere, dovevano essere usati
più che gli altri; e infatti oggidì i molti codici d'elo-
quenza sacra costituiscono delle miscellanee, che forse
contengono frammenti numerosi degli antichi sermoni,
i quali però sarebbe difficile poter riconoscere, essendo
venuti a mancare tutti i contrassegni che li distinguono
nell'antico inventario.
È strano poi, che di alcuni codici, (ma sono assai
pochi) i quali portano la segnatura caratteristica dei
quaderni, voluta da frate Giovanni di lolo e che perciò
parrebbe dovessero essere registrati nell'antico inven-
tario, non hanno invece in questo alcun articolo corri-
spondente: la qual cosa forse si spiega, supponendo, che
nel tempo della compilazione dell' inventario fossero
stati prestati, né si fossero potuti registrare, come ap-
parisce da molti spazi in bianco che fra un articolo e
l'altro si trovano nel nostro inventario. E difatti la
pag. 145 è tutta in bianco; ed era forse destinata per
notare gli ultimi volumi del solario o palchetto quarto
— XL —
verso occidente, il cui ultimo libro notato è un salterio,
dopo il quale dovevan succedere altri libri; giacché vi
manca la somma, che frate Giovanni di lolo non hia
mai trascurato di segnare alla fine d' ogni palchetto.
M' è sembrato strano altresì di non aver trovato fra i
libri notati il bellissimo tropario, che appartenne al
Cardinale Napoleone Orsini: tanto più che non è regi-
strato neppure fra i libri della sacristia, neir inventario
del 1338, di cui sopra ho parlato.
Giacché alcuni libri, fra i quali la bibbia e il mes-
sale di S. Ludovico vescovo, si conservavano appunto
nella sacristia e il loro registro è riportato daL Mazza-
tinti nella prefazione dell' Inventario dei manoscritti
della biblioteca del Sacro Convento. Non potrei cre-
dere che di quel prezioso volume i Conventuali siano
divenuti possessori dopo il 1381; ond' io, per spiegare
una tal mancanza, ricorrerei ad un' altra ipotesi. Questo
prezioso codice è stato malamente guastato da mano
sacrilega, che ne ha tagliato tutte le miniature, le quali
dovevano essere d'una rara bellezza; ed il guasto non
è stato recente; giacché il P. Lipsin, Bibliotecario del
Sacro Convento verso la metà del secolo decimottavo,
lo notava con parole di riprovazione nel foglio di guar-
dia. Siccome il vandalismo è di tutti i tempi, forse que-
sto sacrilegio era stato già commesso prima del 1381;
dimodoché V inventarista non si curò di notare un libro
così malconcio. Di questo codice, che pur ridotto in tale
stato, è preziosissimo anche per la bellezza e la ricchezza
dei tropi, parla il chiaro maestro Cellini, al quale però
è sfuggita una specialissima sua prerogativa. Egli, nella
relazione da lui presentata al Ministero intorno all'ar-
chivio musicale di Assisi, che è uno dei più ricchi
d'Italia, dopo aver ricordato, come il Fratini nella sua
-— XLI —
Storia della Basilica affermi, che neir archivio si con-
serva un innario del secolo XIII o XIV, dove alcune
sequenze ed ini^i erano musicati a concerto di più voci,
lamenta che questo innario oggi più non esista.
Ora, io credo, che il libro, chiamato dal Fratini
innario, e dal Lipsin antifonario e graduale ed attual-
mente con parola più comprensiva cantorino, sia ap-
punto questo tropario, nel quale veramente si conten-
gono sequenze ed inni distinti colle note musicali; e
fra i Kyrie e le sequenze ve ne sono appunto alcune
a due o tre voci: come ho potuto far verificare dall' e-
gregio maestro romano Gavazzi e dal compianto P. Cri-
stoforo da Lanciano; e forse in quella musica si ha un
esempio del discanto. E son ben lieto di potere annun-
ziare all'egregio Maestro Cellini, che il prezioso libro,
eh' egli lamentava perduto, è stato ritrovato; o a meglio
dire, non era stato mai perduto. La preziosità del co-
dice mi farà perdonare questa digressione.
Neir esaminare i codici esistenti nella nostra biblio-
teca, sebbene spesso sia restata delusa la mia speranza
di trovarli notati neir antico inventario, tuttavia qualche
volta ne ho avuta occasione di qualche sorpresa assai
gradita. Così mi ritengo fortunato di poter additare agli
studiosi della storia francescana alcune pagine staccate
deir ultima opera di Tommaso da Celano; cioè della
narrazione dei miracoli di S. Francesco, della quale
si ha r unico esemplare completo nel codice di Mar-
siglia, e un florilegio nel codice 338 della nostra bi-
blioteca (Vedi Nota al Codice N. 390 a pag. 161 della
presente pubblicazione).
E queste pagine staccate dovevano appartenere ad
un codice anteriore a quello di Marsiglia; e forse sono
un residuo preservato dalla distruzione delle biografie
-— XUI —
di S. Francesco, anteriori a quella di S. Bonaventura.
Si trovano nei codici 390 e 661. Il Padre d'Alengon
nella sullodata edizione dell'opere di Tommaso da Ce-
lano, dopo aver ricordato che l'unico codice il quale
contenga tutto intero il trattato dei miracoli è quello
di Marsiglia, nota il frammento assisano contenuto nel
codice 338: oggi però si deve aggiungere questo nuovo
frammento, che, per le ragioni addotte nella nota a
pag. 161, ha un'importanza maggiore: ed io sarei stato
ben lieto di comunicarne la notizia al dotto e cortese
Padre d^Alengon, se avessi saputo, che egli nel descri-
vere i manoscritti dell' opere del Celano, avrebbe te-
nuto conto anche dei frammenti.
Il frammento del codice 661 contiene 25 miracoli,
che corrispondono a quelli che nell'Analecta Bollandiana
son segnati coi numeri 49-57, 109-120, 122-123: ed è
da notare, che dal 120 si passa al 122 senza che il
frammento sia interrotto. I miracoli contenuti nel co-
dice 390 son dodici; e corrispondono ai numeri 183-194
dell' Analecta.
Del resto il numero dei manoscritti corrispondenti
agli articoli dell' inventario antico è abbastanza consi-
derevole e, come diceva, supera il numero di trecento:
ma re ne potrebbero essere forse anche altri: giac-
ché, sebbene dopo il 1381 molti mailoscritti siano stati
probabilmente sostituiti da altri esemplari, non pochi
devon reputarsi identici a quelli che si trovavano nella
biblioteca sullo scorcio del secolo XIV e sul principio
del XV, benché la loro identità, specialmente per quel
che concerne i libri derivati da Eeligiosi, non si possa
dimostrare, perchè manca il fondamento dei contras-
segni. Onde è giusto T elogio, che il P. Ehrle fa della
Comunità religiosa dei Conventuali, nelle parole da noi
— XUII —
sopra riportate « Ex codicibus per fratres ab ipsis or-
dinis primordiis tot saeculorum cursu summo studio
conqnisitis ac diligenti cura custodi tis, etiam ac nostra
aetate, post multiplices iacturas, fere septìngenti as-
servantur »,
E questi costituiscono senza dubbio il vanto mag-
giore e il più prezioso tesoro della biblioteca di Assisi:
e intendo parlare non solo dei codici che corrispondono
agli articoli dell'antico inventario, ma anche di quelli
di provenienza posteriore; giacché, non solo fra i primi,
ma anche fra i secondi ve ne son molti assai prege-
voli; sia per V antichità, che in alcuni risale fino al se-
colo decimo; sia per la magnificenza, come la celebre
Bibbia; sia per il valore storico, come il codice 338 ed
altri di soggetto francescano; sia per la rarità od uni-
cità, come la seconda vita del Celanense, il magistero
de fare fenestre de vetro et de colore di mastro An-
tonio da Pisa, il Commento d' Ugone sopra V Epistole
di S. Paolo, di cui esiste soltanto un altro esemplare
nella Nazionale di Parigi; sia perchè ofifron la miglior
lezione, come il codice 294, Ockam super lib. physico-
mm, che secondo il Dott. lames SuUivan dell' Univer-
sità di Cambrigde, è l'esemplare più perfetto fra i tre
che soli esistono in Europa; sia per la bellezza delle mi-
niature, alcune delle quali dimostrano quanto sia giusta
la frase, con cui l'Alighieri loda l'arte di Odorisio da
Gubbio, e di Franco Bolognese dicendo che per opera
loro ridon le carte; sia per il complesso numeroso di
opere omogenee, come i trattati risguardanti la filosofia
scolastica, che formano una delle più ricche raccolte
di questo genere; o finalmente per la prerogativa di
contenere opere autografe, come i trattati di Matteo
Cardinale d' Acquasparta. Insomma fra questi settecento
— XLIV —
codici, pochi son quelli che non presentino qualche
pregio speciale.
E giacché il discorso intomo all' antica biblioteca mi
ha pòrto V occasione di parlare deUa biblioteca oggi
esistente, credo opportuno accennare gli altri <^getti
rari e preziosi che questa possiede: cioè duecentocin-
quanta manoscritti posteriori al secolo decimoquinto,
fra i quali alcuni autografi del Papini: una ricchissima
coUezione di Bolle pontificie originali da Onorio m a
Benedetto XIV, in dodici grossi volumi; preziosissime
fra le altre, due bolle d' Onorio HI dirette a S. Fran-
cesco: altri quindici volumi che contengono documenti
di vario genere, a cominciare dal 1168: oltre trecento
incunaboli del secolo XV, nei quali figurano i nomi
che più illustrarono gli splendidi albori deU' arte ti-
pografica, come Niccolò lenson, Vindelino da Spira,
Erardo Ratdolt, Valdarfer, Scinzenzeler, Giovanni Fi-
lippo de Lignamine, Ulderico Han o Gallo, Aldo, Fran-
cesco di Hailbrun, Niccolò di Francfordia ecc.; e nu-
merosissime edizioni della prima metà del cinquecento,
fra le quali molte dei più celebri editori, gli Aldi, i
Giunta, Giolito, Valgrisi, Trechsel, Petit ecc.
Può vantare in fine un ricchissimo archivio musi-
cale, descritto dal chiarissimo Maestro Prof. Emidio
Cellini in una relazione diretta al Ministro della Pub-
blica Istruzione (Vedi Bollettino Ufficiale del Ministero
di Pub. Istr. Anno XXIV, Voi. I. Num. 21). Questo
archivio dalla monodia gregoriana alla polifonia fiam-
minga del secolo XV, e dalla palestriniana del secolo
XVI alle composizioni del 1861 contiene un'assai consi-
derevole quantità di opere, molte delle quali autografe,
e non poche in magnifiche edizioni d' inestimabile va-
lore, come una di Ottaviano Petrucci, V inventore dei
— XLV —
tipi musicali, rarissima e forse unica, stampata in parte
a Venezia nel 1503-4 colle opere di Alexander e di
De la Rue, in parte a Fossombrone nel 1514 - 15 - 16,
coli' opere di losquin, fra le quali la celebre messa
Hercules Dux Ferrariae: inoltre V edizioni del Gardano
dello Scoto, della tipografia Plantiniana d'Anversa ecc.,
colle opere del Villaert, del Suriano, Morales, Guerrero,
Orlando Lasso, Palestrina, Porta, Eleazaro Gtenet detto
il Carpentrasso ecc.; edizioni che, come si esprime il
Cellini, formerebbero il vanto e l' orgoglio di qualunque
importante biblioteca: e finalmente alcuni trattatisti ra-
rissimi, come l'Aaron ed il Zarlino. Non parlo poi dei
maestri più recenti, fra i quali il Paolucci, il Zuccari,
r Amone, valentissimi compositori, delle cui opere pos-
siede un numero assai considerevole.
Questa ricchezza fa testimonianza delle gloriose tra-
dizioni musicali della Basilica Francescana, e ci augu-
riamo, che i Religiosi del Sacro Convento non vogliano
interromperle oggi che il saggio provvedimento di Pio X
richiama la musica sacra ai principi estetici, i quali de-
vono applicarsi ad un arte, il cui officio è quello d' ispi-
rare il sentimento religioso e di servire al decoro del
divin culto.
E qui prego il lettore, che non mi voglia biasimare,
se, nel por termine al mio dire, ho creduto bene dar
qualche cenno intomo al valore dell'attuale nostra bi-
blioteca; giacché m' interessava far conoscere, che, se
nel medio evo Assisi poteva vantare una delle più ric-
che librerie d'Italia, quella che oggi possiede ha, an-
ch'essa, un'importanza la quale forse non può essere
attribuita ad altre biblioteche di città più grandi e più
considerevoli.
AVVERTIMENTI
Ho creduto opxK>rtano segnare con un numero progressivo
gli articoli dell'antico inventario, sebbene questi nel testo
originale non siano numerati: e mi son servito delle cifre ro-
mane in lettere maiuscole per la libreria pubblica; in lettere
minuscole x>er la segreta o privata; finalmente in lettere mi-
nuscole, ma contrasegnate dalla lettera £., per i libri prove-
nienti dai religiosi del convento; dalla lettera p., per i libri
della Porziuncola.
La cifra arabica segnata in margine indica il numero, che
porta attualmente nella biblioteca il codice corrisxK>ndente a
quell'articolo dell'inventario, al cui lato si trova.
L'asterisco indica, che il codice, al cui numero è stato ag-
giunto, dovrà avere una nota di schiarimento. Saranno x>oi
corredati di nota quei codici che dojK) il secolo XIY han sof-
ferto qualche alterazione, ovvero sono stati descritti negl'in-
ventari meno esattamente. L' asterisco poi nelle pagine, in cui
ai svolge la nota, per equivoco nel corregger le bozze, non è
stato sempre riportato; la quale omissione non ha alcuna im-
portanza.
Siccome x>er non moltiplicar cifre numeriche l'accenno
delle note nel testo è stato limitato al solo asterisco e al nu-
mero stesso del codice al quale la nota si riferisce, ho creduto
utile aggiungere in fine due indici delle stesse note, uno
ordinato secondo il numero progressivo degli articoli dell'an-
tico inventario, l'altro secondo il numero progressivo dei co-
dici esistenti.
BIBLIOTECA PUBBLICA
In nomine domini amen. Infrascriptum inventarinm
de omnibus libris pertinentibus ad librariam sacri con-
ventus sancti francisci de assisio . tam de cathenatis quam
etiam de aliis non cathenatis factum fuit de voluntate et
mandato reverendi patris et in sacra teologia magistri.
Pratris ludovici generalis ministri per fratrem iohannem
ioli de assisio tunc armaristam dicti conventus de assensu
et beneplacito infrascriptorum discretorum fratrum con-
ventus assisii. Videlicet magistri nicholay de bictonio .
t>enedicti accursini de assisio tunc custodis custodie assi-
sii. Simonis lelli de assisio. lacobi magistri francisci de
bictonio. Nicholay vannini de assisio. Anthonii nesutie
de assisio. Nicholay sanctutii de assisio. leronimi iaco-
^utii de assisio. Petri anthonii de assisio tunc sacriste.
Thome de bivilio. Francisci domini francisci de assisio.
^etri et philipputii de sancta lucia. lacobelli de campo-
basso. Angeli de monte leone. Et luce francisci de assisio
^nc vicari! sepedicti conventus sacri. Sub anno domini
^^' trecentesimo . octuagesimo primo . die prima mensis ia-
liuari.
In primis facimus inventarium de libris in libraria
PublicSa, ad bancos cathenatis, in hunc modum. Et nota .
^uod omnia folla omnium librorum qui sunt in isto in-
ventario . sive per sexternos . vel quinternos . aut quater-
— 4 ~
ii:«§ . i«L vKnLT-:* 5«r jLItzil TTOipriiL iBDTrHiK. vel mino
r»tEL - '.mni*!* '.tstiì.-lic -seti- iiioljx* rLia»s;:rEm sment
x: iccar^Hi iz. -Ti-.iT-.trc L'tn ix zrjbz cxiserr-? in ym
jLATgi^ii*: j:if*ri:rl - .il :cizl»»* *;eli txst « r«n> de nign
*i: rx?:**»: ^••r ^^«l ìtetul - — iiias ctea >»:• nnmer
«ipLacf- — IxoL Ijratrt *ìì<ui^«cl ìt>? àessa«r passies pò
!LTnT;rr 'jmzx^ àtcn^cji es§e ilfrrisiixI'xsL grosse - et tota
. ^?;ii zif *rZ-x* ii fa»* iKtixàibisc libri signator
♦ H L f — BTv'lii laazLTza niaf?>r->:-€iIì»r compieta at
iSkhulL^ ballali* ec «kÓL*??:*- — C^ìtss libri prxnci^mn tal
<b«. Frat«- az!ibr>s-i* afhf in^x:i:£seala ma perferens
Vhilii TfrTO e:u5»iem ìè:?: tali*-, mtamca il fimé — In qn
ir!>ro omn^s «piacerai soni... mtamea H mmmuro. — £
d^soper ^'jsiem eom hae sequenze grassa et nigra lict<
ra. 'A'
♦ 1 n. f — Lìber genesi? . gl*>satas . cum postibns bu
latL« et eadiena — Cnius prìneìpìnm est. Cam omnc
dirinos libn>5 legimns. Finis ven?. B^Miatos est in locnJ
in *:gypto- In quo libro omnes qnaterni snnt. X. - B -
1 III. $ — Liber ex^i^di . glt>satns . cnm postibns bollati
*-t cathena — Cnius prineipiom est. Hec snnt testimoni]
filiomm i??rael. Finis ver>>. Per cnnctas mansiones suas
— In quo libro omnes qnaterni snnt. X. - C -
♦ 2 IV. § — Libri levitici et nnmerornm . glosati . cnn
f^^tibiL^ bnllatis et cathena — Cnins prineipium est
Vocavit antem moysen et locntns est ei dominns. Fini
rero. Unde iratns est dominns . abiemnt retro . et lustra
r#;runt montem sevr — In quo libro omnes qnaterni sud
XV. - D -
(1; QwtMtsk figura consute in uo circolo formato di punti alternamente ross
« Uéfti, ti quaik intersecato in alto in basso e ai due lati da vitale in fonn
àà r»mÓi raccbiade il numero del quatemo: e»l è ripetuta in princip:© o«l in lìn
Lu KteMo, Per brevità io chiamerò </»".»?^7mì»/i i cjdìci in cui i qua
i^'fttati e ouiueraii cou questa figura.
- 5 -
2 V. § — Liber deiiteronomii . glosatus . cum postìbus
bullatis et cathena. — Cuius principium est. Hec sunt
verba que locutus est moyses ad omnem Israel. Finis
Vero. Magnaque mirabilia que fecit moyses coram uni-
verso Israel. — In quo libro omnes quatemi sunt VI. - E -
i VI. § — Libri iosue.Iudicum.Ruth.Hesdre.et Neemie.
cum postibus bullatis et cathena — Cuius principium est.
Tandem finito pentateuco moysi. Finis vero. Se creatoris
et largitoris omnium bonorum commendat. — In quo
libro omnes quatemi sunt XV. - F -
In secando banco versus orientem sunt infrascripti
^mJbri.
Vn. § — Libri regum nH. Et paralipomenon duo .
^^losati . cum postibus bullatis et cathena. — Cuius libri
X^rincipium tale est. Viginti et duas literas esse. Finis
"V^ero eiusdem est talis. Cui et humana creatura et an-
gelica famulantur amen. — In quo libro omnes qua-
tiemi sunt XXVI. Ac desuper postem cum hac sequente
^ossa et nigra litera. - A -
Vni. § — Libri iob. Tobie. ludith et Ester, glosati .
cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Cogor
per singulos scripture libros. Finis vero. Explicit liber
Ester. — In quo libro omnes quatemi sunt Xni. -B-
'^ IX. § — Psalterium . glosatum . valde notabile et
mire pulchritudinis . cum postibus bullatis et cathena —
Cuius principium est — Cum omnes prophetas spiritus
revelatione. Finis vero. Omnis spiritus laudet dominum.
—- In quo libro omnes quatemi sunt... (manca il numero).
-C-
X. § — Libri quinque sapientiales . glosati . cum po-
stibus bullatis . et cathena. — Cuius principium est. le-
ronimus. lungat epistola quos iungit sacerdotium. Finis
vero. Dabit vobis mercedem suam in tempore suo amen.
— In quo libro omnes quatemi sunt XIIII. - D -
*10 XI. § — Libri Isaye. leremie. Ezechielis. et Prophete
minores . glosati . cum postibus bullatis . et cathena. —
«Hv» vLldsii^ % *a-iìi»?Ti CìCT» xrfanssataDL esc Qoi re-
'/jipyvL, trxT3L TicKrrr: sTCT'ari. JiÉs vero. Versus
idk-vwA iLUft ys^<r«s:>>- — ix i^m Zòrg- c«a» qfvaterai
/* ///- VTJ».^ T^^rpu 'jryt:kS0^m mimt itkfrmtariftì libri
\t Xrn, I — ETiZ4s».::fT2L -^^*^'*^" « suri . ^tosati .
e^ai potóKS* ViZass-«c "taàisis*- — Cmixs Kbri prin-
^prss takL*^ e>c. Ìfa2i9£§ ex r^ia sem im ocdme primos
y^lvir. YlzJjk t*to ersàdsm «e olis. Pia* acsibiis qnam
VfuLyL^rnA erzàrziLZ, — ti -raj Ubco OHnes qnatemi
¥9X11 XnL A<c dft «qicr K^steat cam liac seqncuie grossa
«t Ei^ra Iitera -A-
1^ XIV I — Eraogeliniii hiee e: iobannis . glosati . cum
l^/tóìm boIlaiU e; cadiena. — Cnios princqHiim est.
l/MOA fyms natione et antfaiocmus arte medicns. Finis
rero, Excedere fidem per iperbc4em. Ut est in glossa. —
In qoo libro omne§ qnatemi sont XVI. -B-
XV. § — Epistole panli . glosate . com postibns bol-
latici et catheoa. — - Cnins prìnelpliun est. Principia remm
re^jnirenda sant prìns. Finis vero. Alia dei mnnera sint
cum omnibus vobis amen. Ut est in glossa — In quo
libro omnes qnatemi snnt XXVn. -C-
XVI. § — Actns apostolonun. Epistole canonice. Et
Ap<iCalìp»is . glosati . cum postibus bullatis et cathena. —
CuìuK libri principium est. Lucas medicns anthiocensis .
greci sermonis non ignarus. Finis vero. Per meam re-
«urrcetionem. in me factam. Ut est ibi in glossa. — In
quo libro omnes quatemi sunt XI. -D-
XVII. § — Istorie scolastice . cum postibus bulla-
tJH . r;t cathena. In cuius principio est unum V illumina-
toni <;^^loribus azurro et auro . pertractum usque ad finem
— 7 —
libri cum fìgnrìs . quamm una est unius archiepiscopi
sedentis. — Cnius principium est. Venerabili patri suo et
domino suo guilielmo. Finis vero. Et in loco ma^is vene-
rabili scilicet in cathacumbis. — In quo libro omnes
quatemi sunt XI. -E-
XVUI. § — Postilla super istorias scolasticas . cum
postibus et cathena. — Cuius principium est. Ecclesiastici
xxvnn. Transi hospes . et orna mensam. Finis vero.
Expliciunt istorie. — in quo libro omnes quatemi sunt
XI. -F-
XIX. § — Testus quatuor librorum sententiarum .
cum postibus bullatis et cathena. In cuius principio est
unum C illuminatum coloribus azurro et auro habens de
intus unum draconem ei circumadvolutum — Cuius prin-
cipium est. Hic incipiunt sententie. Cupientes aliquid de
penuria. Finis vero. Explicit quartus liber sententiarum.
— In quo libro omnes quatemi sunt XH. Ac desuper po-
stem cum bac sequente grossa et nigra lictera -F-
In quarto banco versus arientem sunt infrascripti libri.
XX. § — Biblia completa da bona lictera, cum po-
stibus bullatis et cathena. In cuius principio est tabula
cotata super omnes epistolas.et evangelia. tam dominicalia
et ferialia . quam etiam festivalia et comunia totius anni.
— Cuius libri principium tale est. Frater ambrosius tua
mihi munuscola perferens. Finis vero eiusdem est talis.
Zusiditis consilium vel consiliatrix. — In quo libro o-
mnes quatemi sunt XXXV. Ac desuper postem cum hac
sequente grossa et nigra litera -A-
XXT. § — Correctura biblie parisiensis. cum postibus
et cathena. — Cuius principium est. — Licterarum sa-
crarum latino interprete beato ieronimo. Finis vero. Et
infra. Partem eius de libro vite. — In quo libro omnes
quatemi sunt V. -B-
XXn. § — Mamotrectus de expositione vocabulorum
biblie. legendarum. sermonum et omeliarum que leguntur
in ecclesia, cum pluribus aliis. ac postibus et cathena.
— 10 -
ctQB in secala secnlomm amen. — In quo libro omnes
qoaternì sunt XVni. - B -
XXXni. § — Sermones fratris Ince de botonto Pro-
vincie apalie lectoris ordinis minomm. Saper epistolas.
'et evangelia dominicalia, totìos anni. Cnmpostibns etca-
thena. — Caios principinm est. Narraveront mibi iniqui
fabolationes. Finis vero. Totus ille locos pnnitos est. —
In quo libro omnes qnatemi snnt XXV. -C-
XXXIV § — Sermones fratris goilielmi de Ingdnno.
Provincie burgnndie.ordinis predicatonim. Super evangelia
dominicalia totins anni. Parvi voluminis. Cnm postibus
et cathena. — Cuius principinm est. Emnt signa in sole
et luna et cetera. Finis vero. Et ultima dominica. —
Item coUationes dominicales mortuorum . totius anni,
unius fratris predicatoris. que sic incipiunt. Solvite et
adducite mihi. Finis vero. Per infinita secula seculorum
amen. — In quo libro omnes quatemi sunt XXXTI. - D -
XXXV. § — Postilla fratris philippi lectoris.de monte
calerlo . ordinis minorum . totaliter completa. cum sua ta-
bula et titulis. super evangelia dominicalia. totius anni.
Cum postibus et cathena. — Cuius principinm est. Euth
colligebat spicas. Finis vero . Cum videritis abhominatio-
nem desolationis. — In quo libro omnes quatemi sunt
(manca il numero) -E-
688 XXXVI. § — Sermones fratris iacobi de voragine,
ordinis predicatorum. super evangelia dominicalia. totius
anni. Cum tabula . postibus . et cathena. — Cuius princi-
pinm est. Ecce rex venit tibi mansuetus. Finis vero.
Secundum ea que fuerunt in libris. — Item sermones
super prophetas . qui sic incipiunt. Convertimini ad do-
minum. Finis vero. Tunc mors est mortua vita reddita.
— Et aliqui sermones festivi. Ac precepta exposita. Finis
totius libri talis est. Ut omni cantate suo modo compa-
teretur. — In quo libro omnes quatemi sunt XXIEL. - F - (^)
*511 XXXVII. § — Sermones quadragesimales. Qui sic
(1) Dopo l'articolo XXXVI v' è nel catalogo antico uno spazio in bianco: la-
sciato probabilmente per notarvi il codice segnato colla lettera O.
— 11 —
incipiont. Convertimini fllii revertentes. Finis vero. Gu-
state et videte quam siiavis est dominus. — Item qua-
dragesimale fratris magistri henrici.Cum postibus et cathe-
na. qui sic incipiunt. Cum ieiunatis nolite fieri sicut
ipocrite tristes. Finis vero. Quod ut ait. licet multos. —
In quo libro omnes quatemi sunt. {manca il num.) - H -
XXXVni. § — Collationes domini bertrandi cardi-
nalis . et magistri. ordinis minorum. super epistolas domi-
nicales et feriales totius anni, cum postibus et cathena.
— Cuius princìpium est. Fratres scientes quia bora est.
Finis vero. Ubi erit omnis boni consumatio piena. Ad
quem. et cetera. Et est in tabula. — In quo libro omnes
quatemi sunt XXIX. -I-
XXXIX § — Postille et sermones. dicti domini ber-
trandi de turre. super epistolas f estivi tatum. comunis san-
ctorum . et funeralium. cum postibus et cathena. — Cuius
principium est. Benedictio domini super caput insti.
Finis vero. Bonorum omnium ihesus christus Amen. — In
quo libro omnes quatemi sunt XXXII. -K-
^08 XL § — Sermones dominicàles et festivi . fratris ma-
gistri giliberti. de tornaco . ordinis minorum. Cum postibus
et cathena. — Cuius principium est. Stelle manentes in
ordine et cursu suo. Finis vero. Et populum istum in
Ugna, et vorabit eos. — In quo libro omnes quatemi
sunt XXXVI. - L -
^S XLI. § — Sermones dominicàles. et festivi . totius an-
ni, luxta scripture veritatem. Et comune sanctorum. Cum
postibus et cathena. — Cuius principium est. Eespicite et le-
vate capita vostra, quoniam. et cetera. Finis vero. De san-
cta cecilia 413. In quo libro omnes quatemi sunt. XXI-M-
XLII. § — Tractatus de decem preceptis. virtutibus.
et beati tudinibus. Et collationes breves . omnium domi-
nicarum. et festivitatum. que sunt in calendario romano,
cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Scien-
dum est decem esse canones evangelistarum. Finis vero.
Militia est vita hominis super terram. — In quo libro
omnes quatemi sunt XVn. -N-
— 12 —
248 XLIII. § — Sermones super epistolas dominicales .
totius anni.fratris Ugolini de donorio . ordinisminorum.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Quo-
niam ut ait beatus ieronimus. Finis vero. Imagines fìunt
propter tria. — In quo libro omnes quaterni sunt XI. - 0 -
* 513 XLIV. § — Sermones diversi . feriales et festivi . se-
cundum fratres magistros . franciscum de mayrone. et
landulfum de neapoli . ordinis minorum. Cum postibus et
cathena. — Cuius principium est. Oportebat pati christum.
Finis vero. Noeti fulgebunt. et cetera. — In quo libro
omnes quaterni sunt. XII. -P-
*501 XLV § — Sermones supradicti giliberti. ad omnes
status. Cum postibus et cathena. — Cuius principium est.
Executis inspirante domino sex partibus. Finis vero.
De peccatis et gaudiis. — In quo libro omnes quaterni
sunt XIX. - Q -
* 377 XLVI. § — Distinctiones fratris mauritii. ordinis mi-
norum. Cum postibus et cathena. — Cuius principium est.
Circa abiectionem vero qualiter in scriptura sumitur.
Finis vero. Passio crhisti 478. Ut est in fine tabule. —
In quo libro omnes quaterni sunt XVII. -R-
XLVII. § — Legende sanctorum complete. Cum po-
stibus buUatis et cathena. — Cuius principium est. Uni-
versum tempus presentis vite. Primus versus secundi qua-
terni sic incipit. Cumque gladium in manu tenent. Finis
vero. Qui vi vis et regnas deus per omnia secula seculo-
rum amen. — In quo libro omnes quaterni sunt XXIV. - S -
In sexto banco versus orientem sunt infrascripti libri,
XLVIII. § — Dyonisius. de celesti ierarchia. sive an-
gelica, glosatus. Cum postibus et cathena. — Cuius libri
principium tale est. Magnus ariopagita dyonisius. Finis
vero eiusdem est talis. Et super nos occultum silentio
venerantes. Explicit. et cetera. — In quo libro omnes
quaterni sunt. XV. Ac desuper postem cum hac sequente
nigra et grossa lictera. -A-
XLIX. § — Dyonisius. de ecclesiastica ierarchia. glo-
satus. Cum postibus et cathena. — Cuius principium est.
— 13 —
Secundus vero liber cui est inscriptio de ecclesiastica
ierarchia. Finis vero. Et hiis qui post te emnt trades.
— In quo libro omnes quatemi sunt XIX. - B -
L. § — Omelie quadra^esimales. Expositio super
ezechielem. pastoralis. Et liber dyalogorum. beati grego-
rii pape. Cum postibus et cathena in parvo volumine. —
Cuius principium est. — Reverendissimo ac sanctissimo
secundino episcopo. Finis vero totius libri. De insana
muliere per eius specum sanata, — In quo libro omnes
quaterni sunt XXV. -C-
LI. § — Prima pars moralium . beati gregorii pape.
Et tabula ipsius libri. Cum postibus et cathena. — Cuius
principium est. Reverendissimo et sanctissimo fratri lean-
dro. Primus versus secundi quaterni incipit sic. Et dum
zelo rectitudinis immoderatius mentem turbat. Finis vero.
Qui sunt ydolum zeli. — In quo libro omnes quaterni
sunt XXI. - D -
LII. § — Secunda pars moralium . eiusdem voluminis
et lictere. Cum postibus et cathena. — Cuius principium
est. Quotiens in sancti viri ystoria. Primus versus se-
cundi quaterni incipit sic. Non absurde impii vocantur
heretici. Finis vero. Per lacrimas reddit. Amen. — In
quo libro omnes quaterni sunt XXI. -E-
LIII. § — Dyalogus . beati gregorii pape. Et arbor cru-
cis. Ac breviloquium. fratris bonaventure . ordinis mino-
rum. eiusdem voluminis. Cum postibus et cathena. — Cuius
principium est. Quadam die. dum nimis quorundam
secularium tumultibus depressus. Finis vero. Qui est
trinus et unus dominus benedictus in secula seculorum
amen. — In quo libro omnes quatemi sunt XV. - F -
LIV. § — Multi tractatus devoti, fratris bonaventure
Et correctio errorum in anglia et parisiis condempnatorum.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Si vis
ingredi ad vitam serva mandata. Finis vero. Sed hec
fuit per aliam formam. — In quo libro sunt quaterni
XVI. -G-
— 14 —
572 LV. § — Isaac abbas de syria. Et exortationes
sanctortun patrum. cum postibus et cathena, — Cnius
principium est. Anima que Deum diligit. Finis vero. Qxiis
sit terminus ire. 88. b. — In quo libro omnes quatemi
snnt IX. - H -
* 374 LVI. § — Collationes sanctomm patmm. Arbor crucis
bonaventure. Et revelatio facta ansebno de passione christi.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Veteris
testamenti narrat istoria. Finis vero. Et omnes compa-
tiebantur ei. — In quo libro omnes quatemi sunt XXX. - 1 -
LVn. § — Crisostomus de laudibus pauli. Vita beato-
rum francisci. Ilarionis. Martini episcopi. Epistola bemar-
di ad canturienses. Et itinerarium bonaventure. Cum posti-
bus et cathena. — Cuius principium est. Nihil prorsus
erraverit. Finis vero. Et dicet omnis populus fiat fìat.
Amen. — In quo libro omnes quaterni sunt XI. - K -
LVin. § — Regula fratrum minorum. Quatuor de-
clarationes summorum pontificum. Videlicet. Gregorii
noni. Innocentii quarti. Alexandri quarti. Et Nicolai tertii.
Item copie privilegiorum ordinis . et abreviatio eorum.
Regula continentium. Vita maior beati francisci. Et de
legendis, sive dictis suis antiquis. Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. Honorius episcopus servus ser-
vorum dei. Finis vero. Data ananie." et cetera. Anno primo.
In quo libro omnes quaterni sunt XXI. -L- (*)
LIX. § — Item liber indulgentie. cum postibus hul-
latis et corio albo.
In banco VII versus orientem; sunt infrascripti libri,
LX § — Augustinus de ci vi tate dei. Cum postibus
buUatis et cathena. — Cuius libri principium tale est.
Gloriosissimam civitatem dei. sive in huius temporis cursu.
Finis vero eiusdem est talis. Domino nostro gratias con-
gratulantes agant. Explicit xxii liber. et cetera. — In
(1) Dopo l'art. LVIII v* è uno spazio in bianco il quale presenta segni di
abrasione; e nel margine inferiore della pagina è notato con carattere posterio-
re l'art. LIX.
— 15 —
quo libro omnes quatemi sunt XIX. Ac desuper postem
cum hac sequente grossa et nìgra lictera -A-
87 LXI § — Augustinus de libero arbitrio cum xxxvi
libris. Cum postibus bullatis et catena. — Cuius principium
est. Die mihi queso te.utrum deus. Finis vero. Magis
credere cogebamur. — In quo libro omnes quatemi sunt
XXI. -B-
LXn. § — Augustinus de mirabilibus sacre scrip-
ture . Cum postibus et cathena. — Cuius principium est.
Veneratissimis urbium et monasteriorum episcopis. Finis
vero. Et decem milia latitudinis erunt levitis qui mini-
strant domui. — In quo libro ommes quatemi sunt
(manca il numero). - C -
LXm. § — Augustinus encheridion . cum xii libris
aliis . Cum postibus et cathena. — Cuius principium est.
Lanrentio scribens . eius erudi tione delectatur. Finis vero.
Quantum dominus adiuvat respondebimus. — Omnes
quatemi sunt XXI. -D-
96 LXIV. § — Augustinus de trinitate . Cum postibus
bullatis et cathena — Cuius principium est. Libros de
trinitate que deus est quindecim scripsi. Finis vero. In
hiis libris agnoscunt et tui . siqua de meo . et tu igno-
sce (') te {»ic) tui. Expliciunt originalia. — In quo libro
omnes quatemi sunt VII. -E-
LXV. § — Augustinus de verbo domini et apostoli.
Et contra achademicos . ac de vita et moribus monachorum.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Evan-
gelium audivimus . et in eo dominum eos arguentem.
Finis vero. Memorabiles aliquando veniamus. — In quo
libro omnes quatemi sunt XVI. -F-
l
LXVI. § — Questiones veteris et novi testamenti .
Cmn postibus et cathena — Cuius principium est. Quid
est deus. 1." Cum mundum deus fecerit: Finis vero. Non
(1) Nel cod. 196 dove è il trattato de trinitate sta scritto realmente le in-
vece di eL
I
— 16 —
verum corpus habuisse sed fictum. Explicit et cetera. —
In quo libro omnes quaterni sunt XTV. - G -
LXVn. § — Quidam libri ieronimi. Kabanus de na-
tura rerum. Exameron ambrosi! et basilii . Cum postibus
et cathena. — Cuius principium est. Qui in principio
librorum debeam secuturi operis argumenta proponere.
Finis vero. Glorificetur deus nunc et semper et in secula
seculorum. Amen. — In quo libro omnes quaterni sunt
XX. -H-
89 LXVm. § — Epistole beati ieronimi . cum multis
aliis libris . Cum postibus et cathena — Cuius principium
est. Nihil est Christiane felicius quam cui promittitur
regnum celorum. Finis vero. Umbra secus hominem
stat. — In quo libro omnes quaterni sunt XXI. -I-
244 LXIX. § — Manipulus florum . Cum postibus et ca-
thena -^ Cuius principium est. Abiit in agrum : et coUi-
git spicas. Finis vero. Nec est uUi flumini dulcior gu-
stus. Explicit. — In quo libro omnes quaterni sunt XIV.
-K-
LXX. § — Tabula originalium. secundum fratrem
iohannem de elfordia . ordinis minorum. doctorem iuris
utriusque . Cum postibus bullatis et cathena — Cuius
principium est. Aaron. Quod iubet aaron . in aures de
miab. Finis vero. Vocabulo superbia et cetera. — In
quo libro omnes quaterni sunt XXXI. -L-
In banco octavo versus orientem sunt infrascripti libici,
98 LXXI. § — Boetius de trinitate . cum duobus libris
suis . Bernardus super missusest. Anselmus cur deus homo,
cum decem libris suis . lohannes presbiter damasccnus: in
quatuor libris. Isidorus de trinitate. et ecclesiastica insti-
tutione. Et riccardus de trinitate. Predicti libri sunt
xxviii . Cum postibus bullatis et cathena — Cuius libri
principium tale est. Anicii analilii (sic per manlii) severini
boetii viri clarissimi et illustris. Finis vero eiusdem est
talis. Quo modo conveniat unitas sul)Stantie cum pcr^'o-
narum pluralitate. Explicit. et cetera — In quo libro
— 17 —
omnes qnatemi sunt XX. — Ac desuper postem cuiusli-
bet cnm hac seqnente grossa et nigra lictera -A-
' LXXn. § — Liber iohannìs presbiteri damasceni,
qni in assur. In quo est traditio certa ortodoxe fìdei.
divisa capitulis centum. Et diversi libri anselmi . Cum
postibus et cathena — Cuius principium est. Deum nemo
vidit unquam. Finis vero. Per immortalia secula secu-
lomm. Amen. Explicit de anima. — In quo libro omnes
quatemi sunt XXJX. -B-
'92 LXXni. § — Bemardus ad eugenium papam IH.
Et de claustro anime . Cum multis libris . postibus et ca-
thena — Cuius principium est. Subiit animum dictare
aliquid. Finis vero. Sed solus deus ineffabiliter trinus et
unus. — In quo libro omnes quatemi sunt. (^manca il
numero) - C -
LXXIV. § — Tractatus magistri riccardi . de sancto
victore . Cum postibus et cathena. — Cuius principium
est. Quodcumque ligaveris super terram erit ligatum
et in celis. Finis vero. Erunt levites qui ministrant
domui. — In quo libro omnes quatemi sunt XXXTV.
LXXV. § — Riccardus idem . de archa contempla-
tìonis. Et Ugo de sacramentis . cum pluribus aliis. Ac
anselmus. et cetera . Cum postibus et cathena. — Cuius
principium est. De contemplatione eiusque commenda-
tìone. Finis vero. Sicut idem est loqui et uti ita potestate
loquendi. — In quo libro omnes quatemi sunt XXV.
-E-
LXXVI. § — Riccardus idem . de mistico sompno .
Cum pluribas aliis libris . Postibus bullatis et cathena —
Cuius principium est. Quid illud nabuchodonosor som-
pnium juxta literam designet. Finis vero. Videbimus
in eis verbum etemum et verbum incamatum. — In
quo libro omnes quatemi sunt XXVI. -F-
LXXVII. § — Ugo de sacramentis . Cum postibus et
cathena — Cuius principium est. Labrum de sacramentis
— 18 —
crhistiane fldei. Finis vero, Ecce quod erit in fine sine
fine — In quo libro omnes quatemi sunt XXI. -G-
LXXVin. § — Ugo in expositione ierarchie. Et chro-
nica. Ac alii tractatus diversi eiusdem . Cum postibus et
cathena — Cuius principium est. Omne datum optimum,
et omne donum perfectum de sursum est. Finis vero.
In manu eorum indignatio mea. — In quo libro omnes
quatemi sunt XXV. -H-
99 LXXIX. § — Dyalogus. sive tractatus eiusdem magi-
stri ugonis. de sancto victore . Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Quid fuit prius antequam mundus
fieret. Finis vero. Quomodo conveniat unitas substantie
cum personarum pluralitate. — In quo libro omnes qua-
temi sunt XXXm. -I-
LXXX. § — Didascolus eiusdem ugonis . cum pluribus
aliis tractatibus . Cum postibus et cathena. — Cuius prin-
cipium est. Desiderius proprium nomen est. Finis vero.
Sit deus benedictus per cuncta secula seculorum amen.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXVII. - K -
225 LXXXI. § — Liber viginti distinctionum. divise per
centena capitula . qui desertus vocatur . magistri petri de-
cani ecclesie sancti aniani episcopi et confessoris . aure-
lianensis civitatis . Provincie turonie . Cum postibus et ca-
thena. — Cuius principium est. Omnis natura vel deus
est qui nullum habet a^uctorem. Finis vero. Dum licen-
tius peccarent, vel peccare minus formidarent. — In
quo libro omnes quaterni sunt LI. -L-
In banco nono versus orientem suut infrascripti libri,
LXXXII. § — Liber institutionum . seu elementorum
domini iustiniani imperatoris . Cum postibus et cathena.
— Cuius libri princium tale est (mancano le altre indi-
cazioni). — In quo libro omnes quaterni sunt (manca il
numero) Ac de super postem cum hac sequente grossa
et nigra litera -A-
LXXXIII. — Codex domini iustiniani sacratissimi
— 19 —
principis . cum postibus et cathena. — Cuius principium
est. (mancano le indicazioni) Q)
LXXXrV. § — Digestum vetus . Cura postibus et ca-
thena. — Cuius principium est. (idem)
LXXXV. § — Digestum novum . Cum postibus et ca-
thena. — Cuius principium est. (idem)
LXXXVI. § — Infortiatum . Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est — (idem)
212 LXXXVn. § — Summa domini azonis. supra novem
libris novi codicis domini iustiniani imperatoris — Cuius
principium est. Cum post inventionem scientie superve-
nerit gratie pieni tudo. — In principio antera secundi qua-
temi priraus versus incipit sic. Quod sit officiura procon-
sulis . antequara ingrediatur provinciara sibi decretara.
Finis vero. Capitulo de annali except. 1. ult. et argura.
per contr. ff. eodera. si raater 1.® Responso. — Oranes
quatemi sunt (m^nca il numero).
LXXXVni. § — Speculura iuris. (mancano le indica-
zioni)
640 LXXXIX. § — Tractatus notularum de arte notarle
magistri rollandini de Bononia. Et liber floris eiusdem.
— Cuius principiura est — Tractaturus de arte notarle .
prirao videaraus quid sit notarla. Finis vero. Versus.
Succedit matri fillus per orphytianura. Et infra. Explicit.fi.
liber floris. — In quo libro oranes quatemi sunt XVIII.
Omnes libri in libraria publica versus orientem in
bancis cathenati sunt LXXXVIII. (*)
In banco primo versus occidentem sunt infrascripti
libri.
XC. § — Testus quatuor librorum sententiarura. raa-
gistri petri lorabardi . episcopi parisiensis . Cura postibus
et cathena. — Cuius principiura tale est. Cupientes aliquid
(1) La lettera di contrasegno, come sì vede manca in tutti i libri del ban(!o
nono tranne nel primo.
{'2) La somma non corrispondo perchè l'art. Liber induìgentie^ come è stato
Dotato, fu aggiunto posteriormente.
— 20 —
de penuria. In prima autem colompna secundi quatemi:
primus versus sic incipit. Intellexit ergo unum esse deum.
unum omnium auctorem. Finis vero eiusdem talis est.
Per media ad pedes . via duce usus pervenit. — In quo
libro omnes quatemi sunt XXXVn. Et in primo et ul-
timo folio cuiuslibet. in ymargine inferiori per numerum
signati. Ac desuper postem: cum hac sequente. grossa et
nigra lictera -A-
121 XCI. § — Primus liber. super primum sententiarum.
magistri fratris bonaventure . de balneo regio . provincie
romane . ordinis minorum . Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Profunda fluviorum. Finis vero. In
omnes generationes seculi seculorum amen. — In quo
libro omnes quatemi sunt IX. -B-
126 XCn. § — Secundus super sententias bonaventure .
Cum postibus et cathena — Cuius principium est. Solum-
modo hoc inveni. Finis vero. Et hec sufficiant. Ut est
in fine tabule titalorum. — In quo libro omnes quatemi
sunt XVm. - C -
xeni. § — Tertius super sententias bonaventure .
Cum postibus et cathena — Cuius principium est. Deus
autem qui dives est in misericordia. Finis vero. Per in-
finita secula seculorum. Amen. — In quo libro omnes
quatemi sunt XH. -D-
127 XCIV. § — Quartus super sententias bonaventure.
Cum postibus et cathena — Cuius principium est. Un-
guentarius faciet pigmenta suavitatis. Finis vero. Per in-
finita secula seculorum amen. — In quo libro omnes
quatemi sunt XVn. -E-
137 XCV. § — Opus super quatuor libros sententiarum.
magistri fratris iohannis scoti . qui et doctor subtiKs nun-
cupatur. de provincia ybemie. ordinis minorum. Cum po-
stibus et cathena. — Cuius principium est. Queritur utrum
homini prò statu isto. (^) Finis vero. Utrum beatitudo
(1) Dopo lo parole prò statit isto v' è uno spazio in bianco.
— 21 —
corpomm erit equalis. Ut est ibi. in fine tabule titulorum.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXV. -F-
' 136 XCVI. § •— Questiones dicti magistri iohannis. De
anima. Et de primo principio. Ac colibeta eiusdem. Et
magistrorum petri aureoli ordinis minorum. Ac henrici
de candago. Et quam plura. Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. Queritur utrum sensus tactus.
Finis vero. Includantur ratione parentis. Explicit. — In
quo libro omnes quaterni sunt XX. - G -
133 XCVn. § — Questiones, sive lectura super quatuor
libros sententiarum . magistri fratris ade godam . anglici .
ordinis minorum. Cum postibus et cathena. — Cuius
principium est. Utrum necessaria sit homini aliqua co-
gnitio superna. Finis vero. De secunda similiter patet
superius. Sunt omnes quaterni XH. -H-
XCVni. § — Primus liber super primum sententia-
rum fratris alexandri de ales. -I-
XCIX. § — Secundus et Tertius liber dicti magistri
super sententias. -I-
In banco secundo versus ocddentem sunt infrascripti
libri,
143 C. § — Primus liber super primum sententiarum.
magistri fratris riccardi . de media villa . anglici . ordinis
minorum. Cum postibus et cathena. — Cuius libri prin-
cipium tale est. Abscondita produxit in lucem. Finis
vero eiusdem est talis. Utrum voluit penas reproborum.
— In quo libro omnes quaterni sunt XI. Ac de super
postem cum hac sequente grossa et nigra lictera. -A-
^141 CI. § — Secundus super sententias riccardi. Cum
postibus et cathena. — Cuius principium est. Omnia per
ipsum facta sunt. Finis vero. Prelato quasi patri corpo-
rali. Ut est ibi in fine tabule titulorum. — In quo libro
omnes quaterni sunt XVI. - B -
145 Cn. § — Tertius super sententias riccardi. Cum po-
stibus et cathena. — Cuius principium est. Vestitus erat
veste aspera. Finis vero. Que sunt timor et amor. Ut
22
est ibi in fine tabule titulomm. — In quo libro omnes
quatcrni sunt XV. -C-
CIII. § — Quartus super sententias riccardi. Cum
postibus et cathena. — Cuius prineipium est. — Innova
signa et immuta mirabilia. Finis vero. Peccatoribus qui
sunt in hac vita. — In quo libro omnes quatemi sunt
XVI. -D-
159 CIV. § — Questiones disputate dicti riccardi. Et
magistrorum petri falci. Ac mathei de aquasparta. cum
colibetis ipsorum. Cum postibus et cathena. Quarum prin-
eipium est. Utrum rcs (sic invece di deus) sit summe
simplex. — Finis vero. Neutrum prineipium corrumpitur.
Expliciunt questiones. — In quo libro omnes quatemi
sunt XXVII. -E-
114 CV. § — Prima pars summe sancti thome de aquino.
Provincie romane ordinis predicatorum. cum postibus et
cathena. — Cuius prineipium est. Quia catholice veritatis
doctor. Finis vero. Utrum semen quod est humane ge-
nerationis prineipium. Ut est ibi in fine tabule titulorum.
— In quo omnes quatemi sunt XTI. -F-
117 evi. § — Prima pars secunde dicti sancti. Cum po-
stibus et cathena. Cuius prineipium est. Quia sicut da-
mascenus dicit homo factus est ad ymaginem dei. —
Finis vero. Utrum bona temporalia cadant sub merito.
Ut est ibi in fine tabule titulorum. — In qua summa
omnes quatemi sunt XVI. -G-
116 CVn. § — Secunda secunde supradicti sancti. Cum
postibus et cathena. — Cuius prineipium est. Post omnes
considerationes de virtutibus et vitiis. — Finis vero.
Utrum requiratur ad religionis ingressum. Ut est ibi in
fine tabule titulorum. — In qua summa omnes quaterni
sunt XXn. -H- O
112 CVin. § — Questiones omnes . et colibeta omnia,
sancti thome sepe dicti. Cum postibus et cathena. —
(1) Dopo questo art. CVII v' è uno spazio in bianco, con in fine la lettera I
di contrasegno per il libro, che doveva esservi notato.
— 23 —
Cuius principium est. Questio est de ventate. Finis vero.
Et hunc proposi tum habebat dicendo viruni non cognosco.
— In quo libro omnes quatemi sunt XVIII. - K -
In banco tertio versus occidentem sunt infrascripti
libri,
79 CIX. § — Postille super genesim. exodum. leviticum.
et numerorum libros magistri fratris guilelmi de militone
Provincie (nuinca il nome della provincia) ordinis mino-
rum. Cum postibus et cathena. Cuius libri principium tale
est. Prima ad corinthios xiv. Volo quinque verba sensu
meo loqui. Finis vero eiusdem talis est. Quo patet ex
textu. in fine, xxxiii. — In quo libro omnes quatemi
sunt XXX. Ac de super postem cum hac sequente licte-
ra -A-
CX. § — Postille super librum iob. magistri fratris
mathei de aquasparta . ordinis minorum . provincie sancti
francisci. cum postibus et cathena. — Cuius principium
est. Hec omnia liber vite. Finis vero. Vivit et regnat in
secula seculorum. Amen. — In quo libro omnes quatemi
sunt XXV. - B -
19 CXI. § — Postille super primam partem psalterii.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Pu-
teus aquarum viventium que fluunt cum impetu de libano.
Finis vero. Ut faceret inde sibi ortum olerum et vitio-
rum. — In quo libro omnes quaterni sunt XXin. - G -
39 CXn. § — Postille super secundam partem psalterii.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Exul-
tate deo adiutori nostro. Finis vero. Spiri tus et anime
iustorum, ymnum dicite domino . et cetera. — In quo
libro omnes quaterni sunt XI. - D -
* 59 CXin. § — Distinctiones super psalterium. Cum po-
stibus et cathena. — Cuius principium est. Beatus vir
et cetera. Finis vero. Si nudus quis cum nudo luctatur.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXIIT. -E-
* 75 CXIV. § — Postilla super ecclesiasticum . magistri fra-
tris alexandri de alexandria. provincie ianuensis. ordinis
— 24 —
mìnoruin. Cuin postibus et cathena. — Cuius principìum
est. Multorum nobis operi principali. Finis vero. Quod
nobis prestare dignetur dominus. Amen. — In quo libro
omnes quatemi sunt XXTÌT. -F-
60 CXV. § — Postille super omnes prophetas. magistri
fratris nicolay de lyra. Provincie francie. ordinis minornm.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. —
lerusalem evangelistam dabo. Ysaie xli. Finis vero. Qui
cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula secu-
lorum. Amen. In quo libro omnes quatemi sunt XXI. - G -
*77 CXVI. § — Postilla magistri nicolay de lyra super
psalterium. Cum postibus et corio albo et cathena. (*) - H -
In banco quarto versus occidentem sunt infrascripti
libri,
68 ex VII. § — Postille super evangelia mathei et marchi,
et primum et secundum librum machabeorum. magistri
fratris nicholay de lyra. provincie francie. ordinis mino-
rum. — Cum postibus et cathena. — Cuius libri princi-
pium est. Facies aquile desuper ipsorum quatuor. Et in-
fra ad duo folla. Quatuor facies uni. Finis vero eiusdem
est talis. Cui cum patre et spiritu sancto sit honor et
gloria in secula seculorum. Amen. — In quo libro omnes
quatemi sunt VII. Ac desuper postem cum hac sequente
grossa et nigra lictera. -A-
CXVni. § — Postille super evangelium luce, fratris
bonaventure. Cum postibus et cathena. — Cuius princi-
pium est. Spiritus domini super me eo quod unxit me.
Finis vero. Qui cum patre et spiritu sancto vivit et re-
gnat deus in secula seculorum. Amen. — In quo libro
omnes quaterni sunt XXII -B-
62 CXIX. § — Postille super evangelium iohannis fra-
tris nicholay de lyra. Et liber ystoriarum veteris testa-
menti. Cum postibus et cathena. — Cuius principium est.
In principio creavit deus celum et terram. Finis vero.
(1) L' articolo cxvi è scrìtto con inchiostro e carattere diverso.
. - 25 -
Respeotu intellectus nostri. — In quo sunt quaterni
xvm. - C -
81 CXX. § — Postille super epistolas pauli canonicas.
Actus apostolorum. Et apocalipsim fratris nicholay de lyra.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Ecce
descripsi eam tibi tripliciter . Proverb. xxi. Finis vero.
Gratia domini nostri iesu Christi sit cum omnibus vobis.
Amen. — In quo libro omnes quaterni sunt XV. -D-
115 CXXI. § — Scripta sancti thome de aquino . super
evangelium mathei . cum postibus et cathena. — Cuius
principium est. Sanctissimo ac reverendissimo patri. Finis
vero. Qui est benedictus in secula. Amen. — In quo libro
omnes quaterni sunt XIV. -E-
25 CXXn. § — Postille super ecclesiastem et iohannem.
magistri fratris petri de tarenthasia . provincie burgundie
ordinis minorum . Cum postibus et cathena. — Cuius prin-
cipium est. Beatus vir cuius est nomen domini spes eius.
Finis vero. Qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen.
— In quo libro omnes quaterni sunt X. - F -
38 CXXTTT. § — Postille super epistolas pauli . fratris
petri de tarenthasia . Cum postibus et cathena — Cuius
principium est. Dedi te in lucem gentium. Finis vero.
Est de mortalibus non de venialibus proprie. — In quo
libro omnes quaterni sunt XVTTTT. -G-
18 CXXrV. § — Postille super epistolas canonicas . Ad
romanos. Et corinthios . Cum postibus et cathena. — Cuius
principium est. Ad commendationem autem operis ie-
ronimus premictit prologum. Finis vero. De obmissis
parcatis . de benefactis laus sit deo. — In quo libro omnes
quaterni sunt XXVI. -H-
CXXV. § — Prima pars postille fratris phylippi de
monte calerlo . cum postibus et corio. - 1 - (^)
254 CXXVI. § — Secunda pars postille eiusdem cum po-
stibus et corio grigeo - K -
(1) I codici N. CXXV-XXVI-XXVII sono notati nel margine inferiore deUa
pag. 30 (numerazione antica) dell'antico catalogo, con scrittura posteriore.
— 26 —
*239 CXXVII. § — Quadragesimale einsdem fratris phi-
lippi de monte calerio -L-
In banco quinto versus occidentem simt infrascripti
libri.
* 20 CXXVm. § — PostiUa super evangelium mathei. Et
postille exceptuate: super evangelia marci, luce . et iohan-
nis. cum postibus et cathena. — Cuius libri principium tale
est. Quatuor orbiculos aureos pones super quatuor evan-
gelistas. Finis vero eiusdem est talis. Post hanc vitam
perfecte contemplanda comprehendam. — In quo libro
omnes quaterni sunt XXXII. Ac de super postem cum
hac sequente grossa et nigra lictera - A -
CXXIX. § — Sermones super epistolas. et evangelia
dominicalia. totius anni . fratris luce de botonto . Provincie
apulie . ordinis minorum . Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Universe vie domini misericordia
et veritas. Finis vero. Sic iste eflPulsit in tempio domini.
In quo libro omnes quaterni sunt XX. -B-
CXXX. § — Compendium theologice veritatis . magi-
stri bartholotti ordinis predicatorum. (^) Et sermones qua-
dragesimales super prophetas. Et quadragesimale magistri
fratris henrici . de monte lardino . Provincie ianuensis .
Cum postibus et cathena — Cuius principium est. (manca)
.... Finis vero. Quisquam beatus recipiet secundnm
merita, sine fine. Amen — In quo libro omnes quaterni
sunt XVI. - C -
«
514 CXXXI. § — Sermones super evangelia dominicalia .
totius anni . fratris guilielmi de lugduno . provincie bur-
gundie . ordinis predicatorum . Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Dicite fìlie syon. Finis vero. Ziza-
nia triplici de causa nascitur. Ut est ibi in fine tabule.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXIII. -D-
250 CXXXn. § — Postilla super evangelia dominicalia.
totius anni . fratris philippi de monte calerio . provincie
(1) V è in margine questa nota: « deficit quia de volumine ereptum est fur-
tive » e si riferisce al Compendium magistri Bartholotti.
- 27 -
ianuensis . ordinis minorum . Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. Ruth coUigebat spicas post
terga metentium — In prima columpna secundi quatemi
primus versus sic incipit. Nam sicut numerus senarius
constat ex suis partibus. Finis vero. Sed etiam omnium
sequentium imminentia pericula indicat. — In quo libro
omnes quatemi sunt XX. -E-
CXXXTTT. § — Sermones super evangelia domini-
calia, totius anni . fratris iacobi de voragine . provincie ia-
nuensis . ordinis predicatorum . Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. Humane labilis vite decursus.
Finis vero. Qui sine fine vivit et regnat deus per infi-
nita secula seculorum. Amen. In quo libro omnes quaterni
sunt XXI. - F -
512 CXXXIV. § — Sermones quadragesimales dicti fra-
tris iacobi. — Item quadragesimales qui sic incipiunt.
Cum ieiunatis . et cetera. Et centum miracula beate vir-
ginis . Cum postibus et cathena — Cuius principium est.
Filia populi mei induere cilicio. Finis vero. Veniat dile-
ctus in ortum suum et comedat fructum pomorum suo-
mm. — In quo libro omnes quaterni sunt XX. -G-
CXXXV. § — Postilla super epistolas dominicales.
totius anni, magistri fratris bertrandi de turre . provincie
aquitanie . ordinis minorum. Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Scripsit ezechias epistolas ad ef-
fraym et Manasen. Finis vero. State succincti lumbos
virtutis vestre. — In quo libro omnes quaterni sunt
xxxm. -H-
CXXXVI. § — Postilla super epistolas dominicales.
et feriales quadragesimales . dicti fratris bertrandi. Cum
postibus et cathena. — Cuius principium est. Hoc dicit
dominus. Convertimini ad me. et cetera. Finis vero. Qui
cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in secula se-
culorum . Amen. — In quo libro onmes quaterni sunt
XXV. -I-
CXXXVn. § — Sermones super epistolas festivita-
tum. totius anni, supradicti magistri bertrandi. Cum pò-
- 28 -
stibus et cathena. — Cuius principium est. Benedictio
domini super caput iusti. Finis vero. Regnum dei vim
patitur et violenti rapiunt illud. — In quo libro omnes
quatemi sunt XXX. - K -
*436 CXXXVm. § — Sermones dominicales et festivi
totius anni, magistri fratris giliberti de tomaco . provincie
f rancie . ordinis minorum. Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Rogatus pluries ut sermones quo-
sdam quos ad clerum parisiensem. Finis vero. Ecce do
verba mea in ore tuo, in ignem. et populum istum in
Ugna et vorabit eos. — In quo libro omnes quatemi
sunt XXVm. -L-
CXXXIX. § — Sermones dominicales. quadragesima-
les. et festivi, per totum annum. Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. Emitte agnum celi dominatorem
terre. In principio autem secundi quatemi incipit sic.
Confessus est et non negavit. Finis vero, ypocrisis. Ut
est ibi in fine tabule. In quo omnes quatemi sunt
xxxn. -M-
CXL. § — Sermones festivi . per totum annum . et
aliqui feriales. magistri fratris raymundi rigaldi. de pro-
vincia francie. ordinis minorum. Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. Ascendam in palmam et appre-
hendam fructus eius. Cant. Finis vero. Respondebit mihi
cras iustitia mea cum placiti tempus advenerit . Amen.
— In quo libro omnes qnatemi sunt XXXVI. -N-
CXTJ. § — Sermones magistri fratris francisci de
mayrone. provincie provincie. ordinis minorum. feriales.
festi. comunes. Ac funerales. Qui sermones sunt lxvi.
Cum aliquibus collationibus et exemplis. Cum postibus
et cathena. — Cuius principium est. Videbitis filium ho-
minis venientem in nube. Finis vero. Iterum relinquo
mundum et vado ad patrem. — In quo libro omnes
quatemi sunt XIX. - 0 -
396 CXLn. § — Distinctiones vocales. fratris nicholay
de gorham. ordinis predicatorum. Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. Abeuntium per hunc mundum.
— 29 —
alii abeiint male, alii bene. Finis vero. Ut preparati in-
tretis ad nnptias cum domino iesu christo. Amen. — In
quo libro omnes quaterni sunt XVIII. -P-
CXTilTT. § — Legende sanctorum complete . magni
voluminis. Cum postibus et cathena. — In cuius princi-
pio sunt due grosse lictere coloribus et auro inluminate,
cum quinque capitibus. et una dimidia figura: — Cuius prin-
cipium est. Universum tempus presentis vite in quatuor
distinguitur. Finis vero. Quod ipse prestare nobis digne-
tur. qui vivit et regnat deus in secula seculorum. Amen.
— In quo libro omnes quaterni sunt. XXIX. -Q-
In banco sexto versus occidentem sunt infrascripti libri
CXUV. § — Priscianus maior. cesariensis grammati-
cus. doctoris (sic) urbis rome costantinopolis. Cum postibus
et cathena. — Cuius libri principium tale est. Cum omnis
eloquentie doctrinarum. et omne studiorum genus sa-
pientie luce refulgens. Finis vero eiusdem est talis. Sy-
derea polus obscuro sed nubila celo. — In quo libro
omnes quaterni sunt Xni. Ac desuper postem cum hac
sequente grossa et nigra lictera. -A-
CXLV. § — Priscianus minor. Et doctrinale. Ac
quedam alia grammaticalia valde bona. Cum postibus et
cathena. — Cuius principium est. Quondam in arte
expositis libris de parti bus orationis. Finis vero. Hanc
urbem versus, vel romam vel mare versus. — In quo
libro omnes quaterni sunt X. -B-
CXLVI. § — Summa dictaminis composita per ma-
gistrum thomam de capua cardinalem. — Cuius princi-
pium est. In hoc prohemio reprehenduntur illi qui pre-
cipitant sententias. — Finis vero. Explicit summa di-
ctaminis. composita per bone memorie magistrum thomam
de capua olim cardinalem. — In quo libro omnes qua-
terni sunt Vni. - C -
93 CXLVn. § — Ysidorus ethimologiarum. Cum postibus
et cathena. — Cuius principium est. Domino meo dei
servo brauiolo episcopo ysidorus. Finis vero. Veniam
*
— 30 —
mihi ab ilio impetres, et me rescriptis domino iuvante
letiflces. — In quo libro omnes quatemi sunt XTTTT.
-D-
CXLVm. § — Fapias episcopus ieropolitanus. de
exposi tiene vocabulorura. Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Fili uterque carissime, debui si
potuissem, potui si mee voluntati. Finis vero. Perfruamur
sapientia cum patre et spiritu sancto per infinita secula
seculorum. Amen. In quo libro omnes quatemi sunt
xvm. -E-
CXLIX. § — Doctrinale optimum et bene glossatum.
cum cathena. partim in cartis pergameni si ve de corio. et
partim in cartis de bombice, et cum postibus buUatis. - A -
171 CL. § — Grecismus liber optimus, glossatus. cum po-
stibus bullatis et cathena. -A- (*)
* 308 CLI. Uguitio. patria pisanus. de expositione vocabu-
lorum. Cum postibus et cathena. — Cuius principium est.
Cum nostri prothoplausti subiestiva prevaricatione. Finis
vero. Vir et princeps gentis iudee extitit. — In quo libro
omnes quaterni sunt XVIII. -F-
297 CLn. § — Bricto de ordine fratrum minorum. de
expositione vocabulorum. Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Difficiles studeo partes, quas biblia
gestat pandore. — Finis vero. Sorte beatorum ut sim
velut unus eorum. — In quo libro omnes quatemi sunt
XIV. -G-
* 167 CLin. § — Summa magistri fratris iohannis Vua-
lensis anglici, ordinis minorum. Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. Cum collectionis huius. que po-
test dici summa collectionum. sive coUoquiorum. sint VII
partes. — Finis vero. Ubi vis permanere, ego vita amen.
(1) I due articoli CXLIX e CI-, sono scritti con carattere diverso nel mar-
gine inferiore della pag. ?ò e sembrano aggiunti posteriormente. La Lettera A
con cui sono contrasegnati è fuor d'ordine: ma nel margino laterale v' è un se-
gno di richiamo, che sembra riportare (juesti due libri dopo il primo del banco,
cioè Priacìatìns,
— 31 —
Explicit. — In quo libro omnes quaterni sunt XXV
(questo numero è cancellato) -H-
CLIV. § — Summa de vitiis. Cum postibus et cathena.
— Cuius principiura est. Dicturi de vitiis. incipiemus
a vitio gale. Finis vero. Explicit de lingua, gloria qui
est benedictus deus in secula. — In quo libro omnes
quaterni sunt XXI. - 1 -
ì8 CLV. § — Summa de virtutibus. Cum postibus et
cathena. Cuius principium est. Presens opus habet quinqe
partes principales. Finis vero. Benedictus dominus vir-
tutum. qui incepit et perfecit. Amen. — In quo libro
omnes quaterni sunt XVI. -K-
CLVE. § — Biblia cum interpretatoribus de manu
peczinii. (')
In banco septimo versus ocddentem sunt infrascripti
libri.
CLVn. § — Logica aristotilis. De bona lictera et
completa. Cum postibus et cathena. In qua sunt octo
lictere grosse . inluminate coloribus et fìguris. — Cuius
principium tale est. Cumsitnecessariumgrisarori. (sic) et
ad eam que est apud aristo tilem. — Finis vero eiusdem
est talis. Inventis autem multas habere grates. — In quo
libro omnes quaterni sunt XVII. Ac desuper postem: cum
hac sequente . grossa . et nigra lictera. - A -
CLVin. § — Libri fisicorum viii. De anima III.
De generatione et corruptione ii. aristotilis. Cum postibus
et cathena. — Cuius principium est. Quoniam quidem
intelligere et scire contigit circa omnes scientias. Finis
vero. Sed non quorum substantia generatur ens tale
quale contigit non ens corruptibile. — In quo libro
omnes quaterni sunt X. - B -
CLIX. § — Libri de celo et mundo quatuor aristoti-
lis. Et scriptum super duos libros de anima, cum po-
stibus et cathena. — Cuius principium est. Summa co-
(1) Carattere posteriore.
— 32 —
gnitionis natureque sòientie. Finis vero. Et hec dixisse
de anima ad presens sufficiat. Explicit sententia libri de
anima. — In quo libro omnes quaterni sunt Vili. - C -
280 CLX. § — Libri methaphisice XTV. Ethiconim X. celo
et mundo III. Et methauronim (sic) aristotilis quatuor. Cum
postibus et cathena. — Cuius principium est. Omnes ho-
mines natura scire desiderant. Signum autem est sen-
suum dilectio. Finis vero. Ex bis constituta velut ho-
minem piantavi (^) et alia talia. Explicit. — In quo li-
bro omnes quaterni sunt XIX. - D -
CLXI. § — Libri politicorum et rectoricorum aristo-
tilis. Cum postibus et cathena. — Cuius principium est.
Quoniam omnem civitatem videmus comunitatem quan-
dam existentem. — Finis vero. Dixi . audistis . habente
(sic invece di haòetis), indicate. Explicit rectorica. —
In quo libro omnes quaterni sunt XV. -E-
663 CLXn. § — Problemata aristotilis. Commentum ave-
roys. cum pluribus aliis libris. Cum postibus et cathena.
— Cuius principium est. De problematibus que sunt circa
medicinalia. Finis vero. Non volumus inducere de sen-
tentiis prophetarum. logicis . divinis . et naturalibus. — In
quo libro omnes quaterni sunt XXTIT. -F-
CLXm. § — Scriptum ethicorum magistri fratris ge-
"^ raldi oddonis. Provincie aquitanie. generalis minorum et
patriarche anthiocensis. ac episcopi cathanensium . Cum
postibus et cathena. — Cuius principium est. Quid est
virtus scrutamur . ut boni efSciamur. Finis vero. Qui
operatur omnia in omnibus. Cui est honor. et cetera. —
In quo libro omnes quaterni sunt XVII. -G-
CLXrV. § — Libcr alexandri. de animalibus. Et abre-
viatio avicenne super eundcm librum. Cum postibus et
cathena. — Cuius principium est. In nomine domini no-
stri iesu cristi omnipotentis misericordis et pii. Finis
(2) Doveva scriversi plantavit; ma l'errore piantavi si trova nel codice no-
tato in quosto articolo, che corrisponde al C. 280 del catalogo attuale.
— 33 —
vero. Sed de dentium utilitatibus iam scitis ex alio loco.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXIV. -H-
CLXV. § — Liber proprietatum rerum, magistri fra-
tris bartholomei anglici, ordinis minonim . cum postibus
et cathena. — Cuius principium est. Cura proprietatum
rerum sequentes libros secundum distinctionem libro-
rum. Finis vero. Breviter resumitur ut patere potest
diligentius intuenti. — In quo libro omnes quaterni
sunt XXV. -I-
43 CLXVI. § — Liber de moralitatibus corporum cele-
stium. elementorum. avium. piscium. animalium. arborum.
sive plantarum. et cetera . Cum postibus et cathena. —
Cuius principium est. Adiuvante deo in hoc opere tra-
ctatur principaliter de vii in universo. Finis vero. Sine
preiudicio enim hoc scripsi ad saniorum virorum emen-
dationem et correptionem notitiam {sic, per votivamj. In
quo libro omnes quaterni sunt XV. - K -
In banco octavo versus occidentem sunt infrascripti libri
)6 CLXVn. § — Innocentius papa ini. de civitate ia-
nuensi. super quinque libris de titulis decretalium. domini
gregorii pape IX . cum postibus et cathena — Cuius libri
principium tale est. Legitur in ezechiele. Venter tuus
comedet et viscera tua complebuntur volumine iste. —
Finis vero eiusdem est talis. Nec in hoc vide tur valere
aliqua consuetudo. ut hic . quia consuetudo iniqua pre-
scribi non potest. ut notatur supra. de consuetudine in
principio — In quo libro omnes quaterni sunt XXXVIIII.
Ac desuper postem cum hac sequente grossa lictera - A -
19 CLXVni. § — Summa domini hostiensis. super pri-
mum et secundum librum. de titulis decretalium. domini
gregorii pape IX. cum postibus et cathena. — Cuius
principium est. Alplia et Omega . unum in essentia . et tri-
num in personis. Finis vero, (^uis sit effectus coniìrnintio-
iiis corroborative indicialis. deo gratias. — In quo libro
omnes quaterni sunt. LII. - B -
!21 CLXIX. § — Secunda pars summe . die ti domini ho-
stiensis. super tertium. quartum. et quintum librum. de
3
— 31 —
titulis decrctaliulii. dicti domini grcgorii pape IX. Cum
postibus et cathena. — Cuius principium est. Intelligite
insipientes in clero, quoniam si iuste iudicaveritis: vos
ipsos non despicietis. Finis vero. Eidem gratias et landes
per infinita secula seculomm. Amen. — In quo libro o-
mnes quatemi siint LVm. -C-
CLXX. § -— Summa domini gofifredi de trano. Pro-
vincie apulie. super quinque libris de titulis decretalium.
domini gregorii pape IX. Cum postibus et cathena. In
cuius principio est unum G magnum . cum figura unius
draconis circumadvoluti. -— Cuius principium est. Glo-
sarum diversitas intelligentium testus nonnunquam obte-
nebrans. Finis vero. Et propterea malui repeti quam
deesse. Vel sic. Tertius uxoris si sit rea morte prioris. —
In quo libro omnes quatemi sunt Xn. - D -
222 CLXXI. § — Lectura domini (manca il nome delV auto-
re) super quinque libris decretalium. domini gregorii pape
IX. cum postibus et cathena — Cuius principium est. Gre-
gorius interpretatur vigilans et bene vigilavit. Finis vero.
Averte accipe. 1. amigidi competat. quia eas optinent. —
In quo libro omnes quatemi sunt X. -E-
231 CLXXII. § — Summa casuum per alphabetum. ma-
gistri fratris monaldi. ordinis minorum. Cum postibus et
cathena. — Cuius principium est. Quia ignorans ignorabor
sicut ait paulus egregius predicator. Finis vero. In ce-
lesti gloria perhenniter fulgeamus. — In quo libro omnes
qua terni sunt XVI. - F -
OLXXllI. § — Summa confessorum. fratris iohannis
lectoris. ordinis predicatorum. Cum postibus et cathena.
— In cuius principio sunt due grosse lictere. coloribus et
auro inluminate, quarum altera est cum figuris. — Cuius
principium est. Quoniam dubiorum nova cotidie difficultas
omergit easuuni. Finis vero. Et in multis aliis locis. ut
est ibi in fine tabule. — In quo libro omnes quatemi
sunt XXXIII. -G-
*235 CLXXI V. § - Summa eontossorum . omnium novis-
sima. tVatrisi iohannis de elphordia. Provincie saxonie.
— 35 —
lectoris. et doctoris iuris utriusque. ordinis minonim. Com-
pilata de septem libris decretalium. Cum postibus et ca-
thena. In cuius principio et xii qnatemo sunt due grosse
lictere coloribus. auro, et figuris inluminate. — Cuius
principium est. Rogatus a fratribus . quod eis formulam
de confessionibus audiendis traderem. Finis vero. Utile
vitiatur et cetera. — In quo libro omnes quaterni sunt
xxm. -H-
In banco nono versus occidentem sunt infrascripti libri.
CLXXV. § — Decretum summorum pontifìcum. Cum
postibus et cathena. {mancano le indicazioni)
CLXXVI. § — Compilatio quinque librorum decreta-
lium gregorii pape IX de anania. Cum postibus et ca-
thena. — Cuius (mancano le indicazioni)
CLXXVn. § — Liber sextus decretalium . domini bo-
nifatii pape Vili de anania. Cum postibus et cathena.
Inluminatus in licteris grossis. diversis coloribus. et auro
morticino, habens in prima lictera fìguram pape. — Cuius
principium est. Bonifatius episcopus servus servorum dei.
Dilectis filiis doctoribus et scolaribus universis. Finis
vero. Data rome, apud sanctum petrum. quinto nonas
martii. pontificatus nostri anno quarto. — In quo libro
omnes quaterni sunt VrH. -C-
CLXXVin. § — Liber septimus decretalium . domini
clementis pape V. Cum postibus et cathena. Inluminatus
in licteris grossis per totum. coloribus. ef auro fino. —
Cuius principium est. Dilectis doctoribus et scolaribus
universis. bononie commorantibus. Finis vero. Non erit
propter hoc processus irritus. nec irritandus. Deo gratias.
— In quo libro omnes quaterni sunt VII. -D-
CLXXIX. — Casus docretonim eomi>ositi a magistro
bartbolomeo buscensi . cuìu [)OStibns et cathena. Cuius
l)rincipium est. Quoniam suffraganti bus antiquorum la-
boribus iuniores possunt interdum perspicacius intueri.
Finis vero. Tertio dico quod spiri tus sanctus non pò test
aliquid audire a filio quod ipse nesciat. Benedictus iesus
christus. — In quo libro omnes quaterni sunt XIV. - E -
— 36 —
213 CLXXX. § — Summa magistri uguitionis. super de-
cretum . Cum postibus et cathena. In quo principio est
unum A. grossum. coloribus. et auro inluminatum . ubi
est unus canis et unus serpens circa eius collum. —
Cuius principium est. Ad decorem sponse. 1. eccl. post
legem naturalem secuta est mosayca. Finis vero. Super
co quod quesitum, nisi forte in triduum . ut dicit alexan-
der in. — In quo libro omnes quatemi sunt XVII. Folia
vero scripta, sunt usque ad quadragesimam septimam
causam. 184 -F-
229 CLXXXI. § — Tabula iuris canonici et civilis . fra-
tris iohannis lectoris. de elphordia. provincie saxonie. doc-
toris iuris utriusque. ordinis minorum . compilata de VII
libris decretalium . Cum postibus et cathena. In quo prin-
cipio est unum Q. grossum. coloribus. auro, et fìguris, sol-
lempniter per totum folium inluminatum. — Cuius prin-
cipium est. Quoniam sic dicitur xii. q. ii. devotissi-
mam. Summum bonum in rebus est iustitiam colere.
Finis vero. Ecclesia ex gentibus processit. xxxtt q. v.
Sed paulus index . et gì. — In quo libro omnos quatemi
sunt triginta octo - H -
Omnes libri in libraria publica versus occidentem in
bancis cathenati sunt in numero LXXXIII. (')
ih
(1) La somma non corris|)onde, perchè in questa naturalmente non eran
compresi i libri notati dopo la primitiva redazione del catalogo.
k
— ìli —
NOTE
* 16 II Codice N. 16 corrisponde probabilmente all' Art. 1 del ca-
talogo antico; tanto più che ne nelPuno ne nell'altro è notato
il numero dei quaderni. Siccome però nel catalogo antico non
sono riportate le parole finali, che non appartengono alla Bibbia,
V identità non si può affermare con tutta certezza.
* 1 II Codice N. 1 corrisponde ai due articoli II e III del catalogo
antico che sono stati rilegati in tempo posteriore in un solo
volume, come è chiaro da tutti i contrasegni, ed anche dal dop-
pio ordine numerico dei quaderni.
* 2 II N. 2 parimenti corrisponde alIV e al V del catalogo antico.
* 7 II N. 7 corrisponde molto probabilmente all'Art. IX. Le parole
iniziali e finali sono identiche; non è quadernato; e l'Art. IX
non ha l' indicazione del numero dei quaderni; è detto mirae
pulchritudinis; e questo è veramente bellissimo, sia per la scrit-
tura, sia per la pergamena, sia per le molte miniature.
Fra i libri però di Maestro Luca d'Assisi, in fine dell'antico
catalogo, è pur notato un Psalteriurn nooum pulcìiruni tniniatuni.
* 10 Corrisponde in tutto all'Art. IX. Si deve però notare, che nel
titolo del catalogo attuale, sono notati soltanto Prophetae mi-
- 38 -
nores, mentre esso contiene anche i Prophetae maiores: e che
per errore di rilegatura, sono fuori d'ordine i quaderni; giacche
dopo il I seguono i quaderni XXTY - XXIX, quindi i quaderni
n - XXIII; da ultimo i quaderni XXX - XXXYL
* 11 Le parole iniziali di questo codice, corrispondenti a quelle
notate nel cat. ant., appartengono al cap. IX del Libro di He-
ster, che (come nota S. Girolamo), secondo il testo ebraico è l'ul-
timo; e come ultimo è riportato nel codice stesso, il quale lo fa
seguire dalle parole explicit liber Hester, Queste parole iniziali
al tutto estranee ai libri de' Maccabei, costituiscono un contra-
segno il più evidente della identità di questo codice coli' art.
Xn, non essendo possibile che un altro Ms. intitolato Libri duo
Machabeorum abbia le sue parole iniziali in un foglio contenente
gli ultimi brani del libro di Ester.
* 249 II N. 249 corrisponde assolutamente all'Art. XXVIII; giacche
ha lo stesso principio al primo foglio; e similmente infra ad
odo folta incomincia cosi; Angelus etc. H finis è identico. Il
numero dei quaderni è indicato nello stesso modo. Eppure questo
codice, ohe conserva la rilegatura antica, e nella 2* coperta la
membrana, ove è indicato il titolo e l' ubicazione del codice,
non porta l'indicazione del banco IV, ma del V; e non la lettera
I, ma E ; la qual cosa ci fa conoscere, che presto fu cambiata
la collocazione dei libri.
Si deve poi notare, che fin dall'epoca, in cui fu redatto il
catalogo antico, questo codice era mutilo. Infatti; mentre le pa-
role finali sono oggi quelle stesse che vengono notate nell'antico
catalogo e ri hanno al foglio ccxxxix b (numerazione antica),
secondo la tavola, le Concordantiae dovrebbero continuare fino
al foglio ccxLviii, e seguir poi, Verba Merlini, Sibillae Eritheae
(sic) Qx folio ccxLix Epistola Ioachim ad Imp. Henricum, folio
CCLI, Expositiones Ioachim super verba praedicta folio eodem
— Item expositores Bibliae, folio cclyiii Expositio super Can-
tica canticorum. E strano poi, ohe dopo il quaderno XXII il
numero d'ordine dei quaderni invece di progredire al XXIII
— 89 —
eco, ricomincia dal XIII ; e cosi il N. XVIII, segnato in fine
per la 2 volta, figura come ultimo. Nel codice poi manca quasi
tutto il XVn quaderno, parte del XVIII e tutti interi i qua-
derni XIX, XX e XXI.
74 II N. 174 ha lo stesso principio dell'Art. XXIX e contiene, con
lo stesso ordine, tutti i trattati indicati nel catalogo antico,
tranne l'ultimo, Liber fontis vitae : e perciò non possono corri-
spondere le parole finali, né il numero dei quaderni. Infatti attual-
mente i suoi quaderni sono XI, e termina con la tavola, in cui
si notano soltanto i trattati astronomici, senza tener conto del
Coi-rectorium. Il clie dimostra, come tanto il Correctorium, quanto
il manoscritto dei trattati astronomici costituissero ciascuno
un codice da sé; e come poi fossero riuniti ambedue col Liber
fontis vitae prima del 1381. E se oggi manca il Liber fontis
vitae, si può fondatamente congetturare, die in tempi posteriori
al 1381, sia stato distaccato : cosi i quaderni invece di XVI sono
XI. Del resto la sua identità coli' Art. XXIX è affermata anche
dallo Sbaralea (Supplementum et castigatio ad scriptores trium
ordinum Sancti Francisci, Pag. 323,) il quale parlando del Cor-
rectorium, cosi si esprime : Correctorium fratris magistri Gui-
glielmi de Mara Ord. Minorum incipit^ quaestione 12 art. Il qua?-
rens utrum divina essentia ecc, cuius in fine ponuntur opiniones
TJiomae: habetur manu scriptum pergam. in folio, Assisii in tabu-
larlo secreto Conventus S. Francisci, cum opuscolis de Sphera
diversorum; memoratur etiam in inventario librorum dicti con-
ventus anno 1381, mense Januario, coyifecto.
03 II codice N. 403 conserva ancora l'antica rilegatura, e, nella
seconda coperta, la membranetta, in cui è scritto il suo titolo
e la sua ubicazione colla lettera B, con cui era controssegnato.
L'uno e l'altra corrispondono all' Art. XXXII. Ma 1' antico ca-
talogo nota 18 quaderni, mentre il e. 403 ne segna e ne ha 17,
e le parole finali sono diverse. Si dovrà congetturare che vi
manchi il quaderno 18? E da notare che nel titolo che rimane
nella membranetta l'ordine delle opere è identico a quello del
— 40 —
catalogo antico, benché nel codice stesso i dialoghi di S. Gre-
gorio, vengano dopo i detti del B. Egidio. La qual cosa costi-
tuirebbe una circostanza favorevole alla identità; o almeno ren-
derebbe di nessun valore la difficoltà, che si potrebbe trarre dal
diverso ordine, che le varie opere hanno nel testo del codice 403
e nel titolo del catalogo antico.
* 511 Nel catalogo attuale non è notato il Quadragesiìnale magistri
Henrici; e manca la parola fìnale multos, la quale si trova nel
richiamo in fine di pagina; giacché il codice è mutilo, ed era
tale anche nel 1381.
* 508 Di questo Codice restano 34 quaderni e ne mancano due, come
apparisce anche dalla rilegatura, e perciò le parole finali non
corrispondono all'Art. XL.
* 485 Non si può affermare con sicurezza Pidentità di questo Codice
con V Art. XLI; perchè non si possono verificare le parole finali ;
tuttavia deve giudicarsi molto probabile, essendo evidente, ohe
il codice è mutilo; e perciò può supporsi, che vi manchino gli
ultimi tre quaderni, nei quali dovevano esser contenuti i ser-
moni per i Santi che ricorrono dopo S. Martino, e per il Comune
Sanctorum,
*513 Le parole finali nel cat. ant. sono prese dalla tavola; nel
cat. attuale dal testo.
* 5Ò1 Le parole finali di questo codice, riportate nel catalogo attua-
le, sono diverse da quelle del catalogo antico perchè questo le
prende dal fine della tavola; mentre quello le desume dalla fine
del testo.
* 377 Anche in questo codice le parole finali son diverse da quelle
del catalogo antico, le quali sono state desunte dal fine della
tavola. Il vero principio poi è Circa abiectìonem, e non Circa
ad intentionenit come sta scritto nel catalogo attuale.
— 41 —
* 374 II catalogo attuale osserva che in fine è indicato il N. XXIX
dei quaderni: ma in verità i quaderni ora sono XXX, come è
indicato nel cat. ant., essendo stato testé rinvenuto fra i fram-
menti di manoscritti il quaderno trentesimo, contenente V arbor
Crucis e la Revelatio facta Anselmo de passione Christi, che era
stato staccato dal codice.
* 196 II codice N. 196 è una miscellanea composta di diversi mano-
scritti, 1' ultimo dei quali contiene il trattato de trinitate di S.
Agostino. Il principio è illegibile, perchè lacero il foglio: nelle
parole finali poi v'è appunto l'errore di te invece di et; e vi
son le ^a,To\e expliciunt originalia: non è quadernato; ma real-
mente i quaderni sono sette. Può quindi presumersi con tutta
probabilità che sia identico al N. LXIY.
* 92 In questo Codice manca un foglio in fine: non si può quindi
conoscere se le parole finali corrispondessero a quelle dell'Art.
LXXni. Nel catalogo antico non sono indicati gli opuscoli di
S. Anselmo: ma questi potrebbero esser compresi nella frase
tf Cum multis libris» n In esso poi i fogli prendono il nome di
sesterni; mentre il compilatore del catalogo ha dichiarato in
principio, che li avrebbe chiamati quaderni, anche se fossero
stati distribuiti per quinterni o sesterni. La qual cosa mi fa
dubitar assai della identità di questo codice con V Art. LXXIII.
* 136 Secondo lo Sbaralea questo Codice corrisponde alPArt. XCVI
del cat. ant: giacché a pag. 585 del Supplementum ecc, all'art.
Petrus Aureulus, cosi scrive: Quolibeta 16 incipit: Proposui in-
animo meo ecc, ita prologus; opus vet^o incipit: u, Primo igitur
quaerehatur n ecc, habentur mss. pergam. in folio Asisii post
quolibeta Scoti et ante illa lacobi Asculani. Horum flt mentio
in inventario bibliothecae dicti loci anno 1381 facto, Banco Primo
Occiden, In questo Codice mancano ora i tre primi quaderni,
dove si trovava l'opera di Scoto sull'anima. Non si può quindi
verificare il principio. Nel cat. ant. sono indicati 20 quaderni.
Nel codice 136 1' ultimo quaderno numerato del quale sono ta-
— 42 —
gliati gli ultimi fogli è segnato col numero XVI. Succedono
quindi dei quaderni non numerati e in fine alcuni fogli ta-
gliati. In quest'ultima parte del codice v'è l'opera di frate
Iacopo Ascolano « Tabula super doctrinam loh, n Scoti n del-
la quale fa menzione il citato Sbaralea nelPart. Jacobus Ascu-
lanus. Vi manca V opera di Enrico de Candugo accennata
nel catalogo antico. Ma il taglio eseguito dei fogli in mezzo
ed in fine, e Pasportazione dei primi quaderni indica, che il co-
dice è stato soggetto a varie vicende: e l'opera del sullodato
Enrico potrebbe essere stata contenuta nei fogli tagliati e in
un quaderno cbe mancherebbe. Nel codice stesso a piedi del
primo foglio sta scritto (parmi di carattere del P. Lipsin che
era bibliotecario verso la metà del Secolo XVIII) Tres quinter-
nos, in quihus erat opus Scoti de anima, Calahri rapuere, E cer-
tamente egli non avrebbe potuto conoscere, che cosa contenes-
sero i quaderni mancanti, se non fosse stato persuaso, che quel
codice corrispondesse all' Art. XCVI del Cat. Ant., in cui è no-
tata quell'opera.
*143 Nel Cat. attuale le parole finali di questo codice sono de-
sunte da un foglio aggiunto in fine, estraneo all'opera, e forse
anche al codice, e perciò non corrispondono a quelle indicate
nel cat. antico.
* 141 Le parole finali del N. 141 nel cat. ant. sono state desunte
dal fine della tavola; nel moderno dal fine del testo: quindi la
diversità.
* 59 Corrisponde al cod. CXIII; giacché ha lo stesso principio, lo
stesso fine ed un egual numero di quaderni: senonchè nelle pa-
role finali di questo si legge vestitus invece di nudus: la qual
cosa non saprei spiegare. Il senso richiede la parola vestitus,
credo dunque, che possa essere una distrazione, o una svista
del compilatore del catalogo 1' aver sostituito la parola nudus.
* 75 In questo codice 75 sulla coperta posteriore è indicata la sua
ubicazione, reponatur versus orienteni in banco VI: eppure ha
— 43 —
tutti i contrassegni di quello notato nel N. CXIV che secondo
il Cat. Ant. era situato in banco tertto versus occidente m. Pro-
babilmente gli fu poi cambiato luogo.
254 Neil' Art. CXXVI scritto posteriormente alla primitiva reda-
zione del catalogo antico, non vi sono indicazioni di sorta. Il
God. 254 ba lo stesso titolo ma la sua identità è solamente
probabile.
239 II Cod. 239 contiene il quaresimale di frate Filippo da Monte
Oalerio, e fu scritto nel 1370. Ma non può essere affermata con
certezza la sua identità colPArt. CXXVII, che non porta altra
indicazione, tranne il titolo dell'opera.
20 Nelle parole iniziali del cod. N. 20 invece di orhiculos si legge
circulos: nelle parole finali poi manca la parola contemplanda.
Tutto il resto e il numero dei quaderni corrisponde all'articolo
CXXVII dell'antico catalogo.
• 77 H cat. ant. non dà altri controssegni del CXVI, se non cbe è
cum postibus et corto albo : e il Cod. 77, cbe mantiene la legatura
antica corrisponderebbe a questi connotati. Senoncbè nella coper-
tura ba la scritta « reponatur versus orientem n in banco VI:
e il cat. ant. nel banco VI verso oriente non indica alcun codice
con quel titolo. Essendo però quest' articolo CXVT scritto con
diverso carattere, in tempo posteriore alla prima redazione del
Catalogo, probabilmente, anche la sua ubicazione dovrà riferirsi
ad un tempo posteriore*
514 Le parole finali del 514 nel cat. attuale sono state desunte
dal trattato mutilo o a dir meglio incompleto del Liber divisto-
num Boetiif di cui soltanto due fogli sono stati aggiunti, forse
come fogli di guardia, nella legatura posteriore.
436 Vi mancano i due primi quaderni.
* 93 E da notare, che questo codice dal foglio 136 al 146 /b contiene
un'opuscolo in cui si tratta la questione Utrum Deus per oculos
— 44 -
corporeos possit viden\ la quale non è notata né nel catalogo
antico, ne nelP attuale. Le parole finali sono veramente quelle
del catalogo del 1381 Domino iuvante letifices, che appartengono
a quest'ultimo opuscolo, il quale succede all^ etimologie di Isido-
ro, e non quelle del catalogo attuale.
* 171 II codice 171 è appunto un Grecismus glossatus; e, mancando
ogni altra indicazione, la sua identità col N. CL è solamente
probabile.
* 308 Questo codice attualmente è composto soltanto di 17 quaderni,
perchè per errore è stato rilegato col codice 284 il quaderno
XVin ; il quale contiene appunto la tavola dell'opera di Ugiii-
tio e non ha nessuna relazione col codice 284, il quale contiene
un'opera di S. Tommaso, e non è quadernato.
* 167 Questo codice che sembra corrispondere all'Art. CLm è mu-
tilo in principio, e perciò non si son potute confrontare le parole
iniziali. Le parole finali però sono identiche a quelle notate
dal cat. ant; diverse da quelle del cat. attuale, perchè in
questo non si tien conto (non saprei per quale equivoco o per
quale errore od omissione di stampa) di molti altri trattati di
G-iovanni G-allense; giacché le parole finali citate dal cat. attuale
Studeat ad invertirei si trovano nel foglio 103 : e dal foglio 105
al 276 vi sono parecchi trattati ; cioè Summa de vitiis et vir-
tutibus (f. 105-166). Ordinarium vitae religiosae (166-190). Bre-
viloquium de decem praeceptis (190 - 201). Tractatus de poeniten-
tia (201-225). Be vita et moribus philosophorum (225-260). De
sapientia et scientla doctorum et philosophorum cristianoruìn
(260-263). Breviloqtiium de quatuor virtutibus antiquorum prin-
cipum et philosophorum (260-276). A quest'ultimo trattato ap-
partengono le parole finali notate dal cat. ant. Questo indicava
in fine il numero XXV di quaderni, ma un tal numero vi si
trova cancellato.
Nel cod. 167 poi, che conteneva realmente XXV quaderni
(ed oggi manca il primo) ogni quaderno era segnato col suo nu-
— 45 —
mero d'ordine; ma questi numeri sono stati successivamente can-
cellati per mezzo d'un' abrasione, di cui si vedono le tracce. Una
tal corrispondenza di cancellazione, di cui non saprei immagi-
nare il motivo, mi sembra una prova di più a favore della iden-
tità del e. 167, coir art. CLIII.
235 Nel catalogo attuale si nota che in fine del codice 235 è se-
gnato il N. XXXIII : e questo numero veramete si trova scritto
in fine dell'ultimo quaderno; ma è un errore di chi lo ha segnato;
giacché in verità l'ultimo quaterno è il XXIII, come è segnato
in principio di esso, come è richiesto dall'ordine numerico, e
come è indicato nel catalogo antico.
W
BIBLIOTECA SEGRETA
In nomine domini amen. Incipit inventarium de om-
nibus libris qui sunt in libraria secreta loci sacri conven-
tus Sancti Francisci de assisio. Ordinati ad prestandum
prelatis magistris, lectoribus, bachelariis et omnibus aliis
fratribus clericis secundum quod uniuscuiusque sufficien-
tia sive facultas de hiis. requirit. In primis.
In primo solario immediate prope terram versus orien-
tem, sunt infrascripti libri, videlicet,
17 i. § — Prima pars unius magne biblie cum postibus
buUatis. Acta ad serviendum prò lectione dum fratres
comedunt in refectorio sive forestaria. Cuius libri prin-
cipium tale est. Frater ambrosius tua mihi munuscula
j)3rferens. Finis vero eiusdem est talis. Et mortuus est
senex et plenus dierum. — In quo libro omnes quaterni
sunt (manca il numero) (^).
Et in primo et ultimo folio in ymmargine inferiori
in omnibus quaternis omnium librorum in isto volu-
mine inscripti (sic) per numcrum signatì. ac desuper po-
stem cum sequonte sua lictera nigra et grossa, in ym-
margine post titulum libri posita - A -
(1) Per non continuare a ripetere così spesso questo avvertimento, si avvisa
il lettore, che quando il numero de' quaderni non ò indicato, l' indicazione ò
stata omessa anche nel codice manoscritto.
4
— 50 —
ii. § — Secunda pars diete biblie eiusdem volnminis
et lictere ac postibus bullatis — cuius principium est.'
Cromatio et eliodoro epis. ieronimus. Finis vero. Gratia
domini nostri Jesu Christi sit cum omnibus vobis. amen.
— In quo libro omnes quaterni sunt. -A-
iii. § — Libri Genesis Exodi, Levitici, Numeri, et
denteronomii glossati — Genesis — Exodus glossatus.
cum postibus nudis. — Cuius principium est. Hec sunt
nomina ftliorum Israel quando ingressi sunt in egiptum.
finis vero, videntibus populis Israel per cunctas mansio-
nes suas. — In quo libro omnes quaterni sunt. - B -
iv. § — Libri Josue Judicum Ruth Esdre et Neemie
glossati. — Josue.
^3 V. § — Quatuor libri regum. et duo paralipomenon
glossati cum postibus bullatis. et in magno volumine —
Caius principium est. Viginti et duas licteras esse apud
hebreos. finis vero. Quem ille quoque glorificavi t in su-
pernis — In quo libro omnes quaterni sunt. -D-
23 vi. § — Libcr Job glossatus. cum postibus bullatis.
et subtili volumine — Cuius principium est. Cogor per
singulos divine scripture libros. Finis vero. Unde lamine
ferree comparatur. Explicit liber Job. — In quo libro
omnes quaterni sunt. -D-
*8 vii. § — Psalterium glossatum et per totum trico-
lumpnatum. Cum postibus bullatis et in magno volumine
— Cuius principium est. Cum omnes prophetas spiritus
sancti revelatione const3t esse locutos. Finis vero. Vite
eterne vox est. Omnis spiritus laudet dominum. — In
quo libro omnes quaterni sunt. -E-
viii. § — Psalterium continuum glossatum per totum
bicolumpnatum. Cum postibus bullatis et in magno vo-
lumine. — Cuius principium est. Cum omnes prophetas
spiritus sancti revelatione constet esse locutos. Finis
vero. Accessi portum quo mihi cursus crat. — In quo
libro omnes quaterni sunt. - E -
— 51 —
ix. § — Psalterium continuum glossatum et per
totum bicolumpnatum. Cum postibus in magno voluraine.
— Cuius principium est. Cum omnes prophetas spiritus
sancti revelatione constet èsse locutos. finis vero. Omnis
spiritus laudet dominum. Et est de lictera grossa nigra
et rubra. — In quo libro omnes quaterni sunt. -E-
'X. § — Psalterium continuum glossatum et per to-
tum bicolumpnatum. Cum postibus bullatis et in magno
volumine — Cuius principium est. Cum omnes prophetas
spiritus sancti revelatione constet esse locutos. Finis vero.
Omnis spiritus laudet dominum. Et est de subtili lictera.
— In quo libro omnes quaterni sunt. - E -
xi. § — Psalterium continuum glossatum et per to-
tum bicolumpnatum. Cum postibus bullatis. In subtili
volumine et lictera — Cuius principium est. Cum omnes
prophetas spiritus sancti revelatione constet esse locutos.
Finis vero. Finito libro sit laus et gloria Christo. Et est
de grossiori lictera — In quo libro omnes quaterni sunt.
-E-
xii. § — Liber job. Proverbiorum. Ecclesiastes. Can-
ticorum. Sapientie. Ecclesiastici. Cum postibus. et in ma-
gno volumine — Cuius principium est. Cogor per singulos
divine scripturc libros. Finis vero. Dabit vobis mercedem
vestram in tempore suo. Amen. — In quo libro omnes
quaterni sunt. -E-
xiii. § — Libri sapientie et ecclesiastici, glossati.
Cum postibus bullatis et in parvo volumine. — Cuius
principium est. Diligite iustitlam qui iudicatis terram. Fi-
nis vero. Dabit vobis mercedem vestram in tempore suo.
— In quo libro omnes quaterni sunt. - F -
xiv. § — Postille super cpistolas Paulì ad Romanos.
Cum parte prime ad Corinthios. Et Canticuiu canti corum
glossatum. Cum postibus. In parvo et subtili volumine —
Cuius principium est. In die illa clangetur in tuba magna.
Finis vero. Loquitur ad populum iam penitentem. — In
quo libro omnes quaterni sunt. X. - G -
- 52 -
XV. § — Canticum canticorum glossatum. Cum po-
stibus. et in parvo volumine. — Cuius principium est.
Osculetur me osculo oris sui. Finis vero. Explicit cantica
canticorum salomonis. — In quo libro omnes quatemi
sunt m. - G -
xvi. § — Canticum canticorum glossatum. Cum po-
stibus et in parvo volumine. — Cuius principium est.
Osculetur me osculo oris sui. Finis vero. Et Deo magi-
sterii dona servetis — In quo libro omnes quatemi sunt
VI. -G-
*9 xvii. § — Isayas. et leremias. glossati. In magno
volumine et postibus bullatis — Cuius principium est.
Nemo cum prophetas versibus viderit esse descriptos.
Finis vero. Explicit lamentatio ieremie p. r. o. p. h. et. e.
Ita est ibi scriptum. — In quo libro omnes quatemi sunt.
-H-
xviii. § — Duodecim prophete minores glossati. Cum
postibus — Cuius principium est. Ordo XII prophetarum
secundum lxx talis est. Finis vero. Expliciunt xx {sic)
prophete. Et est de lictera grossiori. — In quo libro omnes
quatemi sunt XVI. -I-
*54 xix. § — Duodecim prophete minores glossati, in
parvo volumine. Cum postibus. Et quasi (?) de antiqua
lictera. — Cuius principium est. Ordo xxii prophetarum
secundum lxx talis est. Finis vero. Forte veniam ctpcr-
cutiam terram anath. e ma te. Ita est ibi scriptum — In
quo libro omnes quatcrni sunt. - 1 -
XX. § — Duodecim prophete minores. glossati, in
parvo volumine. Cum postibus. Et quasi (?) de antiqua
lictera. — Cuius principium est. Ordo prophetarum se-
cundum LXX talis est. ut in glossa habetur. Finisvero.
Ne forte veniam et percutium terram anathemate. — In
quo libro omnes quatemi sunt. -I-
29 xxi. § — Matheus et Marcus glossati. Cum postibus
bullatis. — Cuius principium est. Matheus ex iudea. si-
cut in ordine primus ponitur. Finis vero. Et sermonem
— 5B -
confinuante sequentibus signis. Explicit. — In quo libro
omnes quaterni sunt. -K-
3 xxii. — Matheus glossatus. Cum postibus bullatis.
et in parvo volumine. — Cuius principium est. Matheus
ex iudea sicut in ordine primus ponitur. Finis vero. Et
ecce ego vobiscum sum usque ad consumationem seculi:
— In quo libro omnes quaterni sunt. - K -
ì xxiii. § — Marcus glossatus. In parvo volumine. et
cum postibus bullatis. — Cuius principium est. Marcus
evangelista dei electus. Finis vero. Per formam servi,
ut liberi contemplentur formam domini. — In quo libro
omnes quaterni sunt. -K-
xxiv. § — Marcus glossatus in parvo volumine. Cum
postibus bullatis — Cuius principium est. Marcus Evan-
gelista Dei electus. Finis vero. Plus actibus quam locu-
tionibus eruditur. Ut in glossa. — In quo libro omnes
quaterni sunt. -K-
1 XXV. § — Lucas glossatus. Cum postibus bullatis.
— Cuius principium est. Lucas Syrus natione et antio-
cenus. arte medicus. Finis vero. Laudantes et benedi-
centes deum. — In quo libro omnes quaterni sunt. -L-
XX vi. § — lohannes glossatus. Cum postibus bullatis
— Cuius principium est. Hic est Ioannes Evangelista unus
ex discipulis domini. Finis vero: Nec ipsum arbitror
mundum capere eos qui scribendi sunt tibi libros. — In
quo libro omnes quaterni sunt. - L -
XX vii. § — lohannes glossatus. Cum postibus bulla-
tis. et in parvo volumine. — Cuius principium est. lohan-
nes evangelista unus ex discipulis domini. Finis vero.
Ubi neque nubent ncque nubentur. Ut est in glossa. —
In quo libro omnes quaterni sunt. -L-
54 xxviii. § — lohannes glossatus. de antiqua et mala
lictera. Cum postibus bullatis — Cuius principium est.
In principio erat verbum. Finis vero. Nec ipsum arbitror
mundum capere eos qui scribendi sunt libros. — In quo
libro omnes quaterni sunt. -L-
- 54 -
14 xxix. § — Epistole pauli glossate. Cum postibus bul-
latis. In magno volumine — Cuins principinm est. Prin-
cipia rerum requirenda sunt prins. Finis vero. Gratia
cum omnibus vobis. amen. In quo libro omnes quatemi
sunt XXXim. - M -
XXX. § — Epistole pauli glossate. Cum postibus. In
magno volumine et subtili. — Cuius principinm est. Prin-
cipia rerum requirenda sunt prius. Finis vero. Ut eis
ignoscat. qui autem vident. Ut habetur in glossa. — In
quo libro omnes quatemi sunt. -M-
xxxi. § — Epistole pauli glossate. Cum postibus
bullatis. et de antiqua lictera. — Cuius principinm est.
Primum queritur. quare post evangelia que supplementum
sunt legis. Finis vero. Gratia cum omnibus vobis. amen.
— In quo libro omnes quatemi sunt. -M-
*15 xxxii. § — Epistole canonice et actus apostolomm
glossati. In magno volumine et cum postibus. — Cuius
principinm est. lacobus cognomento iustus filius marie
sororis matris domini. Finis vero. Finit de duodecim
lapidibus — In quo libro onmes quatemi sunt. -N-
58 xxxiii. § — Epistole canonice et actus apostolomm
glossati. Cum postibus bullatis. — Cuius principinm est.
Non ita est ordo apud grecos qui integre sapiunt. Finis
vero. Dictum primum quidem et cetera. Ut est in glossa.
— In quo libro omnes quatemi sunt. -N-
xxxiv. § — Epistole canonice cum postibus bul-
latis. et in parvo volumine. — Cuius principinm est.
lacobus dei et domini nostri iesu christi servus. Finis
vero. Ante omnia secula et nunc et in omnia secula
amen. — In quo libro omnes quatemi sxmt. -N-
XXXV. § — Apocalipsis glossata. Cum postibus et
in parvo volumine — Cuius principinm est. Apocalipsis
christi iesu quam dedit illi deus. Finis vero. Gratia do-
mini nostri iesu christi sit cum omnibus vobis. amen.
Explicit liber apocalypsis. — In quo libro omnes qua-
temi sunt. -0-
— ;)0 —
xxxvi. § — Apocalypsis glossata. Cum postibus et
in parvo volumine — Cuius principium est. Apocalypsis
christi icsu. Finis vero. Adoravenint eum omnes qui
inhabitant terram. — In quo libro omnes quaterni sunt.
-0-
Explicit primum solarium in quo sunt volumina
XXXV C).
«
In secundo solario versus orientem sunt infrascripti
libri.
xxxvii. § — Biblia maior. completa. Cum postibus
et grossi voluminis. — Cuius principium est. In principio
creavit deus celum et terram. Finis eiusdem talis est.
Hic crit ergo consummatus. Explicit secundus liber ma-
chabeorum — In quo libro omnes quaterni sunt (XLIII).
Et in primo et ultimo folio cuiuslibet in >Tnmargine
inferiori in omnibus quaternis omnium librorum sequen-
tium per numerum signati. Ac de super postem cum
sua sequente nigra et grossa lictera -A-
xxxviii. § — Biblia magna sine interpretatoribus. de
bona lictera. et cum postibus. — Cuius principium est.
Frater Ambrosius mihi tua munuscula perferens. Finis
vero. Gratia domini nostri iesu christi sit cum omnibus
vobis. amen. — In quo libro omnes quaterni sunt
xxvm. -A-
xxxix. § — Liber interpretationum super dictam bi-
bliam. sine postibus — Cuius principium est. Apprehen-
dcns. si ve apprehensio. Finis vero Zuetin consiliantes eos
vel consiliatores eorum. — In quo libro sunt omnes qua-
terni im. -A-
xl. § — Biblia completa et quasi portatilis de bona
lictera. et cum postibus. (seguono tre righe non scritte
nelle quali forse dovean notarsi gli altri soliti contrase-
gni).
(1) I^a somma non corrispondoi, perchè l'articolo, Libri Jomne Jìidicvm Ruth
eie., il quale ò stato da me notato col numero progressivo iv e non ha il con-
trasegno della solita lettera, dal compilatore del catalogo non ò stato computato.
— 56 —
xlì. § — Biblia portatilis de subtili lictera. et li-
ctere grosse auro et coloribus illuminate — Cuius prin-
cipium est. Frater Ambrosius tua mihi munuscula per-
ferens. Finis vero. Explicit liber bibliotece. Et est de
rubeo. — In quo omnes quatemi sunt XXXVI. -A-
xlii. § — Biblia portatilis de subtilissima lictera.
absque prefatione et sine interpretationibus. Et sermones
dominieales totius anni — Cuius principlum est. Frater
ambrosius tua mihi munuscula perferens. Finis vero.
Dominus locutus est nobis in prophetis. de quatuor. —
In quo omnes quatemi sunt XXXI. -A-
xliii. § — Secunda pars unius biblie. incipiendo a
libro lob. satis magna — cuius principium est. Cogor per
singuloj? scripture divine libros. Finis vero. Zuzim con-
siliantes eos. vel consiliatores eorum. Explicit interpre-
tationum liber. Estque in fine tabula super omnes epi-
stolas prophetias et evangelia per totum anni circulum.
— In quo libro omnes quatemi sunt XXII. -A-
xliv. § — Correctura parisiensis super bibliam. et
totius divini officii. — Cuius principium est. Incipit epi-
stola sancti ieronimi ad paulinum. Finis vero. Tuautem
in nobis es domine et nomen sanctum tuum invocatum.
etc. — In quo libro omnes quatemi sunt XI. - B -
xlv. § — Testamentum novum. Quinque libri salo-
monis. Isayas. Et duod^cim prophete minores. Cum po-
stibus. in parvo volumine. Et de minuta et bona lictera
— Cuius principium est. Tres libros salomonis. Finis
vero. Gratia domini nostri iesu christi sit cum omnibus
vobis amen. — In quo libro omnes quaterni sunt. -C-
xlvi. § — Testamentum novum. Et summa raymundi.
Cum postibus. In parvo volumine. De minuta et bona
lictera. — Cuius principium est. Matheus ex iudea sicut
in ordine primus. Finis vero. Audivi vocem . Apoc. In
quo libro omnes quaterni sunt. - C -
xlvii. § — Testamentum novum. Cum postibus. In
parvo volumine. de minuta et bona lictera. — Cuius
— 57 —
prìncipium est. Matheus ex iudea sicut in ordine primus
ponitur. Finis vero. Gratia domini nostri iesu christi sit
cum omnibus vobis. amen, laus est. et cet. — In quo
libro omnes quaterni sunt. -C-
xlviii. § — Testamentum novum. Cum postibus. in
parvo volumine„ de minuta et bona lictera. — Cuius
principium est. Plures fuisse qui evangelia scripserunt.
Finis vero. Gratia domini nostri iesu christi sit cum
omnibus vobis. Amen. — In quo libro omnes quatèmi
sunt. -C-
xlix § — Testamentum novum. Cum postibus. In par-
viori volumine. de subtilissima et bona lictera. — Cuius
principium est. Liber generationis iesu christi filli david.
Finis vero. Gratia domini nostri iesu crhisti sit cum
omnibus vobis. Amen. — In quo libro omnes quaterni
sunt. -C-
!• § — Quatuor evangeliste. Et omnes epistole pauli
et petri tantum Et kalendario romano. — Cuius principium
est. Liber generationis iesu christi filli davit. Finis vero.
Sancti Silvestri pape et confessoris. — In quo libro
omnes quaterni sunt. -C-
li. § — Postille super genesim et proverbia incom-
pleta. Cum postibus et de subtili lictera. — Cuius prin-
cipium est. Contra quod dicitur isaye xi. ydumea et
moab preceptum manus eorum. Finis vero. Saule frater.
ecce oculi sinistri. (?) In quo libro omnes quaterni sunt.
-D
O lii. § — Postille super librum exodi. levitici, et
numerorum. Cum postibus in pergamena et lictera subtili.
— Cuius principium est. In ingressu tabemaculi columpne
erant de lignis sethim. Finis vero. In compedibus moab
que fuit ultima mansio. Explicit liber numeri. — In quo
libro omnes quaterni sunt. -D-
liii. § — Postille super iosue. iudicum. ruth. esdre
et neemie. (con carattere rosso) -E
liv. § — Postille . . . (segue uno spazio in bianco) -
— 58 —
Iv. § — Postille super quatuor libros regnm et duo
paralipomenon {in carattere rosso) -F-
Ivi. § — Postille .... {Segue parimenti uno spazio
* in Manco) -
' 51 Ivii. § — Po&tille super iob. sancti thome de aquino.
Et super danielem. xii prophetas. et Matheum incomplete,
ac apocalipsis non complete, fratris mathei de aquasparta.
Cum postibus. — Cuius principium est. Sicut in rebus
que naturaliter generantur paulatim. Finis vero. Et tota
occurrenti materia nova erat. quia preparabat novum
hominem. — In quo libro omnes quaterni sunt - G -
{Segue uno spazio in bianco)
^67 Iviii. § — Postille super psalterium, usque misererò
mei deus, secundum magnam. fratris Mathei de aqua-
sparta. Cum postibus. et de mala lictera. — Cuius prin-
cipium est. Nolite inebriari vino in quo est luxuria.
Finis vero. Dignum primo atque acceptabile preparas
holocaustum quatinus tandem in superna ierusalem san-
ctorum. — In quo libro omnes quaterni sunt. -H-
47 lix. § — Postille super eclesiasticum. et iob. magistri
alexandri generalis minorum. Cum postibus. de minuta
et bona lictera. — Cuius principium est. Multorum vobis.
operi principali duo prohemia sive prologi preordinantur.
Finis vero. Piena misericordie et fructibus bonis. Expli-
ciunt. et cet. — In quo libro omnes quaterni sunt. -I-
74 Ix. § — Expositiones super eclesiasticum. Archiepi-
scopi cantuariensis. Cum postibus et de bona lictera. —
Cuius principium est. Hoc nomen ecclesiastes interpreta-
tur concinnator (sic) (*). Finis vero. Peccata nostra pertulit
in corpore suo super lignum. et nos a reatu. — In quo
libro omnes quaterni sunt. -I-
Ixi. § — Expositio super eclesiasten. Cum postibus.
et de antiqua lictera. — Cuius principium est. Gloriosis-
simo ac tranquillissimo et insigni catholice fidei. Finis
(1) Il compilatore del catalogo ha trascritto bene; giacché nel cod. 74, che cor-
risponde a questo articolo, si legge veramente coiicinnator invece di concionator.
— 59 —
vero. Que cunctorum bonorum est finis. Explicit liber
vili. — In quo libro omnes quaterni sunt. -I-
554 Ixii. § — Postille super cantica. Cum postibus et de
minuta lictera. — Cuius principium est. Tres sunt qui
testimonium dant in celo. Finis vero. Omnia in tempio
vestiebantur tabulis cedrinis. — In quo libro omnes
quaterni sunt XII -K-
Ixiii. § — Postille super cantica, sine postibus, de
bona lictera. — Cuius principium est. leremias ix. In
hoc glorietur qui gloriatur scire ^t nosse me. Finis vero.
In quo perpetuo perseverat. Amen. Amen. — In quo om-
nes quaterni sunt IIII. - K -
Ixiv. § — Explanatio super cantica, sine postibus.
de bona lictera. — Cuius principium est. Cum mihi
iussione tria (?) (^) sanctitas intimet pater rogere. Finis
vero. Piis orati onibus eius me studeant filio commendare.
— In quo sunt quaterni VII. -K-
Ixv. § — Sermones giliberti super cantica. Cum
postibus. — Cuius principium est. Varii sunt amantium
aflfectus. quia casus varii. Finis vero. Qui enim appro-
ximat illi approximat igni. — In quo libro omnes qua-
terni sunt X. - K -
48 Ixvi. § — Postilla super isayam. Et ordinationes
divini officii. Cum postibus bulla tis. — Cuius principium
est. Isayas profeta magnus.in conspectum dei. Finis vero.
Data benedictione simpliciter cum manu. ante placeat
tibi. — In quo libro omnes quaterni sunt IX. -L-
30 Ixvii. § — Postille super isayam. cum postibus bul-
latis. — Cuius principium est. Zacharias vidit quatuor
comua. que ventillaverunt iudàm. Finis vero. Et manum
meam quam posuerunt super eos. Amen. — In quo
libro omnes quaterni sunt XVIII. -L-
^ 76 Ixviii. § — Postille super isayam magistri fratris ale-
xandri. Cum postibus bullatis. — Cuius principium est.
Legitur in iii regum I cap. unxerunt salomonem. Finis
(1) Forse potrebbe leggersi tua.
- 60 -
vero. Effundam de spirita meo super omnem carnein.
Explicit . domino deo gratias. — In quo libro omnes
quaterni sunt Xni. - L -
Ixix. § — Postilla super danielem. fratris nicholai
de lyra. Sine postibus — Cuius principium est. Ego vi-
sionem multiplicavi. in manibus prophetarum. Finis vero.
Editi a fratre nicholao de lyra ordinis fratrum minorum.
— In quo libro omnes quaterni sunt III. -M-
Ixx. § — Postilla super xii prophetas minores.
Cum postibus et aliquibus bullis. — Cuius principium
est. Stabat super xii boves. Finis vero. Sue ydolatrie
Ugno et lapidi servientes. — In quo libro omnes quaterni
sunt Vn. - N -
355 Ixxi. § — Postilla super matheum marcum et lu-
cam. Cum postibus et de lictera subtili. — Cuius prin-
cipium est. Implete ydrias aqua. Finis vero. Mei in cera,
divinitas in humanitate. xxxiii deuter. Inundationes. —
In quo libro omnes quaterni sunt XVII. - 0 -
Ixxii. § — Postille super marcum. Cum postibus
et de lictera subtili. — Cuius principium est. Consumati©
abbreviata inundabit iustitiam (?). Finis vero Tertium.
couflrmatio iustorum. — In quo libro omnes quaterni
sunt ni. - 0 -
34 Ixxiii. § — Postille super Lucam. Cum postibus —
Cuius principium est. Vidi, et ecce quatuor quadrige.
Finis vero. Merito in figura animalium. sortitus est for-
mam vituli. — In quo libro omnes quaterni sunt XIX.
-P-
6.1 Ixxiv. § — Postille super Lucam secundum gual-
fredum. Cum postibus bullatis. et lictera currenti —
Cuius principium est. Ad colossenses iiii° dicit apostolus.
Salutat vos lucas medicus. Finis vero. Promissum spiri-
tum expectantes. — In quo libro omnes quaterni sunt
IX. - P -
27 Ixxv. § — Postille super johannem. Cum postibus
et aliquibus bullis. — Cuius principium est. Ego ex ore
— 61 —
altissimi prodii. Finis vero. Capilli perambulantium in
delictis suis. — In quo omnes quaterni sunt XIIII. -P-
49 Ixxvi. § — Postille super johannem. Cum postibus.
— Cuius principium est. Acceptus est regi minister in-
telligens. Finis vero. Iterato incipiens melius valeat con-
summare. — In quo libro omnes quaterni sunt VITE. - P -
33 Ixxvii. § — Postille super ecelesiastes. et epistolas
pauli. fratris petri de tharantasia. ord. pred. — Cuius
principium est. Beatus vir cuius est nomen domini spes
eius. Finis vero. Non de venialibus proprie. — In quo
libro omnes quaterni sunt XXII. -L-
21 Ixxviii. § — Postille super epistolas pauli. magistri
petri de tharantasia ord. pred. Cum postibus — Cuius
principium est. Dedi te in lucem gentium. ut sis salus
mea. Finis vero. Non de venialibus proprie. Explicit.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXII. -L-
^22 Ixxix. § — Postille super epistolas pauli. Cum po-
stibus et aliquibus bullis — Cuius principium est. Be-
niamin lupus rapax. Finis vero. Virtute vero omni pri-
vate. — In quo omnes quaterni sunt. -L-
317 Ixxx. § — Remigius super epistola pauli. Cum po-
stibus buUatis. — Cuius principium est. Paulus nondum
romam venerat. Finis vero, de ytalia. hic intelligitur a
roma scripsisse. Gratia et cet. — In quo libro omnes
quaterni sunt XV. - L -
521 Ixxxi. § — Epistole pauli. Pater nostcr expositus.
Expositiones super easdem epistolas. Cum postibus. —
Cuius principium est. Omnis testus vel numerus episto-
larum. Ut in primo prologo. Finis vero. Et deus lumen
divinitatis omen — In quo omnes quaterni sunt XXII.
-L-
81 Ixxxii. § — Postilla super epistolas canonicas. (se-
gue poi con carattere diverso), pauli . actus apostolo-
rum et apocalipsim . nicolay de lyra. cum postibus in
pergamena, de bona et sollempni lictera. Cuius principium
est. Ecce descripsi cani tibì. Finis vero. Explicit postilla
super apocalipsim. - K -
— « —
fttós% ^^T'i. axlii. ^n«^ v>«i?*iia — Ctó» prfaiiianoL «»:«:l
tritai suip«>. Tlitj: t1c3ia^ <ìc ^Knaoiasn» •»«; J3^wi3e*
;tv ^T-'A. Frft^ t^o, F^^m «ta^ ^E«* graSL* hi^tufaeiiL ::ftk-
*tj^/riA ;n f^afiifrr. — Cnia^ (nriiicipnim est. Spirita magno.
rMit nUiriìÀ. Kini% rero, an Ifeitom. ubi q^ds si et>iifii-
rptriu -- In ^imo libr*'^ <rtnn« qtiatenii «ant XIL -S-
*fj»7 \xxxv, g — Aymo super apocallp!»im. Et postille
fì^tri^ mathei gen^ra]ii§ «luper apocalipsim incomplete,
^'nin fK/Htibn«, — Caiu-s principium est. Ego iohannes
ffHU'j yfr^U'f in firh;, f-t particefis in tribulatione. Finis
yi'To. ^^mn invrK^avit eum et despexit. ecclesiastici n.*
Jn qno libro omnfMj quateml sunt XTT. -S-
*H2 Ixxxvl, g — Postille super apocalipsim fratris gui-
\Mm\ (Ut mìUUma, Cum postibus. — Cuius principium
f'Mi. \\fHfi n?vf;1avit profunda et abscondita. Dan. n.*. Fi-
li Ih v<;ro, Quam nobin preparare dignetur. et cet. Amen.
In f\{i(> libro orrincs quateml sunt VI. -S-
Ixxxvii. ^ -- PoHti Ile super apocalipsim cum postibus
(/UluH principium est. Vidit iacob in sompnis scalam
HtnnU^tn H\i\n'r t<;rrHin. Finis vero. Et corrigat quidquid
vlderlt c-orri^ciKlnni. Kxplicit apocalipsis. — In quo libro
oniiK^H (|naU5rni Hunt XII. -S-
^ l\M Ixxxviii J} — DyonisiuH super apocalipsim. Cumposti-
Imih. (-ninH principium est. Apocalipsis iohannis tot
hnlw't. HMcninH'iitM. «inotvcrlm. Finis vero. Cui est honor
et j^lorla In murnla seculorum. amen. — In quo libro
onnu^H (|nnU^rni Knnt VI. -S-
Ixxxix. § - lohacim super apocalipsim. Cum posti-
bus (M (In suhtilissinia lictcra — Cuius principium est.
(^>UMni [»ro[u»usi()rìhus studiis a varis catliolicis et orto-
— 63 —
doxis certatum sit. Finis vero. Non erit omnibus sicut
et illonim fuit. — In quo libro omnes quatemi sunt.
-S-
xc. § — Apocalipsis expositus (sic). Sine postibns.
et de antiqua lictera. — Cuius principium est. Apo-
calipsis. idest. revelatio. Hanc revelationem eo tempore
meruit videre. Finis vero. Ad meliorem beatitudinem
paradisi celeetis servaretur. — In quo libro omnes qua-
temi sunt VI. - S -
Explicit II." solarium. In quo sunt volumina libro-
rum XLIX C).
xci. § — In tertio solario versus orientem sunt
infrascripti libri. P^vangelistarium in greco. Cum postibus
et una fibula tantum. In cuius principio habetur prius
lictera grossa ita formata II et in quinque lineis par-
vis omnes de auro. Ac desuper postem: cum hac sequente
nigra et grossa lictera. - A -
xcii. § — Liber sine postibus. In quo sunt evangelia
dominicalia et de adventu. — Cuius principium tale est.
Incipiunt orationes secundum capellanie (sic) domini pape.
Finis vero eiusdem est talis. Quia nondum venerat ora
eius. — In quo libro omnes quatemi sunt Vili. Et in.
primo et ultimo folio in ymmargine inferiori in omnibus
quaternis omnium librorum sequentium per numerum si-
gnati (sic), Ac de super postem cum sua sequente nigra
et grossa lictera. - A -
xciii. § — Evangelìum continuum, unum de quatuor.
Cum postibus bullatis — Cuius principium est. Cum for-
tuitu in manus nostras inciderct. unum ex quatuor evan-
(1) La Komina non torna, noppure se dal computo si tolga l'art. Ixxxii scritto
(;on diverso carattere, e le opere inoonipletamento notate. Del resto il numero
progressivo, che nel manoscritto non esiste, ò slato da me ajjrgiunto solo per fa-
cilitare il confronti fra i codici esistenti e gli articoli del catalogo, che altrimenti
avrei dovuto indicare ripetendone la descrizione. Non deve perciò tenerne alcun
conto chi voglia fare i comi>uti numerici sull'opera del buon frate che ha com-
pilato il cat.ìlogo. Sici'onu» i»oi r inconveniente si rinnoverà nei successivi so/a/"/,
r osservazioiio fatta per i primi, \alga per tutti gli altri.
— 64 —
gelium (sic). Finis vero. Sequentibus signis. — In quo
libro omnes quaterni sunt. -A-
xciv. § — Epistolarium completum. Cum postibus.
— Cuius principium est. Fratres scientes quia bora est.
Finis vero. Ipse sapientie dux est et sapientium. — In
quo libro omnes quaterni sunt. -A-
xcv. § — Epistolarium completum. Cum postibus.
— Cuius principium est. Fratres scientes quia bora est.
Finis vero. Gratia dei per dominum nostrum iesum chri-
stum. — In quo libro omnes quaterni sunt. -A-
85 xcvi. § — Tabula originalium. Cum postibus bulla-
tis. — Cuius principium est. Aaron qui non consensit ad
fabricandum ydolum. Finis vero. Utilitas comunis. —
In quo libro omnes quaterni sunt. -B-
xcii. § — Tabula originalium. cum postibus — Cuius
principium est. Abel. quid significat. Finis vero leronimus
super cant. ad damasum 14 epistola. 9. a. — In quo libro
omnes quaterni sunt. - B -
xcviii. § — Tabula super speculum ystoriarum. sine
postibus — Cuius principium est. Adventus celebratio.
Finis vero. Ymnus omnibus sanctis eius. m. b. col. d.
— In quo libro omnes quaterni sunt. - B -
*41 xcix. § — Istorie scolastice. Cum postibus bullatis.
glosate — Cuius principium est. Reverendo patri et do-
mino Guilielmo. Finis vero. In catacumbis flnit. Explicit
et cet. — In quo libro omnes quaterni sunt. -C-
c. § — Istorie scolastice cum postibus — Cuius
principium est. Reverendo patri et domino suo Guilielmo.
Finis vero. In quibus locis puniti sunt petrus et paulus.
— In quo libro omnes quaterni sunt. - C -
ci. § — Istorie scolastico, cum postibus bullatis. —
Cuius principium est. Reverendo patri et donino Gui-
lielmo. Finis vero. Propter quod sunt incipiendi et le-
gcndi ibidem prcnotant. — In quo libro omnes qua-
terni sunt. - C -
— 65 —
oii. § — Istorie scolastìce. in minori volumine a sa-
prà dictis. Cum postibus. — Cuius principium est. Im-
X)eratorie maiestatis est in palatio tres habere mansiones.
Finis vero. Conservatur et non peribit. — In quo li-
bro omnes quaterni sunt. - C -
ciii. § — Exemplarium nominatarum personanim in
ntroque testamento iuxta istorias scolasticas. Sine posti-
bus — Cuius principium est. Cum sacco ieremia teste
qui fuit divinorum maximus speculator stare debemus.
Finis vero. Quomodo apparet deus ma... (spazio in bianco)
contemplantibus. — In quo libro omnes quaterni sunt.
-C-
64 civ. § — Concordantie biblie. Cum postibus buUa-
tis. — Cuius principium est. Cuilibet volenti requirere
concordantias. in hoc libro. Finis vero. Zelpham anxil-
lam marito tradidit. Expliciunt. et cet. In quo libro
omnes quaterni sunt. -D-
B8 cv. § — Concordantie biblie in parvo volumine. Cum
postibus. — Cuius principium est. Abstinere Numeri
XXI. Finis vero. Purgatio — In quo libro omnes qua-
terni sunt XXVI. - D -
evi. § — Concordantie Biblie distincte per quinque
libros. Et tabula super moralia beati gregorii pape. Cum
postibus. — Cuius principium est. Contra peccatum
simpliciter. Finis vero totius libri. Predicator aliquis
loqui desiderat. — In quo libro omnes quaterni sunt
xn. -E-
363 cvii. § — Concordantie biblie. distincte per quinque
libros. et tractatus de penitentia. — Cuius principium
est. Contra peccatum simpliciter. Finis vero totius libri.
Excipiuntur tamen ad hoc episcopi et superiores prelati.
— In quo libro omnes quaterni sunt Vin. - E -
cviii. § — Concordantie numerales. Cum postibus
bullatis. — Cuius principium est. A a. leremie. i.c.xiiii.
Finis vero. Expliciunt concordantie fratis iacobini de
Cortona, deo gratias amen. — In quo libro omnes qua-
terni sunt Xm. -F-
5
*
«
— 66 —
cix. § — Concordantie numerales secundum fratrem
iacobinum de Cortona ord. {non è indicato V ordine), Cum
postibus. — Cuius principium est. A a. leremie i. e. d.
ezechiel i.iii. f. loci. i. E. Finis vero. Ioannis v. a. e.
Vadens. — In quo libro omnes quatemi sunt. -F-
413 ex. — Compendiuni theologice veritatis. magistri
alberti ord. pred. Cura postibus. — Cuius principium
est. Veritatis theologice sublimitas. Finis vero. Quisquis
beatus recipiet secundum merita, sine fine. Amen. Explicit
compendium et cet. — In quo libro omnes quatemi
sunt IX. - G -
{Segue uno spazio in bianco.)
cxi. § — Distinctiones novi et veteris testamenti.
Cum postibus. — Cuius principium est. Sciendum quod
ebrei esdra auctore. Finis vero. Naturis et fisica per
tractat Explicit. — In quo libro omnes quatemi sunt
XV. -H-
401 cxii. § — Distinctiones fratris Mauri tii ord. minorum.
Cum postibus. — Cuius principium est. A abicere. Finis
vero. Homo totiens mori tur quotiens ammictit suos. —
In quo libro omnes quatemi sunt XXXI. -H-
383 cxiii. § — Distinctiones fratris nicholai ord. pred.
Cum postibus. — Cuius principium est. Abeuntium per
hunc mundum. Finis vero. Intremus ad nuptias cum
domino iesu christo. Amen. Explicit. — In quo libro
omnes quaterni sunt XXni. - H -
cxiv. § — Distinctiones predicabiles per alphabetum.
Cura postibus. — Cuius principium est. Abeunt quidam
in ruinara superbie. Finis vero. Colossenses ii. Qui est
caput omnis principatus . et cet. — In quo libro omnes
quaterni sunt IIII. - 1 -
cxv. § — Liber distinctionum per alphabetum. Cura
postibus. — Cuius principium est. Absconditum ma-
lum a dyabolo. sub delectatione. Finis vero. Tantum
revertite ad me. dicit dominus. — In quo libro omnes
quaterni sunt XIIll. - 1 -
— 67 —
> cxvi. § — Liber distinctionum per alphabetum. Cum
postibus. — Cuius principium est. Ad tremendam ma-
gestatem considerando. Finis vero. Zonis aureis. Item col-
lationes dominicales et festivales totius anni que sic in-
cipiunt. Abiciamus opera tenebrarum, et induamus arma
lucis. Finis vero totius libri. Gap. xi. Facile videtur ab
iis qui diligunt eum. — In quo omnes quaterni sunt
XV, -I-
cxvii. § — Liber de exemplis sacre scripture fratris
nicholai de hanapis ord. pred. Et allegorie historiarum
magistri petri manducatoris. Cum postibus. — Cuius
libri principium est. de miraculis divina potestate factis.
Finis vero eiusdem. Sume bona domini — In quo li-
bro omnes quaterni sunt. X. -K-
cxviii. § — Liber de exemplis sacre scripture. Et
tractatus de abundantia exemplorum. Cum postibus. —
Cuius principium est. de miraculis divina potentia factis.
Finis vero. Mirum est nisi valde timeat eos omnis ho-
mo. — In quo libro omnes quaterni sunt XXV. -K-
cxix. § — Flores auctorum non completi. In papiro
et sine postibus. — Cuius principium est. Flores aneto-
rum redolentes germina morum. Finis vero dura va-
litudo. — In quo libro omnes quaterni sunt IIII. - K -
cxx. § — Tractatus de abundantia exemplorum.
— Cuius principium est. Quum plus exempla quam verba
moveant secundum gregorium. Finis vero. Et mirum est
nisi timeas (sic) eos omnis homo. — In quo libro omnes
quaterni sunt IIII. -L-
cxxi. § — Tractatus de abundantia exemplorum. Et
cantica canticorum exposita. Cum postibus. — Cuius
principium est. Quum plus exempla quam verba moveant
secundum gregorium. Finis vero. Explicit cantica canti-
corum. — In quo libro omnes quaterni sunt XVII. - L -
cxxii. § — Tractatus quidam de libero arbitrio, sine
postibus. — Cuius principium est. Primus homo liberum
habuit arbitrium. Finis vero. Conversatio vero melior
— 68 —
est desidenmda, non melior gradns. — In qno libello
omnes qnatemi snnt TU. -L-
cxxiii. § — Tractatos de morte contempnenda. cum
qnatoor aliis. sine postìbns. — Cmus principinm est.
Dum defensioniuD laborìbns. senatoriìsqne mnneribns.
Finis vero. Alia nulla potnit inveniri levano. — In qno
llliello omnes qnatemi snnt VI. -L-
cxxiv. § — Libellns qni voeatnr. Anrora. de con-
i(onantìa novi et veterìs testamenti. Cnm postibns et ali-
qnibns bnllìs. — Cnins principinm est. Sodalinm meomm
petitio cnm qnibns conversando florem infantìe exigi (sic
invece di exegi) Finis vero, snfficiat sedes hec modestilla
fntnri — In qno libro omnes qnatemi sxint XXV. -M-
568 cxxv. § — EHncidarinm cnm postibns. — Cnins
principinm est. A condiscipnlìs qnasdam qnestinncnlas
enodare. Finis vero. In exnltatione sacrifica decimas
tnas. — In qno iibro omnes qnatemi snnt XX. -M-
♦390 cxxvi. § — Scintillarinm. Cnm postibns. — Cnins
principinm est. Qnis rex nniverse dens digna landnm
preconia tne maiestatis valeat personare. Finis vero.
Ipsnm fidei predicatorem in omnibus bonis conservent.
— In quo libro omnes qnatemi sunt VII. -M-
cxxvii. § — Liber ubi sunt multi tractatus. videlicet.
De algorismo. de spera, astrolabiis. quadratis. decem
precepta legis. Cum pluribus. Item collationes. et sermo-
nes. Cum postibns bullatis. — Cuius principinm est.
Omnia que a primaria rerum origine processerunt. Finis
vero. Quere tabulam de ipsis sermonibus ad talem nu-
rnonim 252. — In quo libro omnes quatemi sunt XXITEI.
-N-
cxxviii. § — Celestinus de cantate. Et postilla super
cantica. Et multa theologica. Ac sermones. Cum postibus
— Cuius priiicipium est. Incipiunt capita primi libri.
Finis vero. Quod exuperat onineni sensum ad remune-
rationem. — In quo libro omnes quaterni sunt 28 - N -
(7/ numero arabico de' quaderni è d'un carattere posteriore)
— (31) —
Explicit tertium solarium. In quo omnia volumina
libroram XXXVHI.
In qìiarto solario versus orientem sunt infrascripti
libri.
cxxix. § — Prima pars moralium. beati gregori
pape. De antiqua lictera. cum postibus buUatis. — Cuius
principium libri est. Revmo et sctissimo fratri leandro
coepiscopo, gregorius servus servorum dei. Finis vero
eiusdem. Explicit liber xvi. Deo gratias. — In quo
libro omnes quaterni sunt. {manca il numero) Et in pri-
mo et ultimo folio in ymmargine inferiori in omnibus
quatemis omnium librorum sequentium per numerum
signati. Ac desuper postem unusquisque secundum al-
phabetum. cum sua sequente nigra et grossa lictera. - A -
cxxx. § — Secunda pars moralium . eiusdem li-
etere, magnitudinis cooperture. et bullature. — Cuius
principium est. Quotiens in sancti viri historia. Finis
vero. Sicut per me verba accipit. per me lacrimas reddit.
— In quo quaternt sunt. - A -
4= cxxxi. § — Moralia beati gregori completa et tabu-
lata. Cum postibus. — Cuius libri principium tale est.
Reverendissimo et sanctissimo patri leandro coepiscopo
gregorius servus servorum dei. Finis vero eiusdem est
talis. (manca)
(Seguono tre righe in Manco),
cxxxii. § — Omelie quadraginta beati gregorii. de
antiqua lictera. Cum postibus et aliquibus buUis. — Cuius
principium est. Reverentissimo patri secundino coepiscopo
gregorius servus servorum dei. Finis vero. Discedi te a
me maledicti. et cet. — In quo libro omnes quaterni
sunt XXniI. - B -
cxxxiii. § — Dialogus beati gregorii. Arbor crucis,
fratris bonaventure. Et ordo officialium ac servitorum prò
tempore indulgentie. Cum postibus bullatis. — Cuius
principium est. Incipiunt capitula primi libri dialogorum.
- 70 -
Finis vero. Per infinita secala seculomm. — In quo
libro omnes quatemi sunt X. . B -
cxxxiv. § — Liber dialogomm beati gregorii. Le-
genda minor beati francisci cum miracuUs eiusdem. Et
officium crucis pape iohannis XXTI. Cum postibus. in
parvo volumine. — Cuius principium est. Incipiunt ca-
pitula primi libri dialogonim. beati gregori. Finis vero.
Qui vivit et regnat in secula seculomm amen. — In quo
libro omnes quaterni sunt VI. -B-
cxxxv. § — Augustinus de civitate dei. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. De adversariis nominis
christi. Finis vero. Gratias congratulantes agunt. E>xplicit
XXII liber sancti augustini episcopi de civitate dei. —
In quo libro omnes quatemi sunt VI. -C-
* 88 cxxxvi § — Augustinus de gratia et libero arbitrio.
Cum pluribus aliis libris. Et postibus. — - Cuius principium
est. Domino dilectissimo et in christi militibus honorando
fratri Valentino. Finis vero. Perscrutator maiestatis op-
primetur a gloria. — In quo libro omnes quatemi sunt
xvm. -C-
84 cxxxvii. § — Augustinus de gratia novi testamenti.
Cum pluribus aliis libris. Et postibus. — Cuius principium
est. Et ipso tempore quo contra donatistas. vehementer
exercebamur. Finis vero. Et horum una actio est si-
cut una voluntas. — In quo libro omnes quatemi sunt
xvn. -C-
{Seguono sei righe in bianco con in fine la lettera A)
cxxxviii. § — Flores veritatum beati augustini in libro
de trinitate. Sine postibus. — Cuius principium. Doctrina
est. Finis vero. Explicit iii' de trinitate. cum aliis
de trinitate sancti augustini. — In quo libro omnes
quaterni sunt III. - C -
cxxxix. § — Epistole alique beati augustini. Et expo-
sitio super proverbiales libros salomonis. Cum postibus.
— Cuius principium est. Religiosissime et in christi di-
lectione honorande famule dei seleutiane. Finis vero.
— 71 —
Qms enim pollicetur serenti proventum naviganti. — In
quo libro omnes qnatemi snnt XX. -D-
cxl. § — Angus tinus de theorica speciilatione. Sine
postibus. — Cuius principium est. Summa trinitas. una
virtus et indiscreta maiestas deus noster deus omnipotens
Finis vero. Nisi qui sic fuerit conculcatus, monachus
esse non potest. — In quo libro omnes quatemi sunt
V. -D-
91 cxli. § — Isidorus. Et regula sancti augustini epi-
scopi. Cum postibus. — Cuius principium est. Item ysi-
dori de presbiteris. Presbiterorum ordo. exordium sumpsit
ut dictum est. a filiis aaron. Finis vero. Insuper quia ab
omnibus regularibus canonalibus (sic) mandatum est cu-
stodiéndum. — In quo libro omnes quatemi sunt XXI. - D -
cxlii. § — Ambrosius super Lucam. Et canticum
canticorum expositum. Et duo sermones. Cum postibus.
in maximo volumine. — Cuius principium est. Scriptum
in evangelii libro quem lucas scripsit. Finis vero. Quanto
mediatorem dei et hominum singulariter amatis. Qui
vivit et regnat cum. et cet. — In quo libro omnes
quaterni sunt XV. - E -
cxliii. § — Liber pascasii de corpore et sanguine
domini nostri iesu christi. Et liber epistolarum sancti
ambrosii. Cum postibus. — Cuius principium est. Legis
adire sacre qui vis sollempnia mense. Finis vero. Te di-
cente pium sancte quoque legis amicum. — In quo libro
omnes quaterni sunt Xm. -E-
90 cxliv. § — leronimus super matheum. Augustinus
super epistolas pauli ad romanos. et galatas. Questiones
pirri ad maximum. Et ugo . de sanoto et immortali deo.
— Cuius principium est. Plures fuisse qui evangelia
scripserunt, et lucas evangelista testatur. Finis vero. Et
ab antiquo rite censent apostolicas — In quo libro omnes
quatemi sunt XH -F-
>74 cxlv. § — Quedam auctoritates beati ieronimi. de deo.
►84 et. cet. Cum postibus — Cuius principium est. Omnipotens
- 72 -
deus pater et spiritns sanctus. Finis vero. Et in peccatis
peperit mater mea. — In quo libro omnes quaterni sunt
xm. -F-
cxlvi. § — Crisostomus super johannem. Cum posti-
bus — Cuius principium est. Omnibus in christo fidelibus
fratribus bui^ndio index civis pisanus in domino salu-
tem. Finis vero. De greco in latinum translate. — In
quo libro omnes quaterni sunt XXI. -G-
exlvii. § — Expositio santi iohannis chrisostomi super
evangelium sancti mathei. Sine postibus. in parvo volu-
mine. — Cuius principium est. Facta est virtus syrie de
manu tua. Finis vero. Cave ergo et vide quid agas et
consentias. — In quo libro omnes quaterni sunt XII. - G -
*369 cxlviii. § — Cantica bemardi. Crisostomus de com-
punctione cordis. dialogus basilii. Auctoritates diversorum
sanctorum. Epistole ieronimi. Exceptiones ex dictis se-
nece. Bernardi de gradibus umilitatis. Apologia eiusdem.
Et origenes super canticum. Cum postibus. — Cuius prin-
cipium est. Nobis fratres alia quam aliis de hoc seculo
aut certe aliter dicenda sunt. Finis vero. Et florebit in
fide. amen. In quo libro omnes quaterni sunt. XXX. - H -
*482 cxlix. § — Flores bemardi. cum postibus — Cuius
principium est. Quid est deus? (*) merito quidem. nil
competentius eternitati quam deus est. Finis vero. luste
ibi in igne ardebit. — In quo libro omnes quaterni sunt
XVII. -H-
cl. § — Liber de cìaustro anime, sancti (manca il
nome) abbatis. Epistola beati bernardi fratribus de monte
dei. de gradibus in scala iacob. Sermo anselmi de as-
suntione virginis. Confessio devota. Et alique copie pri-
vilegiorum ordinis. Cum postibus. — Cuius principium
est. Rogasti me frater amatissime. Finis vero. Pontifica-
tus nostri anno primo. — In quo libro omnes quaterni
sunt XVI. -K-
(1) Nel codice corrispondente 482 dopo le parole Qttid est Deus ? seguono
le parole qvi est.
- 73 -
eli. § — Textus dyonisiì de angelica hierarchia.
Cum postibus. — Cuius principium est. Quoniam omnis
divina illuminatio. secundum bonitatem materie impro-
visa proveniens manet simpla. Finis vero. Faciesque
ibi benigni dei, mnnitiones et traditiones hiis qui post
te erunt. — In quo libro omnes quatemi sunt XX. -I-
clii. § — Expositio angelice yerarchie dyonisii se-
cundum triplex commentum. Scilicet. Ugonis de S. Vic-
tore. Ioannis scoti . et Ioannis saraceni. Cum glosula
maximi, et iohannis scitopolitani. Cum postibus — Cuius
principium est. Magnus areopagita dyonisius antiquus
pater et doctor venerabilis. Finis vero. In principio libri
promisimus exequendum. Amen. — In quo libro omnes
quatemi sunt XXH. -I-
cliii. § — Extractio abbatis vercellensis super qua-
tuor libros magni dyonisii areopagite. Cum postibus. —
Cuius principium est. Cum in libris magni dyonisii areo-
pagite geminam experirer difficultatem. Finis vero. In
quo sapientia transcendit, sanctitas condescendit. — In
quo libro omnes quatemi sunt. Xim. -I-
cliv. § — Orosius ad Augustinum. Cum postibus bul-
latis — Cuius principium est. Preceptis tuis parui. Bea-
tissime pater angustine, atque utinam tam efficaciter quam
libenter. Finis vero. Tibi adiudicanti si edas. per te in-
dicata si deleas. Et est de antiquissima lictera. — In
quo libro omnes quatemi sunt XXIII. -L-
clv. § — Prosper de vita comtemplativa. Cum po-
stibus buUatis. et de antiqua lictera — Cuius principium
est. Din multumque renisus sum. voluntati tue mi domine.
Finis vero. Quoniam non res. prò verbis. sed prò rebus
enuntiandis verba sunt instituta. — In quo libro omnes
quatemi sunt Xmi. -L-
clvi. § — Boetius de consolatione. Et ovidius in
pluribus libris. Cum postibus. et in papiro. — Cuius
principium est. Carmina qui quondam studio fiorente
peregi. Finis vero. Materiam miseram quam fuit arte
sequens. — In quo libro omnes quatemi sunt Xm. - M -
— 74 —
*432 ci vii. § — Boetius de consolatione. Cum postibus et
aliquibus bullis. In pergamene, et de antiqua lictera —
Cuius principium est. Carmina qui quondam studio fiorente
peregi. Finis vero. Sed eorum quedam de libero profici-
scuntur arbitrio. — In quo libro omnes quatemi sunt
X. -M-
442 clviii. § — De oculo morali. Cum multis originalibus
sanctorum. Et quedam miracula de indulgentia sanctae
marie de angelis. Cum postibus. et in papiro. — Cuius
principium est. Custodi nos domine ut pupillam oculi.
Finis vero, de provincia saxonie quedam mulier nobili
genere. Anno domini mccc trigesimo primo. — In quo
libro omnes quaterni sunt XXn. -N-
clix. § — Multi libri devoti, videlicet. Riccardi de
sancto victore. qui vocatur beniamin. stimuli amoris.
Cassiani. Bernardi. Bonaventure. lacobi de tuderto. et
innocentii pape tertii. Cum postibus. In papiro et perga-
mene. — Cuius principium est. De studio sapientie et
eius commendatione. Finis vero. Expliciunt dieta ieremie
de antichristo alias ieronimi. — In quo libro omnes
quatemi sunt. IX. -N-
clx. § — Apologia magistri fratris bonaventure. In
pergamene, et sine postibus. — Cuius principium est.
Summi legislatoris inviolabili constat diffini tiene sancitum.
Finis vero. Qui astitit a dextris pauperis. ut salvam fa-
ceret a persequentibus animam meam. Amen. — In quo
libre omnes quaterni sunt III. -0-
clxi. § — Apologia fratris bonaventure. et aliqua ori-
ginalia et dieta sanctorum docterum de paupertate christi
et apestolorum. In papiro, et sine postibus. — Cuius prin-
cipium est. Summi legislatoris inviolabili constat diffini-
tiene sancitum. Finis vero totius libri. Vale in domino.
Amen. — In quo libro omnes quaterni sunt VII. - 0 -
«
676 clxii. § — Brevilequium fratris bonaventure. Cum
pluribus. In pergamene, sine postibus. — Cuius princi-
pium est. In principio tenendum est quod sacra doctrina.
- 75 -
vìdelicet theologia. Finis vero. Et dicit domine. In hoc
exibet primo reverentiam et confitetur potentiam divi-
nitatis. — In quo libro omnes quatemi sunt X. - 0 -
clxiii. § — Item liber de proprietatibus animalium.
cum postibus. et cohopertura de serico croceo. Cuius
principium. Sciendum est de animalibus. In quo omnes
quatemi sunt VII signatura. - 0 - (*)
173 clxiv. § — Pars perspective. matheus postillatus.
ars dictaminis. et ars sermocinandi bonaventure. ac bre-
viloquium eiusdem. Cum postibus. et in pergameno. —
Cuius principium est. Prima pars perspective que est
de radio directo. Finis vero qui est trinus et unus deus
benedictus in secula seculorum. amen. — In quo libro
omnes quatemi sunt - 0 -
clxv. § — Auctoritates multe diversorum sanctorum.
Cum postibus bullatis. — Cuius principium est. Misi moy-
sen ad liberandos filios israel. Finis vero. Volo viros in
omni loco orare, levantes puras manus sine ira et disce-
ptatione. — In quo libro omnes quaterni sunt XVII. - P -
clxvi. § — Orjgirialia diversorum sanctorum docto-
rum scilicet. Augustini. Chrisostomi. Anselmi. Ugonis.
Riccardi, et Cassiodori. In pergameno. et sine postibus.
— Cuius principium est. Quid dicit. Agnus ait qui oc-
cisus est {lacero) Finis vero. Tabula per alphabetum
super omnia opuscula ista in numero lxxxvii. — In quo
libro omnes quaterni sunt Vili. -P-
clxvii. § — Originalia multorum sanctorum. Sextus
Bonifatii. Cum pluribus aliis. Quere tabulam in principio.
In papiro et sine postibus. — Cuius principium est. In
isto libro sunt quaterni xxiii. Finis vero. Quia cogunt te
ire ad deum. — In quo libro omnes quatemi sunt XX.
-P-
clxviii. § — Originalia diversorum sanctorum docto-
(1) Questo articolo clxiii, scritto con carattere diverso si trova in fine della
pag. 80 del codice, dopo le parole in pergameno del precedente articolo clxii,
il quale poi continua in principio della pag. seguente.
— 76 —
rum. In papiro et sine postibus. — Cuius principium est.
Caritas quid facit. Finis vero. Usque ad passionem. fa-
ctus est per umilitatem cordis et mansuetudinem. — In
quo libro omnes quaterni sunt XVI. -P-
Explicit mi" solarium in quo sunt volumina libro-
rum XLII {').
In quinto solario versus orientem sunt infrascripti libri.
352 clxix. § — Legende sanctorum complete. Cum po-
stibus et cathena.. — Cuius principium est. Universum
tempus presentis vite in iiii°' distinguitur tempora. Finis
vero. Ut tandem in eo habitare dignetur per gloriam. —
In quo libro omnes quaterni sunt XXXVII. -A-
clxx. § — Legende sanctorum complete. Cum posti-
bus et cathena. — Cuius principium est. de adventu do-
mini. Et infra. Universum tempus enim presentis vite in
mi"' distinguitur tempora. In quo principio est ymago
unius fratris predicatoris. Finis vero. Expliciunt legende
sanctorum. cum duobus. Amen Amen. — In quo libro
omnes quaterni sunt XL. -A-
clxxi. § — Legende sanctorum complete. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Universum tempus pre-
sentis vite, in quatuor distinguitur. Finis vero, (illegibile
per lacerazione). — In quo libro omnes quaterni sunt
XLL -A-
clxxii. § — Legende sanctorum complete. Cum posti-
bus. — Cuius principium est. Universum tempus presentis
vite in quatuor distinguitur. Finis vero. Ut tandem in eo
habitare dignetur per gloriam Amen. Expliciunt legende
sanctorum. — In quo libro omnes quaterni sunt XXIV.
-B-
clxxiii. § -— Legende sanctorum complete. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Universum tempus pre-
sentis vite in 1111°' distinguitur. Quod ipse nobis prestare
(1) Questo Explicit si trova in fine della pag. 82 (numerazione antica), dopo
la registrazione di quattro articoli del solario quinto.
— 77 —
dignetur qui vivit et regnat deus per omnia secula secu-
lorum. Amen. — In quo libro omnes quaterni sunt XX.
-B-
clxxiv. § — Legende sanctorum complete. Illumi-
nate in licteris grossis per totum coloribus et auro, ha-
bens in primo folio figuram fratris predicatoris sedentis
et scribentis. Cum postibus. — Cuius principium est.
Universum enim tempus presentis vite in quatuor distin-
gui tur. Finis vero. Sicut patet in legenda. Expliciunt. —
In quo libro sunt quaterni XII. -B-
49 clxxv. § — Legende sanctorum. de bona lictera et
grossa. Cum omnibus festivitatibus predicabilibus tan-
tum. Cum postibus. — Cuius principium est. Universum
tempus presentis vite in quatuor distinguitur. Finis vero.
Sicut patet in sua legenda. — In quo libro omnes qua-
terni sunt XIX. -C-
50 clxxvi. § — Legende sanctorum. Cum postibus. et
pluribus licteris. — Cuius principium est. Universum
tempus presentis* vite in quatuor distinguitur. Finis vero.
Quod ipse nobis prestare dignetur. qui vivit et regnat
deus per omnia secula seculorum. Amen. — In quo libro
omnes quaterni sunt XXV. -C-
clxxvii. § — Legende sanctorum complete. Cum
postibus. de subtili et macra lictera. — Cuius principium
est. Ista est tabula ad inveniendum omnes istorias festi-
vitatum. Finis vero. Qui scripsit scribat. semper cum do-
mino vivat. — In quo libro omnes quaterni sunt XVI.
-C-
35 clxxviii. § — Vita inaior et minor, beati francisci.
Cum postibus bullatis — Cuius libri principium tale est.
Apparuit gratia dei salvatoris nostri diebus istis novis-
simis. in servo suo francisco. Finis vero est talis. Cui
est honor et gloria per infinita secula seculorum. Amen.
— In quo libro omnes quaterni sunt. -E-
30 clxxix. § — Tractatus de ligno vite, sive de christi
erucc. fratris bonaventure. Et vita minor et maior beati
— 78 —
francìsci. Et epistole dominicales et feriales totìns anni,
et formule licteramm prò discretis. mictendis ad capitola,
et conventus locorum. In papiro, et sine postlbus —
Cnius principimn est. Christo crucifixns snm cruci. Finis
vero. Elxpliciunt epistole feriales — In quo libro omnes
quatemi sunt DI. -E-
346 clxxx. § — Vita beati francisci. In pei^ameno. et
sine postibus. parvi valoris. — Cuius principium est.
Apparuit gratia dei salvatoris nostri. Finis vero. Qui vi-
vit et regnat in secula seculorum. Amen. Qui scripsit
scribat. semper cum domino vivat. — In quo libro omnes
quatemi sunt duo. -E-
* 347 clxxxi. § — Vita minor beati francisci. extracta de
malori, de nobilissima lictera. Dluminata in principalio-
ribus licteris. auro et coloribus. Cum postibus. — Cuius
principium est. Apparuit gratia dei salvatoris nostri. Et
est de prologo. Finis vero. Per infinita secula seculorum.
Amen. — In quo libro omnes quatemi sunt ini. -E-
clxxxii. § — Vita beati francisci completa. Cum
pluribus aliis libris sanctorum. videlicet. Augustini et
ysidori. In papiro, et cum tabula. — Cuius principium
est. Apparuit gratia dei salvatoris nostri. Finis vero.
Non omnes celestis aula letificandos includit. — In quo
libro omnes quatemi sunt XI. -E-
*338 clxxxiii. § — Regula-testamentum. legenda versifi-
cata, et alia plura de beato francisco. Item ystoria cum
duabus legendis beate dare. Et ordinationes divini offi-
cii. Cum postibus buUatis. — Cuius principium est. de
pulsatione ad horas. Finis vero spiret et aspirent celestis
gaudia vite. — In quo libro omnes quaterni sunt X. - F -
* 652 clxxxiv. § — Regula et legenda sancte dare. Regule
sanctl francisci et continentium. declarationes summorum
pontificum. scil. nicholai tertii. clementis quinti, et iohan-
nis XXII. Et aliqua privilegia, dominorum gregorii ix.
Innocentii quarti, et Alexandri mi'. Cum postibus. —
Cuius principium est. Innocentius episcopus servus ser-
vorum dei. dilectis in christo filiabus dare abbatisse
— 79 —
aliisqne sororibns. Finis vero, data avenioni nonas octo-
bris. pontificatus nostri anno secundo. — In quo libro
omnes quatemi snnt Vin. -F-
55 clxxxv. § — Adbreviatio privilegiomm. et mare ma-
gnani bonifatii pape vin. Sine postibus. — Cuius prin-
cipium est. Incipit abbreviatura, privilegiomm ordinis.
Finis vero, datum Rome etc. — In quo libro omnes qua-
terni sunt V. -F-
cLxxxvi. § — Regula et declarationes. ordinationes
divini officii. cum additionibus eiusdem. Ac arte faciendi
sermones. sive collationes. Cum postibus. — Cuius prin-
cipium est. Tuam frater karissime. Finis vero. Datum
perusii. anno, mense, die. et indictione premissis. — In
quo libro omnes quatemi sunt Vin -F-
clxxxvii. § — Constitutiones generales bonaventure.
Et michaelis. Sine postibus. — Cuius libri principium
tale est. Quoniam ut ait sapiens ubi non est sepes diri-
pietur possessio. Finis vero eiusdem talis est. Expliciunt
constitutiones quas ordo tenebat tempore fratris michae-
lis de cesena generali s minorum in capitulo generali ce-
lebrati (sic) in pentecoste, anno domini m.ccc xxii.® In-
dictione V.* pridie nonas iunii. — In quo libro omnes
quaterni sunt V. -G-
clxxxviii. § — Regula. declarationes pape nicholai
tertii et clementis quinti, ac gregorii ix. Eliminatio er-
rorum magistri contra regulam. Testamentum beati fran-
cisci. Alique copie privilegiomm ordinis. Ordinationes
divini officii. et misse. Constitutiones generales et pro-
vinciales antique, cum suis rubricis. Cum postibus. —
Cuius principium est. Nicholaus epus servus servorum
dei. Finis vero. Expliciunt omnia que continentur in su-
pradicto volumine parvulo. — In quo libro omnes qua-
terni sunt XXI. - G -
clxxxix. § — Regula fratrum minorum. declaratio-
nes diete regule summorum pontifìcum nicholai tertii et
clementis quinti. Et constitutiones papales domini bene-
dicti XII. Ac generales domini guilelmi. Cum postibus.
— 80 —
— Cnim principiiiiii est. Xìcliolaiis ep«» serrms s^^o-
mm dei. Finis vero. Expliciont {ì«|m1ìa et generalia sOh
tuta ordinis minomm. — In quo libro oouies qujoeni
sunt XI. - G -
}
cxe. § — CoDàtimtioiies papales ^enenJes. et proTÌn-
ciAles. Cnm postibos. — Cnins libri principiuii est. In
chrìsto sibi kjkrìsàmis frasribos. ministro, costodibns et
gnardianis ceterisqne fratribns proTincie saneti firanriari
etc. Finis venj. maRcauo U i^ar^jU^ — In qno libro omnes
qoatemi siint. -G-
exci. § — Constitationes loeales sancti firancisci de
assisio. Et sancte marie de angelis. ae piOTincie dìcti
loci sancte marie. In papir»3. sine postibns. et de compe-
tenti lictera. Cnins libri princifHnm est. In christo sHh
karìssimo cnstodi sancti francisci etc. Finis vero totìns
libri talis est. anno domini mccclx. Ex snnt domini marci
generalis et cardinalis. titnli sancie prassedis presbìteri.
— In qno libro omnes qnatemi snnt HI. ridelicet 30
folla. -G- ;• .
cxcii. § — Constitntiones loeales saneti francisei do-
mini marci. In papiro, et sine postibns. — Cnins libri
prineipinm est. In christo sibi karìssimo enstodì sancti
francisci etc. Finis vero. Anno domini mccclx. — In
qno libro omnes qnatemi snnt. -G-
cxciii. § — Liber saere indnlgentie sancte marie de
portinncnla. Cnm postibns. — Cnins princiiMnm est. Ad
omnipotentìs dei glorìam. et beate vìrginis mariae. et
beatissimi patrìs nostri francisci. Finis vero. Visio cn-
insdam femine religiose de alamanni. — In qno libro
omnes qnatemi snnt XI. -U-
cxciv. § — Liber sacre indnlgentie sancte marie.
Et peregrinationis civitatis iemsalem et totins terre san-
cte. Nec non et tabula privilegiomm ordinis. In papiro.
ft| A póedl della pa^. aT iaYiiii^raxioo<» aatka^ si legg? if ■!■ i
O.A^itft libri VQ'Ulti ùi yi.i.:--rr^ìn'f ^rr '. 5M«r aW uiuM KiAtfAn» kÀL E il prono
in frù. K. v<«ie qrx^sto roatrav?^o e appiinto il prvsmte artkiolo «^là: e dopo
qA-*sb> Altri f\}xj\\t'i i.j!'jj*o rl^- •x.-*lv. >rlll. .vxii:. .■'.•'rxL
— 81 —
et sine postibns. — Cuius principitun est. In nomine do-
mini. Amen, et beatissime virginis marie, et beati fran-
cisci. Incipiunt mbrice super istoria sacre indulgentie.
Finis vero. Preclara gloriosissimi confessoris beati fran-
cisci merita. — In quo libro omnes quatemi snnt VI.
-H-
cxcv. § — Regala sancti francisci per magistros do-
ctores exposita. In papiro, {segvono tre righe in Manco,)
cxcvi. § — Tractatus pauperis contra insipientes. de
evangelica paupertate. magistri fratris iohannis de pe-
ziano. Sine postibus. — Cuius principium est. Quis dabit
capiti meo aquam. Finis vero. Ipso prestante omnium
triumphante. Qui cum patre et spiritu sancto regnat ce-
lesti et etemo imperio. Amen. — In quo libro omnes
quatemi sunt im. -I-
cxcvii. § — Tractatus de perfectione evangelica ma-
gistri fratris iohannis de pecziano. In parvo volumine.
et sine postibus. — Cuius principium est. Quis dabit ca-
piti meo aquam. Finis vero. Qui cum patre et spiritu
sancto regnat celesti et eterno imperio. Amen. Respice
in prima linea ultimi latcris. — In quo libro omnes qua-
temi sunt XI. -I-
[ cxcviii. § — Canticum prò dilecto. Expositio regule.
facta a quinque doctoribus. scil. Alexandro de alys (sic),
Iohannis de ruppella. Roberto de bastia, et rigaldo ma-
gistris. Tunc custode parisiensi gaufredo. In parvo vo-
lumine. et cum postibus. — Cuius principium est. Con-
fitebor tibi domine rex. Item regula cum declaratione
gregorii ix. Et determinatio paupertatis christi. et apo-
stolorum. facta per magistrum fratrem franciscum de
mayronis. Finis vero. NuUius apud deum ponderis vel
vigoris. — In quo libro omnes quaterni sunt Vm. -I-
cxcix. § — Expositiones super canticum. Lamenta-
tiones icremio prophete. Regula beati francisci. Et aliqua
alia magistri fratris petri iohannis. Cum postibus. In
parvo volumine. — Cuius principium est. In speculo
brevi et aperto inspicere volentibus. Finis vero. Et per
G
— 82 —
omnia consimiles occultatori iìdoi nostro etc. — In quo
omnes quaterni sunt XII. -I-
cc. § — Dyalogus sanctorum fratrtim minorum. Cum
postibns. — Cnius principium est. Venerabilium gesta
patnim dignosque memoria. Finis vero. Non indigno
feram me quemcnmque reperisse consortem. — In quo
libro omnes quaterni sunt Xin. -K-
cci. § — Actus sanctorum fratrum sotiorumque beati
francisci. Cum postibus. — Cuius principium est. Ad lau-
dem et gloriam domini nostri iesu christi. et sanctissimi
patris nostri francisci. Finis vero. Quidam sanctus in
magna tribulatione positus etc. — In quo libro omnes
quaterni sunt XII. -K-
ccii. § — Liber actuum beati francisci et sotiorum
eius. In papiro et sino postibus. — Cuius principium est.
Ad laudem et gloriam domini nostri iesu christi et san-
ctissimi patris nostri francisci. Finis vero. Abierunt de-
vote omnia monita eius servantes. — In quo libro omnes
quaterni sunt IIII. -K-
cciii. § — Regula testamentum cum dictis beati fran-
cisci. Eloquia fratris egidii. Comertium beati francisci
cum domina paupertate. Epistola beati bernardi de for-
mula honeste vite. Apologia sancti {manca il nome) ante
missa {sic). Et de negligentiis misse. In papiro, et sino
postibus. — Cuius principium est. Nicholaus opus servus
servorum dei. Finis vero. 13' questione. Quesitam. — In
quo libro omnes quaterni sunt Y. -L-
cciv. § — Summa de penitcntia fratris raymundi.
Et multa de beato francisco. Quere de ipsis in principio
libri. In papiro, et sino postibus. — Cuius principium
est. Summule in foro penitentiali. Finis vero. Debet vi-
dere quod ipse est ipsum nihil. — Omnes quaterni sunt
XIII. -L-
ccv. § — Liber dictorum beati francisci. In papiro
et sine postibus. — Cuius principium est. Quid faciet
liomo in omni teiuptatione. etc. Finis vero. Oratio seni-
— sa-
per est premictenda propter insidias. — In quo libello
omnes quaterni sunt V. -L-
ccvi. § — Arbor crucis fratria bonaventure. Et co-
mertium beati francisci cum domina paupertate. Quere
tabulam in principio libri. In papiro, et sine postibus.
— Cuius principium est. Christo crucifixus sum cruci. Fi-
nis vero. Prosperitas stultorum perdet eos etc. — In quo
libro omnes quaterni sunt III. -L-
351 ccvii. § — Legenda sancti thomae archiepiscopi, et
mart. Cum postibus. — Cuius principium est. Post summi
favoris dote vestitos. Finis vero. Per cuius merita nos
illi sotiet celestis gratia. Amen. — In quo libro omnes
quaterni sunt Vili. -M-
ccviii. § — Legenda sancti antonii presbiteri et con-
fessoris. Sine postibus. in papiro. — Cuius principium
est. Benignitas et humanitas salvatoris nostri dei appa-
ruit. Finis vero. Frater bartholomeus de tridento ord.
predicatorum. — In quo omnes quaterni sunt IH. -M-
ccix. § — Legenda sancti ludovici episcopi et con-
fessoris. Et de inceptione ordinis. Ac vita sancti egidii
de assisio. layci. ord. min. In papiro, absque postibus.
— Cuius principium est. Scripturus vitam beati ludovici.
Finis vero. Cunctis retro diebus. — In quo omnes qua-
terni sunt V. -M-
ccx. § — Quidam libellus de vita beate marie. In
papiro, absque postibus. — Cuius principium est. 0 deus
meus. o creator meus. Finis vero. Tanto magis recedit
a favore dei. deo gratias. Amen. — In quo libello omnes
quaterni sunt XII. -M-
^2 ccxi. § — Libcr sororis lolle de fulgineo. ordinis con-
tinentium. sine postibus. — Cuius principium est. Vere
Udelium experientia probat. Finis vero. Et primum ydo-
lum faciunt. de divino lumine. deo gratias. — In quo
libro omnes quaterni sunt VI. - N -
ccxii. § — Arbor bonaventure. Et isaac de syria.
Sine postibus. — Cuius principium est. Christo crucifixus
»
— 84 —
sum cruci. Finis vero. Virtus boni operis est. deo gratias.
Amen. — In quo libro omnes quaterni sunt VILE. -N-
ccxiii. § — Laudes fratris iacobi de tuderto. Cum
pluribus aliis. quere tabulam de omnibus in fine. Cum
postibus. — Cuius principium est. Soprogne lengua amore.
Finis vero. Tu ora hoc modo. — In quo libro omnes
quaterni sunt XII. -N-
ccxiv. § — Isaac de syria in vulgari. Legenda san-
cte elysabeth. Et laudes fratris iacobi in vulgari. In pa- .
piro. et sine postibus. — Cuius principium est. Lanema'
che ama edio. Finis vero. L'alto dio patre rengraziava
tanto. — In quo libro omnes quaterni sunt XI. -N-
* 191 . ccxv. § — Isaac de syria. Epistola dyonisii. Et elo-
quia fratris egidii layci. ord. min. Cum postibus. In per-
gamene. — Cuius principium est. Anima que deum dili-
git. Finis vero. Premium inenarrabile recipiet. — In quo
libro omnes quaterni sunt XI. - 0 -
ccxvi. § — Ysaac de syria. de vita contemplativa.
Et iohannes abbas dictus climacus. Cum postibus. In
parvo volumine. — Cuius principium est. Anima que
deum diligit. Finis vero. Explicit iste liber. deo gratias.
amen. — In quo libro omnes quaterni sunt XXVII.
-0-
ccxvii. § — Aliqua de vitis patrum. et non patrum.
Cum postibus. — Cuius principium est. Super bona verbo
insti reposita gaude. Finis vero. Quidam prò benedictione
de sancta liete assumere flagitans. — In quo omnes qua-
terni sunt XV. -P-
ccxviii. § — CoUationes familiares. Sine postibus. —
Cuius principium est. Facula fulva viri datur. Finis vero,
hoc autem cum premicti debuerit. etc. — In quo libro
omnes quaterni sunt XVI. -P-
* 582 ccxix. § — Liber efiPrem dy aconi et presbiteri. Cum
aliquibus aliis. Item de vita beati basilii. et eius miraculis.
Sine postibus — Cuius principium est. dolor me compel-
- 85 -
Ut dicere. Finis vero. Ecce omnis substantia in manu
tua est. — In quo libro omnes quaterni. sunt X. - P -
Liber stimuli amoris (altro carattere) (*).
Explicìt V" solarium. In quo sunt volumina libro-
rum LI.
In sexto solario versus orientem sunt infrascripti libri,
87 ccxx. § — Summa magistri bene de omnibus parti-
bus orationis. Cum postibus in parvo volumine. — Cuius
■ principium est. Gerundia diuntur quasi duo gerentia.
•Finis vero. Sed de adverbiis accipiuntur bene et male,
etc. — In quo libro omnes quaterni sunt Vili. Et in
primo et ultimo folio in immargine inferiori in omnibus
quaternis omnium librorum sequentium per numerum
signati. Ac de super postem, unusquisque secundum al-
phabetum, cum sua sequente nigra et grossa lictera. -A-
ccxxi. § — Libellus de expositione vocabulorum per
alphabetum. Sine postibus. — Cuius principium est. Hoc
opus attendens nequaquam sit reprehendens. Finis vero.
Atque suum dicas. Custodes esse subulcos. -^ In quo
libro omnes quaterni sunt IIII. -A-
ccxxii. § — Priscianus minor. — Cuius principium
•est. Quoniam in ante expositis libris de partibus orationis.
Finis vero. Paranomeon est quum ab eisdem licteris
diversa verba finiuntur. — In quo libro omnes quaterni
sunt Vn. -A-
ccxxiii. § — Bricto de expositione vocabulorum. ord.
fratr. min. Cum postibus. — Cuius principium est. Diffici-
les studeo partes quas biblia gestat. Finis vero. Et inter-
pretatur memoria domini. — In quo libro omnes quaterni
sunt X. - B -
ccxxiv. § — Bricto ordinis minorum. de expositione
vocabulorum. Cum postibus — Cuius principium est.
diflficiles studeo partes. Finis. Sorte beatorum quod sim
velut unus eorum. Amen. — In quo libro omnes quaterni
sunt IX. - B -
(1) Nel margine laterale v' è scritto non deficit.
— *s5; —
^30^ ccxxr. f — U^nh»» òe cx|:<igckae Tocalwlonuii.
per aiplttliietaK. Cam pùt«&b«». — C«»$ ftzsiàfimBk est.
Orni i>:«m prv:<b>p%aB<si «obussiTa prerarkaikoe finis
rero - xirspi&Ji^. xfrophji^ivs. a. «n. ^t^óa. — In «ino
Ubr» omnes qnatcnd 5ast XVHL -C-
cgqtì. § — r^Gh> u s^ira. Cok pioffibss. — Coms
{wtncipàim est. Cvm iM^crì ;<rx&':'{ù:£<cf sng^estÌTn pre-
Tnnea£f^«Qe. Fisis xero. Zotcmsctvbl. TìjiiaL. sdss. — In
q[»? <>Bnies quasenii scli XV. -C-
caxrii. § — Masbxrvesxi:? de Gqutstsùae T€cali«la-
-C-
eexxriiì. § — Traetacizs k>yee ma^ì^sri pecri Tsp«ni.
Sùie pt>ssibas. — Cxiì;x> pciiXìfìpcizin «^t. IKatocsàcaL est
ars artiiiin. et sei<e&&ùa sef^n^LmiBi. Fina» rero. Explìciant
faUdeie sazLeù diome de ;te{CLfiu>. — In qoo Iibct> otnne^
qnasenii sane IH. -D*
eexxfx. $ — Qaataor prtoif Iibci artìs Teccfis. Sine
poétibas. — CoiiB prìnefpìam esc Cam st iii<< William
griisaxorì sic /wr cÀry^oori . Finis t«co. SeeosdiBa pto-
res fucerogacìones. ni imam — Soni quaseniì IIL -D-
cexxT, § — Qofnqae primi libri artcs Tvfierssw Sme
poscLbos. — Cafns principncm est. Cam st bbcc
grisarori. Finis rero. Ut albi et oi^rL in colture
— Sont qoafieriLÌ tni. -D-
cexTxf. § — Lfbt»* chopfcomm aròtxKìIiBw Sne pò-
stibos. — Coìos principCinn est. Propo^tam qoldan ne-
^tìi. est ìnTenir^ metitodTxm.. Finis Tero. Qoem adBM>>
dom. dietom est. — In quo libro omnes qnafierai sant
niL -D-
ccxxxii- § — Liber rectoricomm. AristotilJÈSw Cam
postibos. — CaÌTXs prineipnnn est. Onmis ratio ^sseraidi
qoam I«?gLcen. Finis Tero. Explicit ars retos. — In qao
libro onines qnatemi sant Vili. -D«
li/ Le gmctùtù Iims r«T-n •"""'—n^ oei iiiiiiiw i "Ifii -trg^nalr
^ 87 -
ccxxxiii. § — Liber clenconim et posteriorum Aristo-
tilis sine postibus. — Cuius principium est. De sophìsti-
cis autcm et elencis. Finis vero. Hoc autem omne sé
habet ad omnem rem. Explicit liber posteriorum. — Ini
quo quatemi sunt VII. -D-
ccxxxiv. § — Logica Aristotilis. Cum postibus. —
Cuius principium est. Cum sit necessarium grisarori. Fi-
nis vero. Sed ilio autem modo nequaquam est predicari
aut probari quod non simpliciter est. Deficit hic de primo,
et totus liber secundus posteriorum. — In quo omnes
quatemi sunt. -E-
ccxxxv. § — Logica Arist. Cum postibus. — Cuius
principium est. Cum sit necessarium grisarori Finis vero,
hoc autem omne similiter se habet ad omnem rem. Expli-
ciunt libri posteriorum. — In quo omnes quatemi sunt.
-E-
ccxxxvi. § — Logica Arist. Cum postibus. — Cuius
principium est. Cum sit necessarium grisarori. Finis vero.
Hoc autem omne similiter se habet ad omnem rem. Expli-
ciunt libri posteriorum. — In quo omnes quatemi sunt.
-E-
58 ccxxxvii. § — Logica Arist. Cum postibus. — Cuiu^
principium est. Cum sit necessarium grisarori. Finis vero.
Hoc autem omne similiter se habet ad omnem rem. Expli-
ciunt libri posteriorum. — In quo libro omnes quatemi
sunt. -E-
282 ccxxxviii. § — Metaphisica. et liber ethicorum. Cum
postibus. — Cuius principium est. Omnes homines na-
tura scire desiderant. Finis vero. Dicamus igitur inci-
pientes. — In quo libro omnes quatemi sunt. -F-
ccxxxix. § — Commentum metaphisice. Cum posti^
bus. — Cuius principium est. Considera tio quidem in
veri tate difficilis est. Finis vero. Et in hoc finiatur sen-
tentia huius partis et primi libri thopicorum. — In quo
libro omnes quaterni sunt V. -F-
— 88 -
ccxl. § — Quinque libri metaphlsice. Sine postibns.
— Cuius principium est. Omnes homines natnra scire
iie^iiiertint. Finis vero. Hec autem non enmt entla. dico
autem. — In quo libro omnes qnatemi simt n. -F-
ccxli. § — Testus libri ethlcomm. Sine posdbos.
— Cuius prineipiom est. Onmis ars^ et omnis doctrina
slmiUter et actas et electio. bonnm qnoddam appetere
vivlettir. Finis vero. Dioamns i^tnr incipìentes. — In quo
Ubrvì omnes quatemi snnt Vin. -F-
ccxlii. § — Metapliisiea Aristotilis. sine postibns. —
Ctùns prittcìpìam est. Omnes homines natnra scire desi-
derant. Finis rero. nt quidam dìcnnt neqne esse i^inci-
pìa. Kxplìcìt ecc. — In qno libro omnes qnatenù sunt
VII. ^F^
cc3lUu. § — Metapliisica Ariscodlisw Cnm. poscibosw —
CtLÌo^ prìncìpìtim esc. Omnes homLues nanira serre dea-
viet;uit. FiaìiS t^mxk ut qixidam dicmic njeqne esa^ prfn^i-
^ta. ~ In qn^» libro omnes qxxaaemì smu: VIEL -F-
^iì?<^ ccxv>. § ~ F^osopòìA ArffiaKìIiSw Cmn. posCLb^
'^a^Ija:i:> ^<ire£l:u<v — ClIi3:^ pràci^ìmL esc. ^rnHiram qpi-
vKOt ;3::t*Ci^*rt* ec <cìre vxnMir s±rca imn^ sòenfii^
yitt:L^ >fvc>r. i« ^n&^CI:a2e i^jrnir in. 'ssmnmnL 1
^^. — I^ ^^cxjLT j.'^cj .^mm*s v^mioerriL sane -G-
Otì.tt:^ ^rixs^ì^tanL ^sc Cmmis ars t*c imiiì&
tLl^ìxHT xctcvm. :*c JCCE* *c ivtfcco i^mmiL zoutÒBSia
ìctCvciix* tijiioirr* >jc . T:s;3ìLc!Jt: lec-irctisi ir. — Ir
^sìiit.^vv':*. ^':taL ^^^c:'>%c>. — ^x.^sì- ir-jncLDunn: «e. 3^ ^e-
-*»' ^-.v:~w:«Xirx;ii. — y~rr;^ -^^**-. Ttu:?^ «55»^
^ 89 -
ccxlvìi. § — Modus significandi maiores et minores.
Sine postibus. — Cuius principium est. Secundum quod
dicit Aristotiles in principio celi et mundi. — Finis vero.
Tunc non possum construere cum verbo, a parte. — In
quo libro omnes quatemi sunt III. -G-
ccxlviii. § — Phylosophia Aristotilis. Cum postibus.
— Cuius principium est. Quoniara quidem intelligere et
scire circa omnes scientias accidit. — Finis vero. Sermo
est completus. — In quo libro omnes quatemi sunt. - G -
ccxlix. § — Tractatus logice fratris Bonaventure.
Summa grammatice. Questiones super iiii°' libros thopi-
corum. Et super librum. de generatione cum tabula.
Item summa magistri ade Befeld super librum methauro-
mm (sic). Cum postibus. -;- Cuius principium est. Scripta
signa universalia. quatuor promisimus inquirere. — Finis
vero. Et sic determinatur sententia totius libri methau-
rorum. — In quo omnes quatemi sunt. -H-
. ccl. § — Expositio super tractatus magistri petri
yspani. Cum postibus. — Cuius principium est. Ars est
collectio preceptorum ad unum finem tendentium. — Fi-
nis vero. Zona i. cingfulus. ut in fine tabule. — In quo
libro omnes quatemi sunt. -H-
57-3r celi. § — Notitia super librum Porphyrii. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Cum sit necessarium
grisarori. et ad eam que est apud Aristotilem predica-
mentorum doctrinam nosse. — Finis vero. Anima est
substantia quedam rationis particeps creando corpori at-
tributa. — In quo libro omnes quatemi sunt. -H-
cclii. § — Scriptum elenchorum. Cum postibus. —
Cuius principium est. Ex illustri prosapia oriundo do-
mino Phylippo. — Finis vero. Qui cum patre et spiri tu
sancto est unns deus in secula seculorum. Amen. Amen.
Et est secundum magistrum fratrem egidium romanum
ordinis heremitarum. In papiro. — In quo libro omnes
quaterni sunt. -H-
— jt: —
'iiJeneniinzn. — 2x xnu san mmes nuiQtf'ir sebk. -H-
p^xscjiiis.. — *ltL'.ìs^ arnì'fnùiiiL ■ssc ^tran '&àc soiSiBafiÉBS
«K3ZU&1 Ttt^ciii-ir'.rn'ii — J!im( Ti^n. SgiiiLmTn I*'" j ii» cxjgo
^i!Ì.*T. I — > SsìDGEiL Inci ywagrfiTraiL. ^rn* pofcEbos.
ÙL oaoin- — Ctici» primaaùxnL -iaiL. Siine fiacc - fa pvis-
'50Ù) TTt»cta:Yffiee. ìumfnnnL l'^mn. jr9& •*£ rscàmibiBi tì-
"Tz, — J!ii2S T»n- Et in. ine zcnfzxaczr espoficà} libri
posoarfiiroL AriJsoctflf». Aii icncr^siL ♦ZìriacL «e. — la qao
Iihn irmi*^ vinaenL saz IL. yrausTOL anSBiL «HiiafmA
SiiforrnL zl issa «ratcraL som: ^^^' -H-
•*c£tL I — ?r:inL^ Zber Araamn»*, Izl suo» thì»-
?niTfi*_ 5i3e ookIkc^. — CnÌTs pcncb^iniiL «se In pcfflus
j!7KLSS «g»Hn"T*» seac §aì arrtiais «reì^cai^ siisrecicr. —
Finis T^an. Ciii sanr gna*s i^eamxaiXL 1^^:32» ómnnMcm-
Olle» TI : »gi*r''iHTTTff :ii^ iK^ì-inr pcfanEi tvriH»mTi»>- — In. q^mo
IDiT-j ^iT^T^^*s» rnaaffrai sor VL -I-
■scL-^lL $ — S^xria A^rieennf. Sé» poffcfbnsw — CnfiK^
priacìDÙEiL «iiC- r.-rm ^*xpLiviaL!is in. arùnu libro ▼mbmn
sahÌÉicxis^ — In. «too Ifbp} inmes qriaoemi szxic TEL -I>
* 373 'ictriìL ^ — Lih&c nunv.cùie. sue poscbossw — CsiiBS
pTrn<*iniTT7n esc Eco CosGLStìzL'is sl^caims ms3Btxs Cas-
fieiL^ «-*TTTft<*Tn nLonaciLTis — Finis vera* NunmasuL ]ih>-
riemr apnd ^nm. — tL «ijtio libro oniTiffs qxufiKxtl soiit T-
i. MJanra 1 %o^gstta ti iir;/: 3ia invela -uix'- i pmltmofmara q AritWmùm:
juiciiiie ^ffipun^^h Ln. mo iei rnr»ini ■i»*''m*i iàla 3Kcauiau:a -fi. «raaibi iBommlìi sì.
- 91 -
cclix. § — Liber medicine, sine postibus. — Cuius
principium est. Cum sit stomacus prò nature necessitate
et humani corporis nutrimento. — Finis vero. Et com-
misce cum melle. — In quo libro omnes quatemi sunt
VI. -I-
cclx. § — Liber medicine sine postibus. — Cuius
principium est. de signis ergo et causis et curis egritu-
dinum particulariter tractaturus. — Finis vero. Et hec
distinguat medicus secundum priorem doctrinam. — In
quo libro omnes quatemi sunt ni. -I-
cclxi. § — Liber medicine. Cum postibus. — Cuius
principium est. In primis domino gratias agamus. —
Finis vero. Milla milium laudum. Amen. — In quo libro
omnes quatemi sunt. -I-
cclxii. § — Notitia super artem medicine. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Universis ad artem me-
dicine accedentibus. — Finis vero. Facta est secunda
figura ut maioribus numeris ostendatur quod etiam po-
terit ostendi minoribus. — In quo libro omnes quatemi
sunt. X. -I-
cclxiii. § — Liber medicine. In papiro. Sine postibus.
— Cuius principium est. Hec egritudo contigit ab umo-
ribus et sanguine currente ad locum. — Finis vero. Et
si ferrum intingatur in eo, et ignis apponatur accenditur
statim. — In quo libro omnes quatemi sunt II. -I-
(SegtLC lo spazio per altre due opere).
cclxiv. § — Tractatus algorismi, compoti, spere, astra-
labii, quadrantis. Et de multis aliis predicabilibus. Quere
tabulam in fine libri. Cum postibus buUatis. — Cuius
principium est. Omnia que a primaria rerum origine pro-
cesserunt. Finis vero. Quere tabulam de ipsis sermonibus.
— In quo sunt quatemi. -K-
cclxv. § — Liber astrologie. Sine postibus. — Cuius
principium est. Quoniam pratica scientie astronomie non
bene percipitur, sine convenientibus instrumentis. Finis
vero. Gradus super medie tatem arcus dici stelle que est
(in bianco) — In quo libro omnes quatemi sunt XI. - K -
— tó —
ccIxtì. § — Tractatns spere et algorismì. Sine pò-
stibus. — Cuius principium est. Tractatnri de spera in
quatuor capitnlis distinguimos. Finis vero. Et hec de ra-
dieom extractione dieta sofficiant. — In quo libro omnia
folia sunt Xn. -K-
cclxTii. § — Tractatns de ^«ra. algariani, eompoti
et qnadrantis. Sine postibns. — Cuins principiom est.
Traetatnri de spera in qnatnor capitnlis distingnimns.
Finis Tero. Cansa introdnetionis breriter dieta snfficiant.
— In qno onmes qnatemi snnt DI. -K-
cclxTiii. § — Qnedam pars geometrie. Sine postibns.
— Cnins principinm est. Pnnctns est coius pars non est.
Finis vero. Item g. h. lat. icosedri. at go. a b est qnin-
cnplex. potnm. e d. hoc «V . — In qno libro omnes
qnatemi snnt m. - K -
ccbdx. § — Tractatns geometrie. Algorismi. spere
et compoti. Sine postibns. — Cnins princifMnm est. Geo-
metrie dne snnt partes principales. Finis vero. Silvestri (?)
sint post embolismnm. — In qno libro omnes qnatemi
snnt un. - K -
cclxx. § — Epistole Seneoe et nectorica Tallii. Cam
postibns de corio incollatis. — Cnins princiiMnm est. Ita
fae mi Ineille. vendica te tibi. Finis vero. Hec omnia
adipiscemnr si rationes preceptionis diligentia conseqna*
mnr etc. — In qno libro omnes qnatemi snnt. >L>
cclxxi. § — Liber rectorice marci tnllii. de partitio-
nibos. et officiis etc. Sine postibns. — Cnins princiiMnni
est. Stndeo mi pater latine ex te andire ea qne mihi tn
de oratione ragione* dicendi greee tradidisti. Finis vero.
Cansamqne in diem longissimnm distnlemnt. — In qno
libro omnes qnatemi snnt Xn. -L-
cclxxii. § — Rectorica tuUii cnm postibns. — Cnins
{^ncipinm esc. Quanta sibi met ars rectorica co^natione
inngamr. non facile considerari potest. Finis vero. Hec
omnia adipiscemnr si rationes pmeceptionis dlLigeiitia con-
seqnamur examationis. — In qno libro omnes qnatemi
snnt XYI. -L-
— 93 —
cclxxiii. § — Timeus platonis. Et astrologia. Cum
postibus de corio. — Cuius principium est. Socrates in
exortationibus suis virtutem laudans. Finis vero. Aut in
latitudinem declinare ant retrogradari facit. — In qno
libro omnes qnatemi snnt VI. -L-
cclxxiv. § — Epistole mini de colle. In papiro. Et
sine postibns. — Cnius libri principium est. Oddo de ta-
libus potestas. anziani, consilium. et comune lucani. Finis
vero. Et hec de syndice (sic) dieta sufficiant. Amen, deo
gratias. Amen. — In quo libro est unus quatemus XL
foliorum. -M-
cclxxv. § — Summa dictaminis. In pergameno. Sine
postibus. — Cuius principium est. Reverentes sotii qui
credebant. Finis vero. Animam suam perdit. In quo qua-
temi sunt VI. -M-
cclxxvi. § — Tractatus de preconiis yspanie. ad in-
formationem principum et magnorum. quem edidit. fr.
iohannes egidii. minister fratrum minorum portugalie.
Cum postibus, — Cuius principium est. Serenissimo do-
mino suo infanti Sanctio. illustrissimi aldefonsi regis.
fìlio et heredl. Hic titulus est de rubeo. Finis vero. Vi-
vi t et regnat deus per infinita secula. Amen. — In quo
libro omnes quaterni sunt XI. -N-
cclxxvii. § — Vegetius de re militari. Cum postibus
de corio incollati s. — Cuius principium est. Flavii ve-
getii renatii V. C. etilii epithoma. rei militaris. libri nu-
mero un. incipiunt. dictus titulus est de rubeo et azurro.
Liber incipit sic. Primus liber electionem edocet iunio-
rum. Finis vero. Frequenter usus invenit que vetus do-
ctrina monstraverit. Sunt quaterni VI. -N-
cclxxviii. § — Aristotiles. de secretis secretorum.
sive de regimine principum. Sine postibus. — Cuius prin-
cipium est. Domino suo excellentissimo in cultu religionis
Christiane strenuissimo guidoni de valentia. Finis vero.
Et hec sufficiant de predictis. Explicit liber ecc. — In
quo libro omnes quaterni sunt XVI. -N-
— 94 —
*341 cclxxix. § — Liber secnnde partis ystorìamm san-
cte romane eclesie. Cam postibos. Caias prìncipinm est.
Roma foit incepta. annis quatuor milia qnadringenti
LXXX (sic). A prìncipio seculi. Finis vero. Tamen reli-
quie salve flent. — Omnes qnatemi snnt XVin. -O-
cclxxx. § — Cronice martiniane. In papiro. Et sine
postibus. — Cuins principium est. Qnoniam scire tempora
snmmomm ppntificum et imperatomm. Finis vero. Inno-
centius in. — Snnt qnatemi VII. - O -
674 cclxxxi. § — Tabnla snper mamotrectnm. In papiro.
Explicit VI solarium. In quo snnt volumina LX.
In primo solario versus occidentem sunt infrascripti
libri.
cclxxxii. § — Deere tum. In magno volumine. Cnm
postibus et cathena. — Cuius libri principium tale est.
Lector ab horis vacaturus. Et in principio tertii qnatemi
qui est principium ipsius. incipit sic. Humanum genus
duobus regitur. Finis vero eiusdem est talis. Non potest
filius a se facere quidquam nisi quod viderit patrem fa-
cientem. — In quo libro omnes qnatemi sunt XX m. Et
in primo et ultimo folio cuiuslibet in ymmargine infe-
riori in omnibus quaternis omnium libromm sequentium
per numerum signati. Ac desuper postem cnm sua se-
quente nigra et grossa lictera. -A-
cclxxxiii. § — Decretales antique. In magno volu-
mine. Cum postibus buUatis. — Cuius libri principium
tale est. luste indicate filli hominum. Finis vero est talis.
Que possunt in abbates assumi. Deo gratias. Amen. —
In quo libro omnes quaterni sunt. -A-
cclxxxiv. § — Prima pars decreti. Et Cassiodorus
super psalmum. In parvo volumine. Cum postibus. —
Cuius principium est. Humanum genus duobus regitur.
Finis vero. Et caritatis plenitudinem in visceribus iesu
christi. — In quo libro omnes quaterni sunt. -A-
cclxxxv. § — Distinctiones prime partis decretorum.
p]t extractiones quedam utiles. de decreto, testu. etglossis.
— os-
ili papiro. — Cuius principium est. Erit autem. Et infra,
ad duo folia. Non nos beatum petrum. Sicut dicitis. Finis
vero. In audientia. Capitulo. Contingit. — In quo libro
omnes quatemi sunt. -A-
cclxxxvi. § — Tractatus quidam de iure canonico.
In parvo volumine. Cum postibus. — Cuius principium
est. Queritur de hiis qui scienter jfeccaverint. Finis vero.
Quod supervacuum est provectis. — In quo libro omnes
quatemi sunt. -A-
216 cclxxxvii. § — Decretales in magno volumine. Cum
postibus nudis. — Cuius principium tale est. Gregorius
epus servus servorum dei. Rex pacificus. Finis vero est
talis. detriraentum non modicum generatur. — In quo
libro omnes quatemi sunt XXVIII. Et desuper hec li-
etera. -B-
cclxxxviii. § — Decretales in magno volumine. Cum
postibus et cathena. — Cuius principium est. Gregorius
epus servus servorum dei. Rex pacificus. Finis vero.
Index actorem officio suo repellere non posponat. — In
quo libro omnes quatemi sunt XXV. -B-
228 cclxxxix. § — Decretales cum postibus nudis. —
Cuius principium est. Gregorius epus servus servorum
dei. Rex pacificus. Finis vero. Explicit nova compilatio.
Gregorii IX. — In quo libro sunt quatemi XXIII. -B-
ccxc. § — Decretales in parviori volumine. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Gregorius servus servo-
rum dei. Rex pacificus. Finis vero. Quis homagium com-
pcllatur. deo gratias. — In quo quatemi sunt XX. - B -
ccxci. § — Sextus liber decretalium domini bonifatii
pape octavi. Cum postibus. — Cuius principium tale est.
Bonifatius epus servus servorum dei. Finis vero eiusdem.
Pontifìcatus nostri anno octavo. — In quo libro omnes
quatemi sunt IX. Cum hac sequente lictera. - C -
ccxcii. § — Sextus domini Bonifatii. Cum postibus.
— Cuius principium est. Bonifatius epus servus servo-
— 96 —
mm dei. Finis vero. Centra l^s nititnr volnntatem. —
In quo libro omnes qnatcmi sunt Vili. -C-
ccxciii- § — Sextns domini bonifatii. Sine postibns.
et parvi valoris. — Cnius principinm est. Licet romanus
pontifex qni iura omnia. Finis vero. Penis similibns in
postemm puniatur. — In quo libro omnes quatemi sunt
nn. -C-
*336 ccxciv. § — Dispensationes super defectum nata-
lium. Sine postibns. — Cuius principinm est. Nicholaus
epus servus servomm dei. dilecto filio. magistro bellino.
Finis vero. Anno primo. — In quo libro omnes quatemi
sunt Vm. - C -
*227 ccxcv. § — Cronica. Et decreta summorum pontifi-
cum. secundum brocardum. Cum postibns bullatis. —
Cuius principinm tale est. Beatus petrus sedit annos XXV.
Finis vero est talis. Utroque ligato vinculo excomunica-
tionis huiuscemodi non expirat. — In quo libro omnes
quatemi sunt XXIX. Ac desuper cum hac sequente nigra
et grossa lictera. -D-
*232 ccxcvi. § — Directorium iuris compilatum parìsiis.
Incompletum. Cum postibns. — Cuius principinm est.
Quoniam ut dicitur xii questione ii'. Devotissimam enim.
Summum bonum in rebus est iustitiam colere. Finis vero.
Qu^do monachi sunt in capellis. — In quo libro omnes
quatemi sunt XIII. - D -
395 ccxcvii. § — Tabula martiniana decreti et decreta-
lium. secundum fratrem Martinum ordinis predicatorum.
Cum postibns bullatis. — Cuius principinm est. Inter
alia que ad fìdelium christi doctrinam scripta sunt. Finis
vero. Quod zizaniam inimicus homo superseminarc etc.
— In quo libro omnes quatemi sunt Vili. -D-
223 ccxcviii. § — Summa gofredi de titulis decretalium.
Cum postibns bullatis. — Cuius principinm libri tale est.
Glosarum diversitas. intelligentium testus. Finis vero est
talis. Et propterea maini repeti quam deesse. — In quo
libro omnes quaterni sunt XIIII. Ac desuper postem cum
hac lictera. -E- .
— 97 —
226 ccitcix. § — Summa gofredi de titulis decretalium.
Cum postibus bullatis. — Cuius principium est. Glosa-
rum diversitas intelligentium testus. Finis vero. Et prò-,
pterea.malui repeti quam deesse. — In quo libro omnes
quatemi sunt Xnil. -E-
ccc. § — Summa gofredi de titulis decretalium. Cum
postibus bullatis. — Cuius principium est. Glosarum di-
versitas intelligentium testus. Finis vero. Et propterea
malui pepe ti quam deesse. — In quo libro omnes qua-
temi sunt XX. -E-
ccci. § — Summa gofredi de titulis decretalium.
Cum postibus. — Cuius principium est. Glosarum diver-
sitas intelligentium testus. Finis vero. Et propterea malui
ropeti quam deesse. — In quo libro omnes quaterni sunt
XX. -E-
cccii. § — Summa casuum per alphabetum fratris
monaldi ordinis minorum. Cum postibus. — Cuius prin-
cipium est. Hic primo agendum est de abbate. Finis vero.
Usque ad unum annum, et in fine etc. — In quo libro
omnes quaterni sunt XXVI. -F-
637 cecili. § — Summa raymundi ordinis predicatorum.
— Cuius principium est. Quoniam ut ait ieronimus. Se-
cunda post naufragium tabula. Finis vero. Discursio si
vadit per mundum. Sive necesse in articulo mortis etc.
— In quo libro omnes quaterni sunt XI. - G -
642 ccciv. § — Summa fratris raymundi ordinis predi-
catorum. Cum postibus. — Cuius principium est. — Quo-
niam ut ait ieronimus. Secunda post naufragium tabula.
Finis vero. Debet dici eadem legem (sic), — In quo libro
omnes quaterni sunt VII. - G -
cccv. § — Summa fratris raymundi de penitentia.
ordinis predicatorum. Breviloquium bonaventure. Voca-
bula genesis. Quoddam opus super casus. Et sermones
aliqui. Cum postibus. — Cuius principium est. Quoniam
ut ait ieronimus. Penitentia est secunda tabula post nau-
fragium. Finis vero. In corporetur (sic!) in tribus ter-
minis. — In quo libro omnes quaterni sunt XXVII. - G -
7
— 98 —
cecTì, § — SammA de c&sìbfis penitentie. fratris bro-
ciur^ vMfd. pn?d. — Cains pcineipìiDii est. Symonia dici-
mr !ien?:>is ns>a quod ìpee aems 5it lierecieasw Finis vero.
In bi^-c coQCvMTdauit dJil macistri cmn firmcre dioiiMao. —
In quo Iibr> onmet? qiu&^mi ^oitt Et- -H-
f>3l> ixvTÌi. § — S^nnaui ie casìbas praffieaòe firmtm beo-
canii ord. pofd. — Cnii» princìpciixiL est Syrnoiiia dici-
Exp&.icù <QJiOL& vie ptMiì^seiiuÌA amerò brxardi Aeownid
\ìe %?nì. pnfd. — la ^-ijj libr: ^dtk* qiisiaHTiì afmt VllL
*xvTuì. $ — SffTnTTA azdi£sai pcrowìSTÌ ^ «rono-
?ciac^:ix3t i??c. vii ^r^ru^Lc T»fiix^* ie "jt^^anr^ !5aB*-
y^jii;> ▼vcj. Ai ^^iHiOL TT-jsiJUsinL :S rmrrmi file mi» pto--
iissnur eor. — Ji ^nu icirj jmiue^ ijnaaanL ^anc XTIL - BE -
♦ >*5 .reca:. ;^ — SffnrrmTA if rssirnis^ in. 5nrj Knfoens&iii
iim^ :niax7rim. ^ sinmii& fie rlSlT7lI:^ ±^rr^ TarAtiiiimef.
5\i: -e nuipnui n*'»ÌTciv — la luu Liberi ìmm»*^ maataaL
'aitrs- '^^►r'm^inxn x^or-m H^niiauzrtaaQL. Ih. ^apim^ Cam.
^•v^c'^i-tsv — ,*:uti> .'rmiiiMoni -?c* T-CTUL laiiifiiS 'xsaiaÈr^
Tir Ai s.ian. ceui -^vunin tk^iLnutr-nn. Pm^ -nsn. Esr-
e*-.l -*j».u«e«-a
— 99 —
cerdos interrogaro. Finis vero. Quibus modis infig^tur
excomonicatio maior. — In quo libro omnes quatemi
sunt V. - 1 -
cccxii. § — Opusculam de decimis. Septem sacra-
mentis. Symonia. Et institutiones synodales. — Cuius
principiom est. Hoc opusculum in trcs particulas divi-
ditnr. Finis vero. Deinde. Alleluia. Confitemini. — In quo
libro omnes quatemi sunt Vili. - 1 -
cccxiii. § — Libelli de ordine iudiciorum. Roffredì.
Bartholomei. Cum pluribus aliis. Cum postibus. — Cuius
prìncipium est. Si considerarem ingenium. scicntie prime
faeultatem. Finis vero. lulianus libro iii ad ursum fero-
cem (*). — In quo libro omnes quaterni sunt. -K-
ceexiv. § — Summula domini iohannis andree super
quatuor libros decretalium. In papiro. — Cuius princi-
pium est. Incipiunt rubrice statutorum. Finis vero. Ex-
plicit summula domini Iohannis Andree super quatuor
libros decretalium. — In quo libro omnes quaterni sunt.
-K-
cccxv. § — Tractatus concordantiarum iuris civilis.
— Cuius principium est. Omnia principiis inquid inesse
solent. Finis vero. Et e. de donatis. Censual. tab. et az. (?)
— In quo sunt quaterni. -K-
224 cccxvi. § — Liber insti tutionum seu elementorum
iustiniani imperatoris. Cum postibus. et cathena. — Cuius
principium est. Imperator. Si priusquam fisci rationibus
pater vestcr obligaretur. Finis vero. Per omnia custodire
provideat. — In quo omnes quaterni sunt. -L-
210 cccxvii. § — Liber insti tutionum seu elementorum
iustiniani imperatoris. Cum postibus. — Cuius principium
est. Imperatoriam maiestatem non solum armis decora-
tam. Finis vero. Deo propitio adventura est. Amen. —
In quo libro omnes quaterni sunt VII. -L-
cccxviii. § — Codex Iustiniani sanctissimi principis.
Cum postibus et cathena. — Cuius principium est. Im-
(1) Il Giureconsulto Ursus o Urseus Ferox,
— 100 —
pitìda^ e*ie. Wlm^ vero. Xoa dampoadoius «d tenitatis
pai>^me D^tem h^heanc la «itio libro onuies qnaienu
ciwxix. $ — O^iex domini ìnstixiiaxii. Cnm postibas-
rains priacipiani est. [iiLperaCi>r nEfQnùniB angnams-
ffftc <-iTie aec«^ì*:*ario corrijmidA case. Flaia rero- Vel in
pahlicam formain àcilicet indicata. — In «joo libro omiics
quatemi snn:. -X-
* 220 cccxx- f — Ojdex domini instiniani. Cnm poetflHis-
— Cui OS principium est. Imperauor. Hec qne necesHario
corri^nda esse - . Xon dampoationis sed lenitatis paterne
testem habeant. — In quo libro omnes qnaterai sant- - M -
cccxxi. § — Digestam Tems. Cnm postibns- — Carns
principinm est. Omnem totins reipahlice potestatis nostre
sanctionem iam esse pnrgatam. Finis rero. Cnm dotas
esse feminas ad sobolem proereandam. — In quo libro
omnes qoatemi snnt. -X-
* 2U; cccxxil. § — Digestnm vetus. Cnm p«>5tibns- — Cnins
principinm est. lori operam datnms prins oportet nosse
nnde nomen indici^ iurù descendat. Finis vero. Cnin
dotas 'dfÀntasi esse feminas ad sobolem proereandam - —
In qno libro omnes qnatemi snnt. -X-
* 203 cccxxiii. § — Digestnm novnm cnm postibos et ea-
thena. Caias principinm est. Hoc cdicto permictitnr sive
iarc hive ininria opns tìeret. Finis vero. Qui dat expleri
landetTir mente fideli. Amen. Amen. Amen. — In quo
libro omnes qnatemi snnt. -O-
*217 cccxxiv. § — Digestnm novum cum postibos. —
Cnins principinm est. Hoc edicto permietitar sive iure
sive ininria opus fieret. Finis vero. Servns rei publice
clam at>es.sf' non potest. — In quo libro omnes qnatemi
:sunt. - O -
Kxplicit priraum solarium in qno snnt Tolomìna li-
bro rum XLII.
iX) Man'^;»no l't paro!*? fV/»''.^ f:»>,o.
- 101 -
In secundo solario versus occidentem sunt infrascri-
pti libri,
cccxxv. § — Liber sapientie glossatus. Et tertius et
quartus sententiarum magistri petri lombardi et episcopi
parisiensis. — Cuius libri principium tale est. Liber sa-
pientie apud hebreos nusquam est. Finis vero eiusdem
est talis. Quid convenientius quam ut ille. — In quo libro
omnes quaterni sunt XIIII. Et in primo et ultimo folio
cuiuslibet in ymmargine inferiori, in omnibus quaternis
omnium librorum sequentium per numerum signati. Ac
desuper postem. cum sua sequcnte nigra et grossa li-
etera. -A-
32 cccxxvi. § — Testus quatuor librorum sententiarum
magistri petri lombardi et episcopi parisiensis. Cum po-
stibus bullatis. — Cuius libri principium tale est. Cu-
pientes aliquid de penuria ac tenuitate nostra. Finis vero
eiusdem est talis. Per media ad pedes usque via duce
pervenit. — In quo libro omnes quaterni sunt XXI. - A -
01 cccxxvi i. § — Testus sententiarum die ti magistri.
Cum postibus. Cuius principium est. Cupientes aliquid
de penuria etc. Finis vero. Nunc autem concupiscentia
stimulos ingerit coeundi. — In quo libro omnes quaterni
sunt XX. - A -
cccxxviii. § — Testus sententiarum magistri petri
lombardi. Cum postibus. — Cuius principium est. Cu-
pientes aliquid de penuria et tenuitate nostra. Finis vero.
Per media ad pedes usque via duce pervenit. — In quo
libro omnes quaterni sunt. -A-
cccxxix. § — Testus sententiarum magistri petri
lombardi. Cum postibus. — Cuius principium est. Cupien-
tes aliquid. Et infra in sequenti quaterno. Veteris ac nove
legis continentia. Finis vero. Utrum visa impiorum pena
minuat et cet. — In quo omnes quaterni sunt XXIII. - B -
cccxxx. § — Testus sententiarum magistri petri lom-
bardi. Cum postibus. — Cuius principium est. Cupientes
aliquid de penuria et tenuitate nostra. Finis vero. Per
^ JxiE«:aci2rc^ — jx imi Jhn imiiisr maaxsL -scc
xxzz -?-
-"iiTs 7 r:n::n Lini ^'^- finir n-5ir~T?ìi -r iian -mwfrmr
i""ui*jii' if!xincftainiziL -s" n?*r|i'*piMwriiin_ — In. nni Ihn
r-i;i> if-nr'.^nni -*=c. te 'bit- -fT ^>*. ì^ixL Ji xuniij -ssc
ma . — Ji i^- i'^r» ■Ill^e:^ iicuefnL smr ^.IH. -T-
22^tL ^ — ^"^aute- ^3(2«£"
— loa —
fratris petri de trabibus. Cum postibus. — Cuius princi-
piom est. Ad deum ponam eloquium meum. Finis vero.
TJtrum teneamur conformare voluntatem nostrani volun-
tati dominice. — In quo libro omnes quatemi sunt XI.
-D-
135 cccxxxviii. § — Primus super sententias. magistri
petri de tharantasia ordinis predicatorum. — Cuius prin-
cipium est. Numquid nosti ordinem celi et pones ratio-
nem eius in terra. Finis vero. Prestante eodem redem-
ptore qui est benedictus in secula seculorum. Amen. —
In quo libro omnes quatemi sunt Xn. - D -
cccxxxix. § — Primus super sententias. magistri
fratris riccardi de mediavilla (^) ordinis minorum. Sine po-
stibus. — Cuius principium est. Quia secundum hugonem
in prologo libri de sacramentis. Finis vero. Vivit et re-
gnat deus per omnia secula seculorum. Amen. — In quo
libro omnes quatemi sunt IX. - E -
148 cccxl. § — Primus abbreviatus super sententias. dicti
riccardi. Et lectura super primum. Item allegorie veteris
et novi testamenti. Cum postibus. — Cuius principium
est. Cupientes aliquid de penuria et cet. Hic liber pri-
maria sui divisione. Finis vero. Conservatur et non pe-
ribit. — In quo libro omnes quatemi sunt XIII. -E-
152 cccxli. § — Primus super sententias. Cum postibus.
— Cuius principium est. Queritur de subiecto theologie,
et quod sit deus iudicatur. Finis vero. Propterea patet
quod intentio boni non sufficit, sicut dictum est. — In
quo libro omnes quatemi sunt septem. -E-
162 cccxlii. § — Primus super sententias. Cum postibus.
— Cuius principium est. Tria sunt mihi difficilia. et qua-
tuor penitus ignoro. Finis vero. Utrum secundum hanc
conformltatem debeat voluntas vostra. — In quo omnes
quatemi sunt XH. - E -
(1) Una mano posteriore (forse lo Sbaralea) sopra la parola mediavilla ha
scritto cornubia.
— 104 ~
cccxlìli. § — PrìmaS'Secandns et tertìas saper sen-
tcntias. Et prìmos super sententìas fratrìs magistrì fran-
cisci de mayronis. ordinis minoram. In papiro. Cani
postìbns. — Cnins libri prìncipium tale est. Cupientes
aliqnid. et cet. Finis vero einsdem est talis. Explicit prì-
mos magistrì francisci de mayronis. — In quo libro
omnes qnatemi sunt XII. - F -
cccxliv. § — Primns et secondos saper sententias.
fratris magistrì iacobi de esculo ordinis minoram. Cam
postibas. — Caias principinm est. Qaerìtar atram deas
sit snbieetam in tbeologia. Finis vero. Nec nt altima eqaa-
liter movere anteqnam preligat. — In quo libro omnes
qnatemi snnt IX. -F-
cccxlv. § — Primns et secnndns super sententias.
fratrìs magistrì bonaventure ordinis minomm. Cnm po-
stibus buUatis. — Cuius prìncipium est. Altissimns crea-
vit de terra mcdicinam. Finis vero. A quo snmpsit exor-
dium omne malum. — In quo libro omnes qnatemi sunt
LXXXI. -F-
cccxlvi. § — Primus et secnndns. fratrìs magistrì
riccardi de comubia anglici ordinis minomm. Cum po-
stibus. — Cuius prìncipium est. Quia secundum hugonem
de sancto victore in libro de sacramentis. parte prìma.
duplex est opus creatoris. Finis vero. Quibus se non pos-
sit exuere. Explicit liber sccundus. — In quo libro omnes
quatemi sunt XX. -F-
cccxlvii. § — Secundus liber super sententias fratris
bonaventure. Cum postibus bullatis. — Cuius principiimi
est. Bolummodo hoc in veni, quod deus fecerit hominem
rectum. Finis vero. Cui est omnis honor et gloria laus
et imperium per infinita secula seculorum. Amen. — In
quo libro omnes quatemi sunt XXII. - G - '
cccxlviii. § — Secundus super sententias fratris bo-
naventure. Cum postibus. — Cuius prìncipium est. So-
lummodo hoc inveni. quod deus fecerit hominem rectum.
Finis vero. Cui est omnis honor et gloria laus et impe-
- 105 -
riam per infinita secula seculorum. Amen. — In quo li-
bro omnes quatemi sunt XIII. -G-
122 cccxlix. § — Secundus super sententias bonaventure.
Cum postibus. — Cuius principium est. Solummodo hoc
inveni. quod deus f eceri t hominem rectum. Finis vero.
Cui est honor gloria et laus et imperium per infinita se-
cula seculorum. Amen. — In quo libro omnes quatemi
sunt. -G-
146 cccl. § — Secundus super sententias. fratris magistri
riccardi de mediavilla. Cum postibus. — Cuius princi-
pium est. Omnia per ipsum facta sunt. et sine ipso fa-
ctum est nihil. Finis vero, (è in bianco).
108 cedi. § — Secundus liber summe. fratris magistri
alexandri de alys. ordinis minorum. Cum postibus. —
Cuius principium est. Completis tractatibus de hiis que
pertinent ad speculationem dei. Finis vero. Quo autem
hic modo fiat nostrum excedit intellectum. — In quo li-
bro omnes quatemi sunt IX. -H-
132 ccclii. § — Secundus cum parte quarti fratris ma-
gistri mathei de aquasparta. ordinis minorum cum po-
stibus. — Cuius principium est. Intravi in domum figuli.
et ipse faciebat opus super rotam. Finis vero. Et de hiis
explicacius sermo determinabitur.
671 cccliii. § — Secundus super sententias. Sine posti-
bus. — Cuius principium est. Creationem rerum insi-
nuans. et cet. Finis vero. Nos cum prole pia benedicat
virgo maria. — In quo libro omnes quatemi sunt (la-
cerato). -H-
190 cccliv. § — Secundus incompletus fratris magistri
scoti. Ordinis minorum. Cum postibus. — Cuius princi-
pium est. Circa secundum librum. in quo ut dictum est
in lectione. Finis vero. Sicut lictera exprimit quod si ve
non sit. — In quo libro omnes quatemi sunt VII. - H -
155 ccclv. § — Tertius liber super sententias fratris ma-
gistri petri de tharantasia. ordinis predicatorum. Cum
postibus. Cuius libri principium tale est. Christus nos
— 106 —
redimens. de maledictioiie legis. Finis vero eiusdem est
talis. Quinto ad gravitatem. — In qno libro omnes qna-
temi snnt noTem. -I-
111 ccclvi. § — Tertios saper sententias sancti thome
de aqnino ordinis predicatorom. Cnm postibos. — Cnios
principinm est. Ubi Tenit plenitndo temporis misit deus
filium snnm. Finis Tero. Omne antem . preceptnm snb
probìbitione (') cadat et cet. — In qno libro omnes qna-
temi snnt XÌìII. -I-
♦123 ccclvii. § — Tertins snper sententias fratris bona-
ventnre. Cnm postibns. — Cnins principinm est. Dens
antem qni dires est in misericordia. Finis vero. Elxplicit
liber tertins fratris bonarentnre et cet. — In qno libro
omnes qnatemi snnt Xnn. -I-
ccclviii. § — Tertins snper sententias. bonaTentnre.
Cnm postibns. — Cuins principinm est. Dens antem qni
dives est in misericordia. Finis vero. Ex qno snmpta
snnt verba proposita. — In qno libro omnes qnatemi
snnt XIX. -I-
147 ccclix. § — Tertins super sententias fratris riccardi
de mcdiavilla. Cnm postibns. — Cnius principinm est.
Vesti tns erat veste aspersa sanguine. Finis vero. Utmm
lex vetus et lex nova distingnantnr secnndnm radicem.
et cet. — In qno omnes qnatemi snnt VII. -I-
176 ccclx. § — Tertins et qnartns liber snper sententias,
fratris bonaventnre. Cnm postibns bnllatls. — Cnins prin-
cipinm est. Deus autem qni dives est in misericordia.
Finis vero. Et quod potest per penitentiam. — In qno
libro omnes qnatemi sunt LV. -K-
184 ccclxi. § — Tertins et quartus super sententias bo-
naventnre. Cum postibns. — Cuius principinm est. Ad
intelligentiam vero huius partis. primo queritur. ntmm
divina natura potuerit incamari. Finis vero. De doctrina
que assignatur penes exercitium. — In qno libro omnes
quaterni sunt XXXIX. -K-
(1) Nel codice qui notato è scrìtto quod »ub prohibitione eadit.
•\
- 107 -
182 ccèlxii. § — Tertius et quartus super sententias fra-
tris magistri raymnndi rigaldi. Cum postibus buUatis. —
Cuius principium est. Queritur primo utrum sint plures
veritates ab etemo. Finis vero. Dicendum quod signa
sacramentalia significant. — In quo sunt quaterni Xni.
-K-
ccclxiii. § — Quartus liber super sententias bona-
venture. Cum postibus. — Cuius libri principium tale
est. Samaritanus vulnerato appropinquans. et cet. Et infra
ad V folium. Unguentarius faciet pigmenta suavitatis.
Finis vero eiusdem est talis. — Cui est benedictio et
claritas et sapientia et gratiarum actio honor et virtus
et fortitudo per infinita secula seculorum. Amen. — In
quo libro omnes quaterni sunt. -L-
ccclxiv. § — Quartus super sententias bonaventure.
Cum postibus. — Cuius principium est. Unguentarius
faciet pigmenta suavitatis. Finis vero. Uxorem fratris
mortui sine Uberis licuit fratri viventi accipere. et cet.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXIX. -L-
ccclxv. § — Quartus super sententias bonaventure.
Cum postibus buUatis. — Cuius principium est. Unguen-
tarius faciet pigmenta suavitatis. Finis vero. Benedictio
et claritas et sapientia et gratiarum actio. et cet. — In
quo libro omnes quaterni sunt XIII. -L-
170 ccclxvi. § — Quartus guper sententias bonaventure.
Cum postibus. — Cuius principium est. Unguentarius
faciet pigmenta suavitatis. Finis vero. Benedictio et cla-
ritas et sapientia et gratiarum actio. et cet. — In quo
libro omnes quaterni sunt XX. -L-
119 ccclxvii. § — Quartus super sententias sancti thome
confessoris de aquino. Cum postibus. — Cuius libri prin-
cipium tale est. Misit verbum suum et sanavit eos. Finis
vero eiusdem est talis. Quarto de penis eorum. — In quo
libro omnes quaterni sunt XVII. -M-
ccclxviii. § — Quartus super sententias bonaventure.
Cum postibus. — Cuius principium est. Unguentarius
— 108 —
faciet pigmenta suavitatis. Finis vero. An vermis ille sit
invariabilis. In quo libro omnes quatemi sunt XVI. - M -
ccclxix. § — Quartus super sententias bonaventure.
Cum postibus. — Cuius principium est. Unguentarius fa-
ciet pigmenta suavitatis. Finis vero, (in bianco).
ccclxx. § — Quartus super sententias bonaventure.
In parvo volumine. Cum postibus. — Cuius principium
est. Unguentarius faciet pigmenta suavitatis. Finis vero.
Incipit excusari per obedientiam et timorem. — In quo
libro omnes quaterni sunt XXVI. -M-
* 165 ccclxxi. § — Lectura super primum secundum et
quartum sententiarum. Cuius principium est. Utrum deus
sit subiectum si ve materia huius libri. Finis vero. Et sic
patent omnia. — In quo libro omnes quaterni sunt IX.
-N-
*285 ccclxxii. § — Lectura super tertium sententiarum.
Cum postibus. — Cuius principium est. Cum venit igitur
plenitudo temporis et cet. Finis vero. Et bene est diflPe-
rentia assignata. — In quo libro omnes quaterni sunt
III. -N-
153 ccclxxiii. § — Lectura super quartum sententiainim.
Cum postibus. — Cuius principium est. Utrum in sacra-
mento nove legis sit aliqua virtus supematuralis influxa
ad causandum. Finis vero. Explicit liber quartus. — In
quo libro omnes quaterni sunt V. -N-
ccclxxiv. § — Opus abbreviatum super quatuor li-
bros sententiarum. Cum postibus. — Cuius principium
est. Cupientes aliquid de penuria, et cet. In spirituali
autem sic procedit mihi. Finis vero. — Cui est honor
decus et imperium. et cet. — In quo libro omnes qua-
temi sunt V. -N-
ccclxxv. § — Lectura super quatuor libros senten-
tiarum. Et questiones theologice diversarum materiarum.
Cum postibus. — Cuius principium est. Materia huius
primi libri potest trahi ab eo quod dicit dominus. Finis
vero. Dominus in evangelio, maius est gaudium super
— 109 —
uno peccatore, angeli dei. et cet. — In quo sunt qua-
terni. -N-
ccclxxv. § — Compillatio quatuor librorum senten-
tiarura. secundum fratrem magistrum riccardum ruphi de
anglia ordinis minorum facta parisiis. Cum postibus. —
Cuius principium est. Cupientes. Totali libro premittit
mihi prologum. Finis vero. Hoc non est per executio-
nem sed notificationem pnu (?) (*) (spazio in bianco). —
In quo libro omnes quaterni sunt XXIIII. -N-
ccclxxvii. § — Lecture ade codam. et plurium do-
ctorum in anglia. Cum postibus. — Cuius principium est.
Quia tactum est in lectione de eccitate generis humani.
Finis vero. Sed non omnes quibus sufficiebat sua passio,
et cet. — In quo libro omnes quaterni sunt XIX. - 0 -
161 ccclxxviii. § — Lectura super primum et secundum
sententiarum. secundum fratrem magistrum aliphas de
anglia ord. min. Cum postibus. — Cuius principium est.
Quia ut habetur ex prologo, intentio magistri versatur
circa errorum destructionem. Finis vero. Potest esse per-
plessus interius et pcccat. si aliquis teneatur ad impossi-
bile. — In quo libro omnes quaterni sunt X. - 0 -
ccclxxix. § — Lectura super sententias. secundum
fratrem magistrum Rogerium Rogeth. ordinis minorum.
de anglia. Cum postibus incoUatis. — Cuius principium
est. Utrum aliquis in casu possit ex precepto obligari ad
aliquid. quod est con tra conscientiam suam. Finis vero.
Est homo ergo suppositum dependens. et tamen non sequi-
tur secundum aliquos. — In quo sunt quaterni XV. - 0 -
131 ccclxxx. § — Expositio fratris magistri hugonis or-
dinis predicatorum super quatuor libros sententiarum.
Cum postibus. — Cuius principium est. luxta sanctorum
traditionem. quedam. Finis vero. Ergo dilectio non est
dos. — In quo libro omnes quaterni sunt XV. - P -
(I) Lo Sbaralea riportando il presente articolo ccclxxv lesse nolìCicalionem
primi. Vedi Suppl. ad Script, ord. S. Fr. p. 635. N. 1759.
— no —
130 ccclxxxì. § — Expositìo fratris hugonis ^rd. pred.
BQper qoataor libros sententìamm. Cam postibus. —
Cnios prìncipiom est. loxta sanctomm traditìonem. que-
dam. Finis vero. Ergo dllectio non est dos. — In quo
libro omnes qnatemi snnt XXI. - P -
Explieit secandom solarium. In quo snnt volnmina
libromm LVH.
In solario tertio versus occidentem sunt infrascripH
libri.
* 134 ccclxxxii. § — Qnestiones disputate fratris magìstri
mathei de aquasparta ord. min. provincie sancti francisci.
Cum postibus. — Cuius libri principium tale est. Omnis
scriba doctus in regno celorum. et cet. Finis eiusdem est
talis. Alia possunt concedi gratia conclusionis. — In quo
libro omnes quatemi sunK
Et in primo et ultimo folio cuiuslibet in ymmargine
inferiori per numerum signati. Ac desuper postem cum
sua sequente nigra et grossa lictera. - A -
144 ccclxxxiii. § — Questiones et quodlibeta fratris ma-
gistri riccardi de mediavilla ord. min. provincie. (in
Manco) Cum postibus bullatis. — Cuius principium est.
Queritur utrum deus sit summe simplex. Finis vero.
Obscura explanare prout scirem et possdm. — In quo
libro omnes quatemi sunt XII. -A-
ccclxxxiv. § — Quodlibeta fratris raagistri iohannis
scoti qui doctor subtilis nuncupatur. Cum postibus. —
Cuius principium est. Cuncte rcs difiBciles. ait Salomon,
ecclesiastcs primo. Finis vero. Nec necessitate, sed ar-
bitrii libcrtatc. — In quo omnes quatemi sunt IX. -B-
ccclxxxv. § — Quolibet fratris magistri alexandri
de alexandria provincia ianue ord. min. Cum postibus.
— Cuius principium est. Queritur utrum primo in eadem
re simplici possint includi distincte formalitates. Finis
vero. Utrum necessario sit res alia a fundamento. —
In quo libro omnes (luatcrni sunt VI. - B -
* 158 ccclxxxvi. § — Quoddam quodlibet anglicanum. Cum
— Ili —
postibus. — Cuius principium est. Gratias agerem semper
ordine, prout esse dicitur. Finis vero. Argumentatur. An
dampnati mallent non esse quam esse. — In quo libro
omnes quaterni sunt LIX. -C-
L57 ccclxxxvii. § — Quolibet. Cum postibus. — Cuius
principium est. Utrum humana voluntas sit libera. Finis
vero. Si dicatur. quod adhuc hoc faciat ad contrarium.
— In quo libro omnes quaterni sunt XI. -C-
L18 ccclxxxviii. § — Questiones disputate sancti thome
de aquino. Cum postibus. — Cuius principium est. Que-
stio est de ventate et primo queritur. quid est veritas.
Finis vero. Magis desideratur perfecte deum diligere
quam aliquid scire. — In quo libro omnes quaterni sunt
xim. -D-
ccclxxxix. § — Questiones. In papiro. Sine postibus.
— Cuius libri principium hoc est. Queritur utrum intel-
lectus et voluntas in deo qiie dicuntur perfectiones. et cet.
Finis vero. Ergo non est dare medium. — In quo libro
omnes quaterni sunt Vili. -D-
cccxc. § — Questiones et quatuor quodlibeta fratris
magistri egidii de roma. ord. keremitarum sancti augu-
stini. Cum postibus. — Cuius principium est. Tertio que-
ritur utrum evum sit idem quam evi ternorum (?). Finis
vero. Si ergo quereretur utrum aliquid possi t esse simul
album et nigrum. diceremus quod non. — In quo libro
omnes quaterni sunt XVI. -E-
187 cccxci. § — Questiones. In pergameno. sine posti-
bus. — Cuius principium est. Queritur utrum in aliquo
fondamento reali creato vel increato, et cet. Finis vero.
Sed est res et formale, in relatione terminans modum. —
In quo libro omnes quaterni sunt VI. -E-
138 cccxcii. § — Questiones multe disputate. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Post hoc est questio de
patientia. et primo de formata. Finis vero. Idem dico de
lectore. et maxime magistro theologie. et cet. — In quo
libro omnes quaterni sunt XXXVI. -F-
— 112 —
18fi vA'Atxdiì, § —' QaeBtiones multe. Cam pastìbns. —
(Uìinn princfpinm ent. Qacstio de verbo etemo, de quo
primo (|tterftur. Fini» vero propter defeetnm operis et
bone ydoneittttiH nd predicandum. — In quo libro omnes
(jiiftt^sml Hunt. -F-
(M'/Cxciv. § — Prima pars summe de theologia sancti
thome de aciuino. Cani poHtibus. — Cuius libri princi-
pltnn tale (»Ht. Quia catholice veritatis doctor: debet pro-
voctoH InHtruonB. (^t cct. Finis vero eiusdem est talis.
lltnim H(ìnien. (luod est humano generationis principium.
ot cet. — In (luo liliro omnes quatemi sunt XV. -G-
11M cccxcv. § — Prima pars summo de theologia sancti
thonu^ d<ì a(iuino. Cum postibus. — Cuius principium est.
y.ulu catholice veritatis doctor. et cet. Finis vero. Utrum
HCMììon. (lUod est humano generationis principium. et cet.
- In quo libro omnes quatcrni sunt XX. -G-
cocxcvi. 8 - Prima pars summe de theologia sancti
thomo do aqulno. Cum postibus. — Cuius principium est.
(^>ula catholloo veritatis doctor. Finis vero. Utrum semen
quod Immane giMìorationìs principium. — In quo libro
oumos quntorni sunt XVII. -G-
oiH^xovìì. 5J -- Prima i>ars secunde. summe sancti
thoiuo. do thooK^ìa. l^im iH>stibus. — Cuius principium
^^t. V^hua sìout damasiHmus dioit. homo faetus ad ymagi-
mnu doì dioìtur. Finis von>. Utrum bona temporalia ca-
daui sub monto» - In quo libro omnes quatemi snnt
XVIK ^ lì ^
^ Tuo ^|«ii^io iw 6i<iMoi>\
vHVXovui. § - Sooundji s^M^umie* suncii liioiiie de
4iquhuv l^uu |vv!iiibu!>i. - Cuìus prìneìpìum est- Assensus
ìwii^U<viu;!t. Ki ìntV5i ^d s^^x f*>U;i. Incipit liber sic. Post
ov^muwcm cv^tt^dornùv^ucm. de vìrtmibus et vitiis. Finis
w^rv^. Uirum IKvcii ;iUouì ndUseiv^iW'm intnur^* — ìjbl qao
U^5^^ v>n^w^ ^ì;t;iiu^r«ì 5>uttt XXL - 1 -
— 113 —
52 cccxeix. § — Tabula super secundam secunde. et
quatuor sententiarum. sancti thome de aquino. In papiro,
et siue poBtibus. — Cuius principiuin est. Abraham ca-
sti tatem coniugalem habuit in actu. Finis vero. Zelum.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXIII. -I-
39 ed. § — Prima pars summe. magistri henrici de
candavio. Sine postibus. — Cuius principium est. Primi
articuli. Et infra ad quatuor folia incipit liber sic. Prima
primi articuli de scientia et scientiali. Finis vero. Explicit
prima pars sumrae et cet. — In quo libro omnes quaterni
fiunt Xm. - K -
cdi. § — Summa super sententias domini guillielmi
altisiodorensis. Cum postibus. — Cuius principium est.
Fides est substantia rerum, argumentum non apparen-
tium. Finis vero. Qui cum patre et spiritu sancto vivit
et regnat per omnia secula seculorum. — In quo libro
omnes quaterni sunt XXII. -L-
35 cdii. § — Summa super sententias domini guillelmi
altisiodorensis archiepiscopi. Cum postibus. Cuius prin-
cipium est. Fides est substantia rerum (sperandarum).
argumentum non apparenti um. Qui cum patre et spiritu
sancto vivit et regnat in secula seculorum. Amen. — In
quo libro omnes quaterni sunt Vili. - L -
69 cdiii. § — Quidam tractatus de scptem sacramentis.
virtù tibus. decem preceptis. Future resurrectionis. Et
expositionis dominice orationis. Cum postibus. — Cuius
principium est. Non abscondam a vobis sacramenta dei.
Finis vero. Et dicat omnis populus. ftat fìat. Amen. —
In quo libro omnes quaterni sunt XX. - L -
cdiv. § — Summa centra hcreticos. Et alia summa
de theologica disciplina. Cum postibus. — Cuius libri
principium tale est. De divisione hercsum predictorum
hereticorum. qualiter principiis. et cet. Finis vero est
talis. Gregorius tamen excipit xii genera personarum
que intrepide possunt. — In quo libro omnes quaterni
sunt V. -M-
8
— 114 — .
*380 cdv. § — Summa centra hereticos. Et alia contra
vitia. Cum postibus. — Cuius principium est. Vergente
ad occiduum mando, et instantìbus periculosis temporibus.
Finis vero. Sacramentnm prìmnm est penitentia. que con-
sisti t in tribus. — In quo libro omnes quatemi sunt VII.
-M-
cdvi. § — Summa fratris magistrì iohannis Valensis.
de anglia. ordinis minorum. Cum postibus. — Cuius
principium est. Cum collectionis huius que potest dici
summa coUectionum. Finis vero. Et in hoc finis huius
collectionis. Amen. Amen. — In quo libro omnes qua-
terni sunt XXXTV. - N -
(Segue uno spazio in Manco).
cdvii. § — Summa de vitiis. Cum postibus. — Cuius
principium est. Dicturus de singulis vitiis. oportunitas
se oflferat. Finis vero. Locutum esse alieni penituit. ta-
cere vero numquam. — In quo libro omnes quatemi sunt
XV. -0-
405 cdviii. § — Summa de vitiis. Cum postibus. — Cuius
principium est. Dicturus de singulis vitiis. opportunitas
se offerat. Finis vero. Fuge homines et tace, et salvus
eris. — In quo libro omnes quaterni sunt XXIH. -O-
cdix. § — Summa de vitiis. Cum postibus. — Cuius
principium est. Tractatus iste continet novem partes. Et
infra, ad quatuor folia. liber incipit sic. Dicturus de sin-
gulis vitiis. incipiens a vitio gule. Finis vero. Locuti
esse aliquando penituit. tacere vero numquam. — In quo
omnes quatemi sunt IX. - 0 -
cdx. § — Summa de vitiis. Cum postibus. — Cuius
principium est. Dicturus de singulis vitiis. opportunitas
se offerat. Finis vero. Locutum esse aliquando penituit.
tacere autem numquam. — In quo libro omnes quatemi
sunt XXVn. - 0 -
cdxi. § — Summa de virtutibus. Cum postibus. —
Cuius principium est. Presens opus habet quinque partes
principales. Finis vero. Sunt debita quibus obligavemnt
— 115 —
parentes nostri celestem hereditatem. — In quo omnes
quatemi sunt XVIIl. -P-
cdxii. § — Tractatus de virtutibus moralibus. fra-
tris magistri francisci de mayronis. Cum postibus. —
Cuius principium est. Auditu auris audivi te. Finis vero.
Tamen intelligendo. quod quatuor sunt inter ceteros ef-
fectus amoris. p. z. e. (primus zélus (o zelotypia) est,) —
In quo libro omnes quatemi sunt X. -P-
cdxiii. § — Summa fra tris arabrosii de virtutibus.
Cum postibus. — Cuius principium est. Occurrit discu-
tere, utrum sit necesse deum ponere. Finis vero. lohan-
nis III. Superbis deus resistit h. a. d. g. (humilibus autem
dat gratiam). — In quo libro omnes quatemi sunt XVI.
-P-
=11 cdxiv. § — Summa de virtutibus. Collationes de co-
muni sanctorum. Meditationes augustini de passione chri-
sti. Et meditationes bernardi. Cum postibus. — Cuius
principium est. dictum est de virtute in communi, nunc
dicendum de speciebus. Finis vero. Caritas comparatur
igni. — In quo libro omnes quaterni sunt XII. -P-
cdxv. § — Sermones diversi. Et tractatus de virtu-
tibus et vitiis. Et proienies (sic) beati francisci. Sine po-
stibus. — Cuius principium est. Infinitus enim thesaurus
est hominibus. Finis vero. Condì tur dulciter memoria
divine passionis christi. Amen. — In quo libro omnes
quatemi sunt Vili. -Q-
cdxvi. § — Tractatus de virtutibus et vitiis. Pre-
ceptis. et beatitudinibus. Et propositiones ad omnes sta-
tus. Cum postibus. — Cuius principium est. Virtus sic
diffinitur. in libro de spiritu et anima. Finis vero. Ut
quid diligitis vanitatem et queritis mendacium? — In
quo libro omnes quaterni sunt XIX. -Q-
38 cdxvii. § — Tractatus de penis peccatorum. Passio
domini nostri iesu christi. Et opus de vitiis. fratris mar-
chisini. de ordine minorum. Cum postibus. — Cuius prin-
cipium est. Pena debita peccatori nunc censetur nomine
y^tT^tilU^ tCii-^MftCi ^\^^nsaxi *ot«*mpiiixr. iKceasarii soni
hu mir^i^tri. Vlt^A T^r>, D*?»» b<iKdu:cii» ra ««ciila seco-
i/yrar», Am^«fn, E%p4:^t, — la q!i^ libro oiitiie§ qiuueini
t'Ax'xx, ^ AII^in;^ f»an» ponaficali^. Sine pot»dbiis.
f'nìnH yrÌTifcìpinm e^t. A4 clerfeam faciendum. adesto
d^rfiA nnjfiAìfMtUfnìyftL% nostri^, et hanc filinm tnnm. Finis
r#rr//, Corp'/nai nancU/ram in pace sepolta, et cet. — In
^|fi^/ lì^^ro hìutìf^ qnatemi sunt IIIL -R-
/5/lxx, 9 - Ordo breviari! completns. brevi ter anno-
Uifin, ^.'firri \tfmi\\fnn, — Cains principìom est. In nomine
i\hm\u\ Incipit ordo breviarii. Finis vero. Ocnli omnium.
In (\no libro omneii qoatemi sunt Un. -R-
i'A%%\, § — Ordo missalìs completns. et ordinationes
divini ofllcll. Hinc jiostibu». — Cuius prìncipinm est. In-
cipit onlo niÌHHalÌH fratrum minomm. Finis vero. Flecta-
nitiH pernia, Hccundum consnetudinem romane curie. —
In i\\ut libro onincH r|uat<5mi sunt VII. -R-
cdxxll. ^ ■ Libcr cum officiis. aque benedicte. In-
llnnonini. niortuorum. Missarum votivarum. et defuncto-
nini, ('lini prmtibiiH. - (.'uius principium est. Exorcizo
U\ cn'Hlura hmIIh. Kìuìh vero. Laudate dominum de celis.
Iti (|uo Whvi) oiniKJH (juatcrni sunt XI. -R-
Kx pile II. Ili solarium. In quo sunt voluraina libro-
rum XM.
In (fimrto solario versus occidentem sunt infrascrtpti
fihri.
(hIxxIIì. S — Postilla fratrìs magistrl domini ber-
trm\tll. oardinalls tusculani. ordìnis minomm. super epi-
HtoluH donilnloalos ot ferìales. a prima dominìca de
ad\MM\tu. ustpio ad dondniram quartam post pascha. Cum
- 117 -
postibus. — Cuius principium tale est. Scripsit ezechias
epistolas ad effraym et inanasen. Finis vero eiusdem.
talis est. Sicut dixit dominus. sumens. accipiens. prò
accipiet (/). — In quo libro omnes quatemi sunt XXni.
per numerum signati. Ac desuper postem cum hac se-
quente lictera. -A-
256 cdxxiv. § — Postilla dicti maglstri bertrandi. super
epistolas dominicales et feriales. a prima dominica de
adventu. usque ad dominicam palmarum. Cum postibus.
— Cuius principium est. Scripsit ezechias epistolas ad
eflfraym et manasen. Finis vero. Passionis magnitudinem.
qua exprimit cum. — In quo omnes quatemi sunt XVI.
-A-
430 cdxxv. § — Postilla sive expositio domini bertrandi.
super omnes epistolas dominicales ab adventu domini,
usque ad primam dominicam quadragesime. Et a pente-
coste usque ad finem anni. In parvo volumine. cum po-
stibus et cathena. — Cuius principium est. Scientes quia
bora est iam nos. et cet. Finis vero. Ad regnum glorie
transferamur. Amen. — In quo libro omnes quaterni
sunt XXV. - A -
cdxxvi. § — Postilla magistri landulfi ordinis mi-
norum super evangelia dominicalia. ferialia. et quadrage-
simalia. cum suis coUationibus. ab adventu domini, usque
ad tertiam dominicam quadragesime. Cum postibus. —
Cuius principium est. Sincere charitatis sibi nexibus co-
pulato, fratri monaldo de perusio. ordinis minorum. Finis
vero. Fornicatione superata, vincitur avaritia. — In quo
libro omnes quaterni sunt XI. - B -
cdxxvii. § — Postilla landulfi ab adventu usque ad
quartam feriam cynerum. In papiro. Cum postibus. —
Cuius principium est. Sincere charitatis. sibi nexibus
copulato, et cet. Finis vero. Figura in qua continetur
quomodo debemus divitiarum temporalium thesauros con-
tempnere. — In quo libro omnes quaterni sunt VII. - B -
(1) Una lacerazione impedisce di leggere due parole.
^ 118 -
*431 cdxxviii. § — Sennones dominicales et festivi lan-
dulfi. Cum aliquibus miraculis. In papiro et postibns.
— Cuius principium est. Apoculypsis iesu christi. quam
dedit illi deus. Finis vero. Et tunc intrant tabemam et
bibunt. — In quo libro omnes quatemi sunt Xni. -B-
*454 cdxxix. § — Postilla fratris philippi de monte ca-
lerlo. Evangelia dominicalia totius anni. Adbreviata. Cam
postibns et cathena. — Cuius libri principium tale est.
Ruth coUigebat spicas. post terga metentium. Finis vero
eiusdem est talis. Rogabimus ergo christum qui ventums
est (lacerazione). — In quo libro omnes quatemi sunt
XXVI. -C-
260 cdxxx. § — Postilla dicti fratris philippi. In papiro.
Cum postibns bullatis. totaliter completa. — Cuius prin-
cipium est. Ruth CoUigebat spicas post terga metentium.
Finis vero, in omnes generationes seculi seculorum. —
In quo libro omnes quaterni sunt XX. - C -
359 cdxxxi. § — Prima pars postille adbreviate fratris
philippi. in papiro et postibns. ab adventu domini usque
ad secundam dominicam post pascha. — Cuius princi-
pium est. Erunt signa. in sole et luna et stellis. Quan-
tum ad primum sciendum. Finis vero. Amen. Amen dico
vobis. qui non intrat per hostium in ovile. — In quo
libro omnes quatemi sunt XVTQ. - C -
678 cdxxxii. § — Secunda pars diete postille, eiusdem
voluminis. In papiro et postibns. A dominica quinta post
pascha usque ad finem anni. Cuius principium est. Qui
confortans suos discipulos fecit eos fortes et pronctos. Fi-
nis vero. In omnes generationes seculi seculorum. Amen.
— In quo libro omnes quatemi sunt XVII. -C-
*253 cdxxxiii. § — Postilla super evangelia dominicalia.
A paschate usque ad dominicam xvii post pentecostes.
Cum postibns. — Cuius libri principium tale est. Tria
quidem videntur amara, relinquentibus mundum. Finis
vero eiusdem est talis. Emulata sunt eum omnia ligna
voluptatis que erant in paradiso dei. — In quo libro
omnes quaterni sunt. -D-
- 119 -
cdxxxiv. § — Postilla fratris iacobi albi de alexan-
dria. super evangelia dominicalia. ab adventu usqne ad
feriam secundam pasche. Cum postibus. — Cuius princi-
pium est. Erunt signa in sole et luna, et cet. lucas 21.
Finis vero. Et nune cognoscunt in gloria. Amen. — In
quo omnes quatemi sunt VI. -D-
433 cdxxxv. § — Postilla fratris iacobi de rodo, super
evangeiia dominicalia. a prima dominica de adventu
usque ad xvii post pentecostem. Cum postibus. — Cuius
principium est. Erunt signa in sole et luna et stellis. et
cet. Quoniam secundum beatum gregorium. Finis vero.
Cum ipsum pensum vite sue compleant ante mundum.
— In quo libro omnes quaterni isunt X. -D-
cdxxxvi. § — Sermones dominicales fratris luce de
bitonto ordinis minorum. Cum postibus. Super epistolas
et evangelia dominicalia. — Cuius libri principium tale
est. Universe vie domini misericordia et veritas. Finis
vero. Ipso prestante qui est benedictus in secula secu-
lorum. Amen. — In quo libro omnes quatemi sunt XXin.
-E-
cdxxxvii. § — Sermones dominicales quadragesima-
les et festivi, fratris luce de bitonto. provincie apulie.
Cum postibus. In papiro. — Cuius principium est. Ecce
nomen domini, venit de longinquo ardens furor eius. Fi-
nis vero. Qui fuerunt dei sui aptissimi predicatores. —
In quo libro omnes quaterni sunt XXX. -E-
529 cdxxxviii. § — Sermones super epistolas et evan-
gelia dominicalia fratris luce, totius anni. Cum postibus.
— Cuius principium est. Narraverunt mihi iniqui fabu-
lationes. Finis vero. Christus deus noster. christus deus
noster. — In quo libro omnes quatemi sunt XXVIL. - F -
505 cdxxxix. § — Sermones festivi, de decem preceptis.
Et sermones luce super epistolas et evangelia domini-
calia, a feria quinta post pascha usque ad finem anni.
Cum postibus. — Cuius principium est. Facies leonis a
dextris ipsorum. quatuor. Finis vero. Istud patet de cle-
ricis. — In quo libro omnes quaterni sunt XXX. -E-
— 120 —
*456 cdxl. § — Sermones dominicales fratris magistri {
berti de tomaco. ordinis minorum. Cum postibus.
Cuius libri principium est. Benedictus qui venit in
mine domini. Finis vero. Quod nobis prestare digne
qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen. —
quo quaterni sunt XIIII. -F-
*447 cdxli. § — Sermones dominicales dicti Gii berti,
quadragesimales. In papiro. Cura postibus. — Cuius pi
cipium est. Benedictus qui venit in nomine domini,
nis vero. Et consonant buie sententie. Itera casus ir
in fine libri. — In quo libro oranes quaterni sunt X
-F-
cdxlii. § — Sermones dominicales gilberti. Cum
stibus. — Cuius principium est. Benedictus qui venit
nomine domini. Finis vero. Quoniara dubitatur qui £
est raultorum. — In quo libro oranes quaterni s
xxxm. -F-
cdxliii. § — Serraones diversi feriales et festivi,
papiro. Cura postibus. Sed qui signati per f. in ymn
gine sunt fratris francisci de raayrone. — Cuius 1
principiura est. Vidiraus stellam eius in oriente. F
vero. Que poma nobis donet dominus (è lacerato). —
quo libro oranes quaterni sunt Xin. - G -
cdxliv. § — Serraones festivi, et aliqui feriales,
papiro. Sine postibus. Sed qui signati per F. in ymn
gine. sunt raagistri francisci de raayrone. — Cuius p
cipiura est. Quasi ignis ardens et thus ardens in i^
Finis vero, dorainus raortificat et vivificat. — In quc
bro oranes quaterni sunt XVIII. -G-
*555 cdxlv. § — Serraones festivi. In papiro. Sine p<
bus. Sed qui signati per f.f. in yraraargine. sunt raagi
francisci de raayrone. Itera de penitentia. Et de divisi
librorura biblie. — Cuius principiura est. lacob gè:
ioseph virura raariae. Finis vero. Quam humilitatem
cet. araen. araen. — In quo libro oranes quaterni i
decem. -G-
- lai -
cdxlvi. § — Sermones quidam magistri francisci de
mayrone. doininicales et festivi. In pergamene, et posti-
bus. — Cuius principium est. Verbum caro factum est.
Finis vero. In ilio seculo benedicto. recipi mereamur.
Amen. — In quo libro omnes quatemi sunt XI. -G-
cdxlvii. § — Sermones super evangelia dominicalia.
totius anni, fra tris guiliclmi de lugduno. ordinis predi-
catorum. Cum postibus. — Cuius principium est. Dicite
filie Sion. Ecce rex tuus venit tibi. Finis vero. Bis enim
legitur in anno. — In quo libro omnes quatemi sunt
XXI. - H -
cdxlviii. § — Expositiones evangeliorum dominica-
lium. sancti thome de aquino. Et sermones festivi et de
mortuis. Cum postibus. — Cuius libri principium est.
Erunt signa in sole et luna et stellis. luce. 21. Finis ve-
ro. In commemoratione mortuorum. 95. — In quo libro
omnes quatemi sunt XLII. -H-
cdxlix. § — Expositiones evangeliorum dominica-
lium. secundum sanctum thomam de aquino ordinis pre-
dicatorum. — Cuius libri principium est. Erunt signa in
sole et luna et stellis et cet. luce. 21. Cum postibus.
Finis vero. Verba christi cotidie implentur. et implebun-
tur. deo gratias. Amen. — In quo libro omnes quatemi
sunt Xn. - H -
cdl. § — Prima pars sermonum. in papiro, super
evangelia dominicalia. fratris iacobi de voragine ordinis
predicatorum. — Cuius libri principium est. Humane la-
bilis vite decursus. Finis vero. Orationes et meditationes.
que subscripta sunt. et cet. — In quo libro omnes qua-
temi sunt IX. - 1 -
cdli. § — Secunda pars sermonum. in papiro, super
evangelia dominicalia. dicti fratris iacobi de voragine.
— Cuius principium est. Maria magdalene. maria iacobi.
et maria salome. Finis vero. Benedicat nos nunc et sem-
per per infinita secula seculorum. Amen. — In quo libro
omnes quatemi sunt XVI. -I-
*534 cdlii. § — Sermones dominicales fratris iacobi de
voragine. Et quidam introitus super evangelia qnadra-
gesiinalia. In papiro. — Cuius principium est. Ekice rex
tuus venit tibi mansuetus. Finis vero. Ad quam bene-
dictionem nos. et cet. — In quo sunt quaterni X. -I-
cdliii, § — Sermones super evangelia dominlcalia
totius anni, et quadragesimalia fratris augustini de esculo,
ordinis heremitarum. — Cuius principium est. Studiosis
et religiosis viris. Finis vero. Quod nobis prestare di-
gnetur iesus christus filius dei. et cet. — Sunt quaterni
XI. -I-
cdliv. § — Sermones dominicales et quadragesimales.
voraginis. ab adventu domini usque ad pasca. Cum po-
stibus. — Cuius libri principium est. Humane labilis vite
decursus. Finis vero. Sublimitatis beneficia valeant obti-
nere. — In quo libro omnes quaterni sunt XIV. -K-
cdlv. § — Sermones quadragesimales. voraginis. Et
alii. qui sic incipiunt. Cum ieiunatis. et cet. Math. Cum
postibus. — Cuius libri principium est. Filia populi mei.
induere cilicio. Finis vero. Hec autem cum dixisset. —
In quo libro omnes quaterni sunt XXI. -K-
cdlvi. § — Sermones quadragesimales. voraginis.
Cum postibus. — Cuius principium est. Filia populi mei
induere cilicio. Finis vero. Qui cum patre et spiritu
sancto. per infinita secula regnat. Amen. — Omnes qua-
terni sunt Xlin. -K-
cdlvii. § — Sermones quadragesimales. voraginis.
Cum postibus. — Cuius principium est. Filia populi mei
induere cilicio. Finis vero. In remissionem peccatorum.
in omnibus gentibus. et cet. — In quo libro omnes qua-
terni sunt XIUI. - K -
cdlviii. § — Sermones quadragesimales. fratris iacobi
de voragine. In papiro, et sino postibus. — Cuius prin-
cipium est. Penitemini et convertimini. Et infra ad xvi
folla. Filia populi mei induere cilicio. Finis vero: sen-
sati preponunt creatorem. — Item pater noster exposi-
tus. — In quo libro omnes quaterni sunt Vili. -L-
cdix. § — Sermones quadragesimales. voraginis. In
papiro. Cum postibus buUatis. — Cuins principium est.
Filia populi mei induere cilicio. Finis vero. Qui cum
patre et spiritu sancto vivit et regnat. Amen. — In quo
libro omnes quatemi sunt X. - L -
cdlx. § — Sermones qadragesimales. voraginis. Cum
pluribus aliis. Et postibus. — Cuius principium est. Filia
populi mei induere cilicio. Finis vero. Quidam sermones.
ibi. lesum queritis nazarenum. — In quo libro omnes
quatemi sunt XXV. -L-
cdlxi. § — Sermones quadragesimales fratris magi-
stri henrici de monte lardino. — Cuius libri principium
tale est. Assumpsit ihesus xii discipulos suos. — Et alii
qui incipiunt. Convertimini ad me in toto corde vestro.
lohel. 11. Finis vero. luxta illud. Isaye li. Letitia sem-
piterna super capita eorum. et cet. — In quo libro omnes
quaterni sunt XVTQ. -M-
'491 cdlxii. § — Sermones dominicales. henrici. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Assumpsit ihesus xii di-
scipulos suos. — Et alii qui sic incipiunt. Convertimini
ad dominum in toto corde vestro. lohel. 11. Finis vero.
Fecit igitur portari aquam. et coram. — Omnes quaterni
sunt xnn. - M -
cdlxiii. § — Sermones quadragesimales. henrici. Cum
postibus. — Cuius principium est. Cum ieiunatis. et cet.
Et infra. Quante efficacie sit ieiunium. et cet. — Et alii
qui incipiunt. Cum ieiunatis. Et infra. Sapiens magister.
et cet. Finis vero. Est itaque ecclesia locus terribilis de-
monibus. et cet. — In quo sunt quaterni XXI. -M-
510 cdlxiv, § — Sermones quadragesimales. In papiro,
et postibus. — Cuius principium est. Penitentiam agite.
Et infra. Si quis diligenter attendens. et cet. — Et alii
fratris henrici. Cum postibus in papiro. — Cuius princi-
pium est. Cum ieiunatis. et cet. math. Et infra. Quante
efficacie sit ieiunium. Finis vero. Vel etiam quando ex
precedenti inedia debilitati, et cet. — In quo libro omnes
quatemi sunt XII. -N-
— 135 —
/» mÀnriff *(mÌÉito r^rnu f0X¥Ì^fmitem 9mwd imfraMeripH
^Alxxrlii^ I — Yjit^^jA: ^"xposte domnikates totìus
mìdL Kt jd>fii: s«mn''>Qr:< d^ morrcis. In papiro. Cam pò-
9itl\mfi. — Coins libri i>nDcliiÌ7un. ude est. Horm est iam
non d« v>mpno snnpere. Finis rero emsdem est talis.
0>ntinne omnt deom prò nobìs. R^eemns ergo domìnnm.
— In quo libro omnes cpiaiemi snnt XH. -A-
• 447 cdlxxix, g — Sermone* super omnes epistolas domì-
HK^ale» U/tiiLS anni. Aliqna miracolA. Collationes breves
dominicales. Et anctorìtates de manipnlo fiomm. In pa-
piro. ¥lt postiba.s. — Cnios principinm est. None antem
propior est nor^tra salos. Ro. 13. Prope est dominos in-
♦^ocantibus enm. In psalmo. Finis Tero. Hec fratres mei
qui pavet amet. et cet. — In quo libro omnes quatemi
Hunt XL - A -
r^dlxxx. § — Sermones super epistolas et evangelia
dominicalia. totìus anni. Cum postibus et cathena. —
CuiuH prìncìpium est. Veni domine ihesu. Finis vero. Et
H^*/|Uuntur. Intellexìstis hec omnia. Et debent (^c) ei.
etìani. et cet. — In quo libro omnes quatemi sunt XXin.
-H-
452 cdlxxxi. § — Sermones super epistolas et evangelia
dominicalia. totius anni. Et comune sanctorum pienissime.
• Cui UH principium est. Hora est iam nos de sompno
Hiir^ere. Finis vero. Sic scitis quasi nec in ventre (sic).
IOx|>licit libcjr Hormonum. — In quo libro omnes quatemi
Hunt XX Vili. -B-
*4tM cdlxxxìi. 8 — Sermones super epistolas et evangelia
(loniiniculiii. totius anni. In papiro. Sine postibus. Pater
noHtiìr (ìt cantica cxpositi. Opuscula super mìssam et ar-
Um\ munnocinandi. — Cuius principium est. Hora est iam
noH do somjmo surgorc. Finis vero. Sicut inferiorem no-
Htn^ lunnanitatis. — Omnes quaterni sunt XII. -B-
'VM) cdlxxxìii. § - - Sormones super epistolas. et evan-
g(»lin (loniinicalia. totius anni. Cum postibus. — Cuius
— 127 —
principìum est. Abiciamus opera tenebrarum. et indua-
mus arma lucis. Ro. xiii. Finis vero, ideo in testem
domini elegi meruit. Rogemus etc. — In quo libro omnes
quatemi sunt XXXII. - B -
cdlxxxiv. § — Serinones super evangelia dominica-
lia. A prima dominica de adventu, usque ad dominicam
octavam post pentecostem. Cum postibus. — Cuius prin-
cipìum est. Cum appropinquasset ihesus ierosolymis. et
venisset bethphage. Finis vero. Fratres supplicium fra-
tris procurare. — In quo libro omnes quatemi sunt
vm. -C-
381 cdlxxxv. § — Sermones super evangelia dominicalia
totius anni. Cum postibus. — Cuius principium est. A
pio ac venerabili patre. dei grati a hostiensi episcopo.
Finis vero. Et supplicatio nihil. sine cordis contritione.
— In quo libro omnes quatemi sunt VI. -C-
cdlxxxvi. § — Sermones super evangelia dominicalia
totius anni. Et abel. Cum postibus buUatis. — Cuius
principium est. Quam iocunde videbunt eternum dei ta-
bemaculum. Finis vero. Intrat leo cui zelus herens. —
In quo omnes quatemi sunt XII. - C -
cdlxxxvii. § — OpXis magistri philippi cancellarii
parisiensis. super evangelia dominicalia. Ab octava pen-
tecostes, usque ad adventum. Cum postibus. — Cuius
principium est. Homo quidam erat dives. Finis vero.
Diligebat domìnus martham et mariam sororem suam. et
cet. — In quo libro omnes quatemi sunt XVIII. - D -
cdlxxxviii. § — Opus magistri philippi cancellarii
parisiensis. super evangelia dominicalia totius anni. Cum
postibus. et de subtilissima lictera. — Cuius principium
est. Cum appropinquasset ihesus ierosolimis. et cet. Mar-
ci. Finis vero. Patientia centra tribulationes. Explicit.
— In quo libro omnes quaterni sunt XVI. -D-
537 cdlxxxix. § — Sermones super evangelia dominica-
lia. a vigilia nativitatis domini, usque ad finem anni. —
Cuius principium est. Cras egrediemini. et dominus erit
— 1» —
T'y^^l*«tnuB. Vhil^ T^rc'. De li< &»}:•«$ OHaeordantuuii: in
^xf:. § — .SeraK'S^ dC'Xaiiikakk* et fesdvi per totom
hun^izsi. C^im yjììkL\pi^. — C-uias principiiim est. Si qnis
i»itit XHUVA ^ me et >.«:r<&i. Finis rero. Panvi Incemam.
12^, — In quo libro omnes qu&temi snnt 2L111. -E-
¥>i cdxci. g — Sermone dominicales et fesoTi. per to-
tnm anntun. Et comune sanetomm. secnndum firatrem
'^iiradum de j^axonia. ordinis minomm. Cum postibns.
— Cuius prìneipium est. Emine manum mam de alto.
Kini.« vero, (^idquid in ria contingat: gaudere debetìs.
— In quo libro omnes quateml sunt XXVTI. -E-
oAxoAì, § — Sermone» dominieales et festivi per to-
tum annum. <>ecundum fratrem iacobum de benevento.
ordinlH pn^licatorum. Cum fK)stibus. — Cuius principinm
i^i. Ad Ut domine levavi animam meam. — Finis vero.
CuiuH carentìa induta est per originale peccatum. In —
quo libro omnes quatemi sunt XXX. -E-
itt'ò cdxciii. § — Sermones dominieales et festivi incom-
pleti. Cum fK;stibus. — Cuius principinm est. Conversus
vidi in medio septem candelabrorum aureorum. — Finis
vijro. Voluit ab omnibus generationibus benedici. — In
quo libro omnes quatemi sunt XXII. -E-
459 cdxciv. § — Sermones dominieales et festivi, incom-
|>|i?ti. In papiro et pergameno mistico. Cum postibus. —
Cui UH [irincipium est. Missus est angelus gabriel a deo.
\a\\ì'a^. [>rinio. Finis vero. Sue conceptionis cuius partici-
p(ìH Hi ni US. Anuin. — In quo libro omnes quaterni sunt
xml. 'V-
cdxcv. 8 — Sermones dominieales et festivi. Cum
I)()sti!)UH. - - Cuius principinm est. Non auferetur sce-
ptTuni (le iudu. — Finis vero. Qui facit misericordiam
IViK^nitur domino. — In (juo libro omnes quatemi sunt
XXVIII. - K-
{ Spazio in bianco).
— 129 —
^536 cdxcvi. § — Sermones de scala, dominicales et fe-
stivi. Et multi alii. Cum postibus. — Cuins principium
est. Si oflfers munus tuum. et cet. — Finis vero. Et in
aquas plurimas redundavit. Sic de hester. — In quo li-
bro omnes quatèmi sunt XXVI. -G-
^542 cdxcvii. § — Sermones aliqui. dominicales et festivi.
Cum postibus. — Cuius principium est. Ascendamus ad
montem domini, ps. 2. Finis vero. Iste enim quinque ra-
tionibus. — In quo libro omnes quatemi sunt XXI. - G -
cdxcviii. § — Sermones dominicales et festivi. Cum
postibus. — Cuius principium est. Amice ascende supe-
rius. et erit tibi gloria. — Finis vero. Ipsum videbitis
in gloria. Ad quem. et cet. — In quo libro omnes qua-
temi sunt XIX. - G -
(Spazio in Manco),
cdxcix. § — Sermones dominicales et quadragesi-
males. et festivi. Sine postibus. — Cuius principium est.
Spiritus domini super me eo quod unxerit me. — Finis
vero. NuUus fructus generatur de cynere: nisi de cada-
vere hominis. — In quo libro omnes quatemi sunt X.
-H-
487 d. § — Sermones dominicales et festivi. Cum posti-
bus. — Cuius principium est. De excelso misit ignem
de oKsibus meis. Finis vero. Rogabimus dominum deum
tuum. — In quo libro omnes quatemi sunt XXV. - H -
477 di. § — Sermones. sive coUationes breves. super
evangelia dominicalia totius anni. — Et sermones festivi.
A festo sancti andree: usque ad nativitatem sancti iohan-'
nis baptiste. Cum postibus. — Cuius principium est.
Erunt signa in sole et luna et stellis. Finis vero. San-
ctus iohannes in laterano. — In quo libro omnes qua-
temi sunt Xm. - H -
dii. § — Sermones dominicales et festivi, in parvu-
lino volumine. Cum postibus. — Cuius principium est.
Erat vir ille simplex et rectus. Finis vero. Videre. 54.
— In quo libro omnes quaterni sunt XXII. -H-
— 128 —
vobiscnm. Finis vero. De hU habrs concordanti am; in
nanm. 3. Sine postibas. — In quo libro omnos quatemì
sxint JX. -D-
cdxc. § — Sermones domiaìcales et festivi per totnm
annnm. Cum postibus, — Coius princìpiam est* Si quìs
sitit veniat ad me et lubat. Finis vero. Paravi Incemam.
139. — In quo libro omnes quatemi snnt Xm. *E*
464 cdxci. § — Sermones dominicale^ et festivi- per to-
tnm annnm. Et comune ^anetorum* secundum fratrem
corradum de saxoniii- ordìnis minomm. Cnm postìbus.
— Cuius principium est. Emìtte nianum tnam de alto.
Finis vero. Quidquid in via eontingat: gandere debetis.
— In quo libro omnes qnaterai sunt XX\TI. -E-
cdxcii. § — Sennones dominicales et festivi per to-
tnm annum. secundum fratrem ìacobnm de benevento.
ordinis predicatorum. Cum postibus. — Cuius principium
est. Ad te domine levavi animam meam. — Fìnia vero,
Cuius carentia indnta est per originale peccatimi. In —
quo libro omnes quatemi sunt XXX- - E -
453 cdxciii. § — Sermones dominicales et festivi incom-
pleti. Cum postibus. — Cuius principium est, Converstts
vidi in medio septein candelabromm anreorum. — Finis
vero. Voluit ab omnibus generationìbns
quo libro omnes quatemi sunt XXII. -B-
459 cdxciv. § — Semiones dominicales et festivi. Ine
pleti. In papiro et pergameno mistico. Cara
Cuius principium est. Missus est angelus
Luce, primo. Finis vero. Sue conct^ptiouf
pes simus. Amen. — In quo libro omn^
XIUI. -F-
cdxcv. § — Serraone3 dominjj
postibus. — Cuius print ipìnm^
ptrum de iuda. — Fiui?^ v*
feneratur domino. — hi
XXVIII. - F -
(Spazio in bian
— 130 —
diii. § — Sermones dominicales et festivi, sancii antoni
presbiteri et confessoris. ordinis minomm. — Cnius prin-
cipiom est. In principio creavit deus, et cet. Ezechiel. 1.
Finis vero. Christns faeit sicut mater filio. et cet. — In
quo libro omnes qnatemi snnt Xm. -I-
div. § — Sermones dominicales et festivi. Ac co-
mune sanctorum. Cum postibus. — Cuius prìncipinm est.
Tempus dominici adventus quod in ecclesia celebratnr.
Finis vero. Caro concupiscit adversus spirìtom. 161. —
In quo libro omnes quatemi sunt. -I-
470 dv. § — Sermones dominicales. quadragesimales.
Comune sanctorum. Et festivales. totius anni. Cnm po-
stibus, — Cuius principium est. Quasi diluculnm. para-
tus ;#iV est egressio eius. Finis vero. Quìa sola spe.
pretiose margarite claritas. fulget in mente. — In quo
libro omnes quatemi sunt. -I-
dvi. § — Sermones dominicales et festivi. Et prò
mortuis quadra^nta sex collationes. Cum expositionibns
super pater noster. Et postibus. — Cuius libri principium
est. Nunc autem pn>pior est nostra salus. qnam cnm
credidimus. Finis vero. Gregorius. Ut unde mors orieba-
tur. et cet. — In quo libro omnes quatemi sunt XXXTT.
dvii. § — Sermones dominicales. et festivi. Et prò
mortuis ixv collationes. Cum postibus. — Cuius princi-
pium est- Universi qui sustinent te. non confundentur.
Finis ver». Talis est anima, que non assidue pascitur.
verbo dei. — In quo libro omnes quatemi sunt. -K-
*474 dviii. § — Sermones dominicales et festivi, per totum
annum. Et prò mortuis. collationes xv. Cum postibus. —
Cuios principium est. Bora est iam nos de sompno sur-
geie. Finis vero. Quasi stelle in perpetuas etemìtates.
— In quo lilwro omnes quatemi sunt. - K -
dix- ^ — -- - i>nes diversi dominicales. et festivi.
Ita. la (cÌjaK*iiùv „ :_. prò mortuis. ultra quadraginta col-
la p«|i«rv>. sine postibus. — Cuius principium
c*^^ESTimati sunt dies octo. ut eircumcide-
— 131 —
retur puer. et cet. Finis vero. Non est talis mulier. et
cet. — In quo libro omnes quatemi snnt. -L-
65 dx. § — CoUationes mortuomm. valde sollempnes.
de bona lictera ultra quadraginta. Et sermones prò die
veneris sancta. et resurrectionls domini. Cum casibus
septimi. (sic) clementis pape quinti. In papiro. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Ego sanum ducam et
reducam filium tuum. Finis vero. Incestus. Veneficia. —
Sunt etiam ibi indulgentie generales ordinis. et ecclesie
sancti francisci de assisio. — In quo libro omnes qua-
temi sunt VI. -L-
dxi. § — Libellus quidam. In papiro et pergameno.
Ubi sunt ultra xxxv collationes prò mortuis. Sine posti-
bus. — Cuius principium est. Vincenti dabo manna abscon-
ditum. Finis vero. Et timor ratione occasionis infcini (?) (*).
— In quo libro omnes quatemi sunt mi. -L-
dxii. § — Collationes funerales dominicales. per to-
tum annum. Quidam sermones ad status. Quidam magi-
strales. Et tractatus super missus est: magistri francisci
de mayrone. In papiro, absque postibus. — Cuius prin-
cipium est. Tria sunt mihi difficilia. et quatuor penitus
ignoro. — Finis vero. Tertiam regulam religiosorum
sancti francisci. scilicet continentium. — In quo libro
omnes quatemi sunt VM. -L-
( Spazio in bianco).
dxiii. § — Sermones festivi per totum annum. fra-
tris pauli boncagni de perusio. ordinis minorum. Cum
postibus. In papiro. Cuius principium est. In illa die stil-
labunt montes dulcedinem. — Finis vero. Altare nostrum
et hostia. — Ia quo libro omnes quatemi sunt. -M-
dxiv. § — Sermones festivi per totum annum. Cum
postibus. In papiro. — Cuius principium est. Nunc dimittis
servum tuum domine. Finis vero. Que in celo regina re-
gnat. Amen. — In quo libro omnes quaterni sunt. -M-
)30 dxv. § — Sermones festivi, per totum annum. Cum
(1) Forse infermi
— 132 —
postibus. In papiro. — Cuius principium est. lastas de
angustia liberatns est. — Finis vero. De quibns prece-
peras ne intrarent in ecclesiam tnam. — In quo libro
omnes quaterni sunt. -M-
520 dxvi. § — Sennones beate vii^inis. angelomm. Et
comune sanctorum. Cum postibus. — Cuius libri princi-
pium tale est. Suspico celum. et numera stellas. si potes.
Finis vero. Quia hoc non possumus. idcirco. et cet. —
In quo libro omnes quaterni sunt XI. -N-
*414 dxvii. § — Sermones fratris egidii hispani. ord. mi-
norum prò aliquibus soUempnitatibus spettabilibus. Et
comune sanctorum. Cum postibus. — Cuius principium
est. Philosophia est dlvinarum humanarumque speculatio.
— Finis vero, de avaritia. 272. — In quo libro omnes
quaterni sunt XII. -N-
dxviii. § — Sermones festivi. Sine postibus. — Cuius
principium est. Confortentur manus vestre. qui auditis
sermones istos. — Finis vero. Quibus beati tudinibus.
vel felici tatibus. — In quo libro omnes quaterni sunt XX.
-N-
*528 dxix. § — Sennones festivi, et summa de casibus.
Cum postibus. — Cuius principium est. Memoria memor
ero. et tabescet in me anima mea. — Finis vero. Quam
reductionem nobis concedat christus ihesus. Amen. —
In quo libro omnes quaterni sunt. -N-
451 dxx. § — Sermones ad status. Sine postibus. —
Cuius principium libri tale est. Thobias filium suum ab
infantia timore deum docuit. — Finis vero. Per quam
fìguratur gloria eterna. Ad quam nos perducat. — In
quo libro omnes quaterni sunt VI. - 0 -
*486 dxxi. § — Sermones ad omnes status, fratris gil-
berti magistri. de tornaco. ordinis minorum. Cum posti-
bus. — Cuius principium est. Executuri (sic) inspirante
domino, sex partibus. secundi tractatus. — Finis vero.
Commendatio mortuorum. oratio in morte. 234. — In quo
sunt quaterni XXVI. - 0 -
— 133 —
dxxii. § — Sermones aliqui dominicales et festivi.
In papiro. — Cnius principium est. Vidi altenim ange-
lum. ascendentem ab ortu solis. — Finis vero. Et erunt
homines semper amantes. cupidi, volnptatum amatores. —
In quo libro omnes quatemi sunt X. - 0 -
dxxiii. § — Sermones festivi. Cum postibus. In per-
gameno. de mala lictera. — Cuius principium est. Ascen-
dam in palmam. et apprehendam fructus eius. — Finis
vero. Percussus est iudas. quasi cum fulmine pertulisset
{sic). — In quo libro omnes quatemi sunt. -0-
dxxiv. § — Collationes dominicales recitabiles. to-
tius anni, fratris magistri augustini de roma, ordinis
fratrum heremitarum. Cum postibus. In papiro. — Cuius
libri principium tale est. Veniet desideratus cunctis gen-
tibus. — Finis vero eiusdem est talis. Insti autem in
vitam etemam. — In quo libro omnes quaterni sunt.
-P-
dxxv. § — Collationes breves super epistolas et
evangelia. omnium dominicarum totius anni. Et colla-
tiones festive, totius anni. Ac collationes recitabiles. su-
pradicti augustini. Cum postibus. In papiro. — Cuius
principium est. Veniet desideratus cunctis gentibus. —
Finis vero. Bene itaque descendit (sic) potentes. — In
quo libro omnes quatemi sunt. -P-
* 446 dxxvi. § — Sermones aliqui festivi et feriales. Cum
quibusdam miraculis. Et collationes quadragesimales bre-
ves et recitabiles. Sine postibus. In papiro. — Item
quatuor collationes ultime, que deflciunt de supradicto
immediate libro, de collationibus. que sic incipiunt. Re-
spicite. quoniam non mihi soli laboravi. quere de hiis
quatuor collationibus. in isto libro, in quarto quaterno
ad tale signum ® •— Cuius principium est. Accidiosis.
Nota quod accidiosus. — Finis vero. Et ignominiam de
fiducia vitiorum. et cet. — In quo libro omnes quaterni
sunt. -P-
dxxvii. § — Collationes dominicales. breves et reci-
tabiles. totius anni. Cum postibus. In papiro, et parvo
— 134 —
volumine. — Cuius principium est. Tunc videbimt fllium
hominis. venientem in nnbibns celi. — Finis vero. Ve-
nite. 466. — In quo libro omnes quatemi sont. -P-
(Spazio in bianco,)
dxxviii. § — Sennones diversi. Sine postibns. in
papiro. — Cnius libri principium tale est. Vide arcum.
et benedic qui fecit illum. — Finis vero einsdem est
talis. Sicut comuniter serva, facit domine sue. — In quo
libro omnes quatemi sunt VI. -Q-
dxxix. § — Sennones et collationes diverse. Sine
postibus. In papiro. — Cuius principium est. Spetiosior
est sole. — Finis vero. Et quia nunc inspirationes. —
In quo libro omnes quatemi sunt IX. -Q-
dxxx. § — Introductiones dominicales et festive, ad
predicandum quasi per totum annum. — Cuius princi-
pium est. Audite celi. Ut habeo inveni mecum. — Finis
vero. Item est carentia omnis mali, et cet. — In quo
libro omnes quatemi sunt VI. -Q-
dxxxi. § — Alique predicationes dominicales. Et de
passione christi. Cum postibus. In papiro. — Cuius prin-
cipium est. Feria quarta cynerum. Et infra. Surge et
vade in sareptam sydoniorum. — Finis vero. Sequitur me.
Et est unus quatemus tantum foliorum XXXTI. >Q>
dxxxii. § — De passione christi. Cum postibns. In
papiro. — Cuius principium est. In hac quìdem glorio-
sissima passione, relucet speculum sapientie. et cet. —
Finis vero. lungantur intima: et sim unus cum christo.
Amen. Amen. — Et est unus quatemus tantum, folio-
rum xvm. - Q -
dxxxiii. § — Ystoria passionis christi. prò die ve-
neris sancta. fratris francisci bartholi de assisio. ordinis
minorum. concordata per quatuor evangelistas. — Cuius
principium est. Fili memineris mei. quia te novem men-
sibus in gremio portavi. — Finis vero. Vel predìcantium
hanc sacratissimam passionem. — In quo libro omnia
folla scripta sunt XVm. - Q -
— 135 —
dxxxiv. § — Breviarium in pergamene magnum no-
tatum. et prò parte incompletum. — Cuius principium
est. Ad laudem omnipotentis dei et beatissime virginis.
Incipit breviarium. ordinis minorum. Finis vero est. Di-
ligamns invicem. sicut christns dilexit nos. — In quo
libro omnes quatemi sunt. -R-
dxxxv. § — Breviarimn completum magnum. et gros-
sissimum. cum notis per totum. absque psalterio. Cum po-
stibus. — Cuius principium est. Ad honorem omnipotentis
dei. et beatissime virginis. Incipit breviarium ordinis fra-
trum minorum. secundum consuetudinem sancte romane
ecclesie. — Finis vero. ^. Peccante me cotidie. et non
me penitentem. — In quo libro omnes quatemi sunt. - R -
dxxxvi. § — Breviarium parvum et notatum. de
subtili lictera. Cum postibus. — Cuius principium est.
De spiritualibus antiphonis laudum. Et infra ad novem
folla. Beatus vir qui non abiit in Consilio impiorum. —
Finis vero. Sed et ducenti milites. porfirio obsequentes.
et cet. — In quo libro omnes quatemi sunt. -R-
dxxxvii. § — Sermones. et omelie, que leguntur in
ecclesia, per anni circulum. Cum postibus depictis. —
Cuius principium est. Sanctam et considerabilem. glo-
riosam ac singolarem sollempnitatem. — Finis vero. San-
ctus sanctus sanctus dominus deus sabaoth. Ubi prorsus
in eo. et cet. — In quo libro omnes quatemi sunt. -R-
( Segue spazio in bianco per tre annotazioni di libri).
Explicit quintum solarium, in quo sunt volumina
librorum LX.
Explicit inventarium omnium librorum. quorum (sic)
sunt in libraria secreta, sunt in numero (*).
Explicit inventarium. librarie publice et scerete: in
quo sunt volumina librorum omnia (*).
(1) Manca l'indicazione del numero.
(2) Idem.
NOTA
DEI LIBRI PROVENIENTI DAI RELIGIOSI' DEL S. CONVENTO
Infrascripti sunt libri, qui post mortem fratmm de
Assisio devenenint ad manum armariste, sacri conventus
sancti francisci. si ve per obventionem, seu donationem
factam dicto conventui. postquam istnd presens inyenta-
rium novi ter fuit factum, sive renovatum. sub anno do-
mini MCCCLXXXi. Ut apparet in prologo, in libri principio.
Postquam vero libri multum fuerint multiplicati ;
iterum poteri t inventarium renovari. secundum ordinem
superius datum. vel alio modo, ut placuerit, meliori.
Oportet ergo deinceps hic inferius, scribere nomina fra-
trum defunctorum. seu aliorum, quorum libri fuerint. et
eos intitulare. ac in bancis. sive solariis. cum cathena
vel sine cathena. in libraria publica, sive secreta collo-
care, sicut de aliis libris, factum est supra.
In hunc modum.
Infrascripti libri fuerunt ad usum olim fratrie sy-
monis de assisio. in primis.
(0 i-^ § — Liber stimuli amoris. et breviloquium bo-
naventure. In pergameno. de bona lictera. Cum postibus.
— Cuius principium tale est. Ad te levavi animam meam.
(1) Nella numerazione dei libri provenienti dai frati del S. Convento ogni
numero ha V esponente f.
— 140 —
— Fiais rero est tafis. Io seodji
Ib qoo libro oflUMS qvatemi subì JLVlll. — Qoere prò
eo» Tersos orieotem. in solario nn. Ad seqnentem liete-
ram -O-
2à5 ii/ § — Postilla firatrìs lienriei. de monte lardino.
In pergameno. — Cnins prineifmim est. Erant mirantes
pater et mater. — Finis rero. Ita per te perdpiamas
glorie eollatìonem. Amen. Qaere prò eo Tersns ooeiden-
tem. in solario quarto, ad seqnenton lieteram -D-
iii/ § — Narrationes sanctomm patmm. per alpha-
bethnm in pergameno. Cnins prìncìpinm est. Antiqnomm
patmm exemplo didici. Finis rero. Sancta trinitas nnns
dens. Cnm fine, in secnla secnlomm. Amen. Qnere prò
els. Tersns orìentem. in solario quarto, ad seqnentem li-
eteram -N-
ìt/ § — Mamotrectns. de expositione rocabnlomm
cnm postibns et corio albo, qni fnit fratrìs petri antoni.
(olirò carattere,)
yJ § — Item snmma de penitentia: et de vìciis et
Tirtntibns. qne foit fratrìs nicollcii sanctnci. Cnm postibns.
Cnins prìncipinm qnomodo in libello finis Tero et latantos
(jric) sit per omnia benedicta. (altro carattere ed ortografia.)
(Segue con altro carattere ed inchiostro,)
Ti/ § — Doctrìnale qnod foit fratrìs gr^orìi qnod
fnit assignatnm fratrì philippo Tannis de assìsio. quia
tnnc temporìs erat armarista conTentns hnins, tempore
fratrìs francisci pntii (pentii?) cnstodis sacrì conTentns
Assisi! 2. iannarii. Millesimo ccccxy. cnm tabnlis et co-
rìo albo, qnere prò eo in ti solario Tersns orìentem. li-
etera -A-
(Segtie con altro carattere,)
Infrascripti libri fuerunt ad usum fraJbris yacobi de
bictonio olim. In primis.
vììJ § — Prìmus. secondos et tertius. super senten-
tias magistrì alexandrì de ales in tribus Toluminibus.
— 141 —
lectura super totum psalterinm. secnndTim magistrtim
nicolaum de lira Provincie francie ordinis minorum.
viii.^ § — Testus sententiarum. cum postibus et corio
albo. Item questiones doctoris subtilis super omnes libros
metaphisice. et questiones theologicas multas in uno vo-
lumine cum postibus et corio albo.
ix.^ § — Tota philosophia aristotilis cum postibus et
corio albo.
x.^ § — Postilla super ieremiam prophetam in ma-
gno volumine.
xi.^ § — Item postilla super genesim (altro carattere),
x.uJ § — Item postilla super duodecim prophetas ni-
colay de lira.
xiii.^ § — Item postilla super lucam et hebreos. Se-
cundum magistrum (manca il nome).
(Segue poi con pessimo carattere).
Infra^cripti libri fuerunt olim bone memorie fratris
philipputii.
xiv.^ § — Lucanus in pergameno cum postibus com-
pleto (sic).
xv.^ § — Scriptum boetii. magistri petri dennilio (?)
completum.
xvi.^ § — Liber dictaminis guidonis fabe. principium
quasi modo geniti.
xvii.^ § — Opus beniamin.
xviii.^ § — Lucas de botonto loci insule.
xix.^ § — Summa iohannis super evangelia abbatis (?)
cum postibus.
xx.^ § — Nomina per alphabetum.
xxi.^ § — Concordancias phisicales (?).
xxii.^ § — Sermones dominicales. sine postibus.
— 142 —
xxiii/ § — Passio dofmini nostri concordabi per qna-
tuor eraogelistas.
xxìt/ § — Direni sennones in pi^iro.
xxt/ § — Uber dialogomm beati gregorìì cnm libro
de proprìetatibns animalinm.
xxtì/ § — Pisanella qne fait fratris lippi cnm pò-
stibns et cono albo ballato lictera -A-
nxYìU § — Ugo de sacramentis. qnem dedit frater
antoniolns de asisio.
Infrascrìpti libri fuerunt olim bone memorie fnagistri
luce de asisio.
TOLYÌììJ § — Una biblia pnlcra parva cnm postibns
et cono rubeo.
xxix/ § — Dictionarìnm completnm distinctnm trì-
bns volnminibns magnis cnm postibns et cono mbeo
operato opere pretlosissìmo in membranis.
* 150 xxx/ § — Lectnra snper sententias. cnm postibns
et corìo mbeo. cnìns prìncipinm tale est. abstracta no-
titia libri, dedit abissns. finis, in secnla secnlomm. Amen.
* 120 xxxi.^ § — Breveloqninm bonaventnre sine postibns
cnm copertorio de corio rubro snper cartis ei coninnctis.
* 662 xxxii.^ § — Loyca ferebric (*) cnm tabnlis et corio
albo, prìncipinm invennm finis imponendnm.
xxxiii.^ § — Psalterium novnm pnlcmm miniatnm
cnm postibns et panno deanrato et virgato cnm figuris
in x^rincipio.
(i) Hiccardus Feribrigns o Ferabrich scrittore di Logica verso il 1370. No-
tizia comuoicatami dal Chiarissimo P. Denifle. — Sul punto di correggere le
bozze di stampa di queste pagine, mi giunge la funesta notizia della morte ina-
spettata dell' eminente Domenicano, che fra dotto e cortese non so qual fosse più.
Mentre egli si recava in Inghilterra per ricevere solennemente le insane del
dottorato d' onore, che a lui ed al suo illustre amico e degno compagno di studio
V. Francesco Khrle conferiva la celebre università di Cambridge, Iddio l'ha vo-
luto chiamare ad un premio più alto, al premio eterno riservato ai giusti. I/u-
mil» voce del mio compianto, per una perdita cosi grave, s' unisca al compianto
universale dei cultori delle scienze storico - religiose.
— 143 —
xxxiv/ § — Sermones festivi cnm postibus et corio
nigro in papiro prlncipium de angelis finis qui perman-
sistis.
xxxv/ § — Unus liber in quo sunt 4 aliqua de
oculo morali et viridarium consolationis.
xxxvi/ § — Quidam liber cuius principium veteris
ac nove finis in generali.
xxxvii/ § — Breviloquium bonaventure cum tabulis
sine corio.
xxxviii.^ § — Petrus de candia super quatuor libros
sententiarum cum postibus et corio albo.
xxxix.^ § — Quidam libellus cum tabulis et corio
rubeo. principium ars est.
xl.^ § — Sermones de festis sanctorum nicolay de
alta (^) villa, cum tabulis et corio nigro. principium pre-
parate finis deitatis.
xli.^ § — Istorie scolastice cum tabulis et corio ad
ligaturas principium Reverendo finis (manca).
xlii.f § — Summa de casibus. principium quoniam
finis debes.
xliii.^ § — Lectura super sententias cum corio sine
tabulis. principium cupientes finis duplicem.
xliv.^ § — Gregorius de arimino sine postibus.
xlv.f § — De regimine principum Aristotilis. prin-
cipium heu circumdederunt finis deo gratias.
xlvi.^ § — Sermones festivi et dominicales cum po-
stibus. principium vidi finis nasciturus.
xlvii.^ § — Quidam libellus cum pluribus tractatibus
principium bora est finis indulgeat. -deficit- (')
(1) La parola alla è corretta in aqua.
(2) In margine vi è la nota deficit in questo e nei seguenti articoli; e la
ragione di ciò sarà esposta in seguito nel catalogo stesso.
— 144 —
* 142 xlviii/ § — Quidam tractatus rìcardi sine postibus
principium innova finis hac vita. - def . -
xlix/ § — Quidam tractatus loyce cum postibus de
papiro, principium secundum finis deo gratias.
ÌJ § — Summa ramundi cum tabulis principium quo-
niam finis deo gratias.
li.^ § — Ars notoria in pergameno.
lii.^ § — Libellus de septem gradibus ecclesie in per-
gameno. - def. -
liii.^ § — Funiculus simplex. - def. -
liv.^ § — Ysagoce galieni principium medicina finis
penitentiam. - def. -
Iv.^ § — Declaratio nicholai super regulam. - def. -
lvi.^§ — Metaphisica bonecti in papiro. -def. -
Ivii.^ § — Recula sancti benedicti cum cerio ru-
beo. - def. -
Iviii.^ § — Quidam sermones predicabiles principium
mihi autem finis rogemus. - def. -
lix.^ § — Quedam questio philosophie principium que-
ritur. - def. -
*599 Ix.^ § — Unum breviarium parvum vetustum in
principio sunt alique figure. - def. -
Ixi.^ § — Conclusiones et dictiones testus sententia-
rum. cum cerio nigro principium cupientes.
Ixii/ § — Dictionarium dictionum. - def. -
Ixiii/ § — Doctrinale incompletum. -def. -
Ixiv.f § — Considerationes bemardi. - def. -
IxvJ § — Quidam libellus grammatice cuius prin-
cipium grammatice. - def. -
Ixvi.f § — Ugo de ara celi. - def. -
Ixvii.f § — Tertius super sententias principium utrum
divine nature. - def. -
— 145 —
Ixviii/ § — Questiones super quatuor libros senten-
tiarium in papiro. - def. -
Ixix/ § — Questiones ricardi super primum senten-
tiarum. - def. -
In fine di questa pagina 165 si ha la seguente anno-
turione :
Resignata ratione horum librorum bone memorie ma-
gistri luce de asisio per magistrum gregorium et fratrem
marinum sacristanum qui quatuor habebat ex hiis pul-
chriores ad conservandum in sacristia videlicet dictio-
narium bibliam salterium et lecturam super sententias
cum postibus et corio rubeo cuius principium tabule est
abstracta notitia libri dedit abissus. finis in secula secu-
lorum amen, recepit gregorius armarista in sacristia li-
bros viginti tres. et deftciunt decem et novem volumina
secundum quod superius in precedenti tabula in mar-
gine per manum magistri pauli est signatum coram fratre
bartholo sacristano fratre marino, fratre nicolao ceche
vicario convenctus bartholomeo prius (?) procuratore po-
nendo tria volumina dictionarii complentia illud opus prò
uno libro secundum quod hic superius in una posta est
signatum; et deficiunt volumina superius dieta et de li-
bris istis quos accipit gregorius in adìunctario (?) per ma-
nus fratris bartholi sacriste in prcsentia dictorum est no-
tatum die 4 februari 1449.
Sanctus Custos propria manu.
In christi nomine amen. Isti sunt libri olim bone et
felicis memorie lidi magistri leronimi de Asisio, In 2>f*i-
mis, (Obiit 1445, nota del Papini,)
Ixx.f § — Tabula Valerli. In pergamene coperta vi-
ridi broccato aureo.
Ixxi.f § — Itcm. Metaphisica bonetti in papiro.
Ixxii.f § — It. Tabula computationum.
Ixxiii.f § — It. Tcstus Aristotilis in pergamene pul-
chro.
10
— 146 —
Ixxiv.f § — It. Quadragesimale magistri Henrici de
massa in papiro.
Ixxv/ § — It. Summa de vitiis in pergamene ma-
gistri Gulielmi ordinis predicatorum.
Ixxvi.^ § — It. Unus liber in pergamene, scilicet
Ugo de virtutibns. Incipit ne lateat.
Ixxvii.f § — It. Quadragesimale de legibus magistri
angeli de senis. In papiro.
Ixxviii.f § — It. Liber de ente simplici in papiro et
pergamene.
Ixxix.f § — It. Richardus de mistica theologia. In
pergameno.
Ixxx.f § — It. Secundus bonaventure. In pergameno.
Ixxxi.f § — It. Tertius alexandri. In pergameno
pulchro.
Ixxxii.^ § — It. Liber conformitatum beati francisci
ad Christum in papiro et sine postibus (*).
Ixxxiii.^ § — It. Ugo super ystoriam veteris et novi
testamenti.
Ixxxiv.f § — It. Biblia completa in pergameno pul-
chro.
Ixxxv.f § — It. Duodecim qaaterni super Matheum
in pergameno.
Ixxxvi.f § — It. Octo sextemi in papiro et pergameno.
Ixxxvii.f § — It. Augustinus de verbo domini. In
pergameno.
(1) A pie' di pagina si legge questa nota del Papini: « Codex conformitatum
in papiro supradictus quo usus fuit magister Tebaldi cuius est epistola ad Bol-
landistas, in qua illud raemorat et in quo ad marginem quaedam correxit, non
est amplius nequo in Archivio neque in Bibliotheca. Est tamen assisii mancus
et mutilus in principio et in fine, et quidem valde. Possidet eques Antonius
Frondinius qui iilum detexit in apotheca civitatis. » L' archivio Frondini dopo es-
sere stato assottigliato colla vendita delle cose migliori fu acquistato dal Can.
D. Tommaso l-occatelli che pò; lo lasciò in eredità all' archivio e biblioteca
della Cattedrale Assisana. Ma il codice delle Conformitates manca.
i
— 147 —
Ixxxviii.^ § — It. Dominicale de mortuis. In perga-
mene.
Ixxxix/ § — It. Quidam liber super decretalia. in
pergamene sine postibus.
xc.^ § — It. Postilla fratris Gulielmi super pentha-
teucum in pergamene, sine postibus.
xci.f § — It. Quedam interpretationes antique in per-
gamene, sine postibus.
xcii.^ § — It. Albertus de saxonia de ofiScio sacer-
dotis. in papiro.
xciii.^ § — It. Cronica Eusebii yeronimi cum supe-
radditis prosperi.
xciv.^ § — It. Formalitates petri thome. In perga-
mene.
xcv.^ § — It. Postilla super Matheum. In pergamene,
sine postibus.
xcvi.^ § — It. Conflatum magistri francisci de may-
rone. In pergamene.
xcvii.^ § — It. Unus liber theologie in pergamene
cuius principium. Circa etiam finis vero (*).
*
xcviii.f § — It. Augustinus de virtute dei in perga-
mene.
xcix.^ § — Quadragesimale alberti de padoa cum
tabulis et corio rubeo per totum.
cJ § — Liber distinctionum sive morale compendium
cum coperta viridi.
cìJ § — Ethica geraldi oddonis sine tabulis.
cii.^ § — Unus liber philosophie. In papiro cuius
principium. Aristo teles nicomachi filius. finis vero, sco-
laribus. cum tabulis et cerio rubeo.
(1) Una macchia d'inchiostro rende poco ìntelligihile le parole finali. Si
legge bene soltanto questa parte . . . nsio sit.
— 1«* —
KììL' H ' ' lÀ\ffir anftontanuD per alphAbemni. In pa-
]^rh fcntd uf/nl:^ *rt f:/>r># a/1 li^pacnra». cnias prìncipinm.
Kxhi»^. us^uif\nf',, finiti vero, Itfnerataliani sic, itinera-
fMrtntftj fratri.% ^•inav#!mttlre,
f'ArJ g - - Texta<> Aristotelis. In pergameno cum ta-
cvJ 9 — AHoA tr;xtiui Arìstotelis in pergameno cum
Uihuììn P!i cjfrìo albo.
evi/ 9 ' TJnnn tractatns sive libellns ubi snnt mal-
tl|i||<',i!H arrfffm cum tabuli» et corio albo.
(^tittU?rnf novelli fKjrgameni.
«vii/ § - loiianne» os aurei (auri) cum copertorio
fHtrgiitnoni.
cviii/ {} — Dlstinctiones oddonis super psalterium.
clx.' § — Hrovilociuium bonaventure in pergameno.
<'.x/ {} — Tabula cum tabulis et corio ad ligaturas.
H(*.|IUmiI Hii|M^r oUiicam.
«•xl/ S ('onclusìonos mothaphysice in pergameno.
AHMlM:navll. iiiajjfistor laurciitius unum testum philo-
Hoplilo rnlUuiMlls In porgameno cum postibus qui fuit
oliin tVatrIs pasoutii duviiii do asisio quem habet frater
loliannrs augustini.
[Srifttiiiio /MM in hianco le ^HUfine 161^-196),
149 —
Inventario
dei libri appartenenti alla Porziuncula
eseguito nel 1380
Nella pagina 197 con carattere eguale a quello del co-
dice intero, comincia l'inventario dei libri appartenenti
alla Porziuncula,
In nomine domini amen. Infrascriptum inventarinm.
de omnibus libris loci sancte marie de portiuncula fa-
ctum et renovatum fuit. ac assignatum fratri iohanni
ioli de assisio. armarigte conventus assisii per fratrem
benedictum accursini de assisio gnardianum sancte marie
de angelis. secundnm constitutionem localem dicti loci,
factam per dominum marcnm generalem. Coram fratre
bartholomeo de montevarcho provincie tuscie tnnc custo-
de, fratribus etiam petro de sancta lucia, petro anthonii
de assisio. sacrista conventus sancti francisci. et egidio
layco de costa sancti savini sacriste sancte marie de por-
tiuncula. in sacristia pape que est iuxta sacristiam su-
periorem, conventus sancti francisci. Sub anno domini
MCCCLXXX die ix mensis aprilis.
Quod inventarium secundum supradictam constitu-
tionem debet esse in armario librorum conventus assisii.
Et guardianus qui prò tunc erit in dicto loco sancte ma-
rie, in adventu novi guardiani debet de dictis libris dicto
novo guardiano in presentia annariste iam dicto et ali-
quibus de discretis assisii plenam cum inventario reddere
rationem. Ad hoc ut libri non perdantur sed per optime
deinceps conserventur.
In primis fuerunt inventi in sacristia sancte marie
infrascripti libri corales.
— 150 —
i.p § — - Unum antiphonarium, sive graduale, feriale
et festivum. completum et notatum. prò missa. — Cuius
libri principium tale est. Benedicta sit saneta trinitas.
Et infra. Ad te levavi animam meam. — Finis vero.
Felix namque es sacra virgo maria.
Seguiva un paragrafo ora cancellato con abrasione.
A metà dello spazio bianco si legge ancora — Cuius prin-
cipium,
ii.P § — Prima pars unius antiphonarii. notati, fe-
rialis et festivi. — Cuius principium est. In nomine do-
mini. Amen. Versus. Rorate celi desuper. — Finis vero.
Letus tuo iubilat. Cum postibus bullatis. in magno vo-
lumine.
iii.p § — Secunda pars dicti antiphonarii. notati, fe-
rialis et festivi. — Cuius principium est. Sabbato sancto
facta comunione. Alleluia, alleluia, alleluia. Ad antipho-
nam alleluia. Vespere autem sabbati. — Finis vero. 0
sacrum convivum. Cum postibus bullatis.
iv.P § — Unum datarium sive martirologium. com-
pletum. Cum novis rubricis. — Cuius principium est.
v.P § — Unus liber cum postibus in quo sunt ympni.
et invitatoria notata. — Cuius principium est.
vi.P § — Unum lectionarium feriale, completum. et
magnum. Cum postibus. — Cuius principium est. Inci-
piunt legende 'ordinis fratrum minorum. Et infra. Visio
isaye fìlii amos. et cet. — Finis vero. Et exuflastis illos.
dicit dominus exercituum.
vii.P § — Unum lectionarium festivum. completum.
eiusdem voluminis. — Cuius principium est. Incipiunt
legende de proprio sanctorum. Et infra. Rome natalis
sancti saturnini martyris. Finis vero. Iste iam supra le-
gem. relinquebat sua. et dominum sequebatur. Beatus
ruphinus cum ingressus fuisset in civitatem assisii.
De missalibus.
viii.P § — Item unum missale. magnum. completum.
de bona et pulchra lictera. prò altari sancte marie seri-
— 151 —
ptum per manus bone memorie fratris francisci cioli
peczini de assisio. — Cnius libri principinm tale est.
Incipit.
• ix.P § — Secundum missale magnnm. completum. de
bona et pnlchra lictera. — Cnius principinm est. Incipit.
x.P § — Tertinm missale magnnm. completnm. de
bona et pnlchra lictera. — Cnins principinm est. Incipit.
^•P § — Qnartnm missale. magnnm. completnm. de
bona lictera. — Cnins principinm est. Incipit.
xii.P § — Qnintnm missale. magnnm et completnm.
et de bona lictera. — Cnius principinm est. Incipit, (v'è
uno spazio in bianco in questo come negli altri articoli
forse per segnare il finis.)
xiii.P § — Sextum missale. magnnm. completnm. et
de bona lictera. — Cnius principinm est. Incipit, (spazio
in bianco).
xiv.P § — Septimnm missale. completnm. et de bona
lictera. — Cnins principinm est.
xv.P § — Octavnm missale completnm. et de bona
lictera. — Cnins principinm est.
xvi.P § — Evangelistarinm completnm. et de bona
lictera. Cnm postibns bnllatis. — Cnins principinm est.
In ilio tempore.
xvii.P § — Epistolarinm completnm. et de bona li-
ctera. Cnm postibns. — Cnins principinm est.
xviii.P § — Pontificale in pergameno. completnm. et
de bona lictera. Cnm postibns. — Cnins principinm est.
De libris. acti (sic) prò lectione. in refectorio sive
foras.
xix.P § — Item nna biblia parva, non tamen porta-
tilis. in pergameno. completa et de bona lictera. qnam
scripsit frater franciscns cioli peczini supradictns. mann
sna. — Cnins principinm libri tale est. Frater ambro-
sins tua mihi mnnnsonla perferens. — In principio antem
secundi quaterni primns versus sic incipit, (in bianco.)
— 152 —
xx.P § — Prima pars unius maxime biblie. Cum po-
stibns. — Cuius principium est. (in bianco.)
xxi.P § — Secunda pars diete biblie. eiusdem volu-
minis. Cum postibus. — Cuius prìneipium est. (in bianccn)
xxii.P § — Prima pars moralium beati gregorii pape,
in magno volumine. Cum postibus. — Cuius principium
est. (segite spazio in bianco.)
xxiii.P § — Secunda pars dictorum moralium. eius-
dem voluminis. Cum postibus. — Cuius principium est.
Audactus sibi.
xxiv.P § — Liber dialogorum beati gregorii. In per-
gameno. Cum postibus. de antiqua et mala lictera. —
Cuius principium est. (in bianco.)
xxv.P § — Collationes sanctorum patrum. In perga-
meno. de bona lictera. Cum postibus. de manu fratris
francisci cioli peczini supradicti. — Cuius principium est.
Ut possimus assequi.
xxvi.P § — Regula fratrum minorum. de manu fra-
tris leonis. sotii beati fìrancisci. Et dieta sancti patris
francisci. Cum postibus. — Cuius principium est. (segtée
spazio in bianco.)
xxvii.P § — Vita beati francisci. et legenda minor
eiusdem. Cum postibus. — Cuius principium est. Incipit
prologus, (spazio in bianco.)
* 344 xxviii.P § — Liber sacre indulgentie. sancte marie
de angelis. sive de portiuncula. — Cuius principium est.
(spazio in bianco.)
Infrascripti sunt libri ad studium pertinentes prò illis
qui studere. et prò tempore populo predicare (sic) (^) qui
omnes sunt in quadam cassa, sive cassis, in sacristia. In
primis.
xxix.P § — Quatuor primi libri biblie. Cum testa-
mento novo, non totali ter completo. — Cuius principium
(1) Manca il verbo debent.
— 153 —
libri, tale «st. In principio creavit deus celmn et terram.
— Finis vero.
xxx.P § — Flores evangeliorum. in pergameno. Cum
^stibu». — Cuius principium est. In ilio tempore.
xxxi.P § — Postilla super psalterium. In pergameno.
de bona lictera. Cum postibus. — Cuius principium est.
Iste liber apud hebreos.
xxxii.P § — Epistole pauli glosate. de bona lictera.
Cum postibus buUatis. — Cuius principium est. Princi-
pia rerum.
xxxiii.P § — Testus sententiarum. de bona lictera.
Cum postibus buUatis. — Cuius principium est. Cupien-
tes aliquid de penuria nostri ingenii. In principio autem
secundi quatemi: primus versus sic incipit, {spazio in
Manco,)
xxxiv.P § — Compendium theologice veritatis. In
pergameno. Cum postibus. — Cuius principium est. Ve-
ritatis theologice sublimitas. In principio autem secundi
quatemi. primus versus, sic incipit.
xxxv.P § — Summa de virtutibus. In pergameno.
Cum postibus. — Cuius principium libri tale est. post-
quam de virtutibus.
xxxvi.P § — Summa magistri fratris monaldi ordi-
nis minorum. de casibus. In pergameno. Cum postibus.
— Cuius principium libri tale est. Quoniam ignorans
ignorabitur sicut ait paulus. — In principio autem se-
cundi quaterni incipit sic.
xxxvii.P § — Summ^ diversorum casuum. In per-
gameno. Cum postibus. — Cuius principium est. Nec
summa.
xxxviii.P § — Papias in magno volumine. de bona
lictera. cum postibus. — Cuius principium est. Fili uter-
que carissime debui. si potaissem. — In principio autem
secundi quatemi primus versus sic incipit.
— 154 —
xxxix.P § — Legende sanctonim. in pergamene. Cum
postibus. — Cuius principium est. Universum tempns
presentis vite in quatnor distinguitur tempora. — In
principio autem secundi quaterni: primus versus sic m-
cipit. (in bianco,)
xl.P § — Breviarium antiquum. In pergamene. Cum
postibus. non tamen portatile. — Cuius principium est.
155 —
NOTE
Avvertimento. — In queste note si fanno spesso dei raffronti
con un catalogo che indico coli* appellativo di moderno o attuale
o attualmente in uso. Siccome potrebbe nascere nel lettore il de-
siderio di riscontrarlo, credo necessario avvertire^ che è il catalogo
compilato dal Chiarissimo prof, Mazzatinti, adottato dal Municipio
per uso della nostra biblioteca; e si trova nella ricca raccolta degli
inventari degli archivi d* Italia,
* 3 Nel catalogo della libreria publica è pur notato un codice,
col titolo, Libri Hegum, Paralipomenon duo, con XXVI quaderni,
che non esiste più nella nostra biblioteca: ma a questo art. v
della libreria secreta corrisponde il cod. N. 8, come è chiaro
dalle parole iniziali e finali, e dall'indizio negativo del numero
dei quademL
E qui mi piace osservare, che questo cod. N. 8. fa parte
dei quindici volumi (come sono attualmente rilegati) della in-
signe Bibbia, che forma uno dei cimeli più preziosi fra i co-
dici provenienti dalla biblioteca del S. Convento; e che, secondo
una vecchia tradizione, sarebbe stata donata da S. Luigi IX re
di Francia al Convento di Assisi. Questa tradizione però non
è appoggiata ad alcun documento. É bensì vero, che la scrittura
e le miniature che V adomano sono di scuola francese; ed anzi,
secondo il chiarissimo paleografo rev. H. M. Bannister, nel salterio
r imagine del re David ritrae V effigie di Luigi IX: ma non se
ne può cavare altra conseguenza, se non che si ha un indizio
di più, per attribuire questa bibbia al secolo XTIT. Che però il
complesso di questi 15, o direm meglio 17 volumi (giacché i
primi due, come si è veduto a suo luogo, debbono sdoppiarsi),
— 156 —
costituiscano come una sola edizione della Bibbia, non mi pare
ammisibile. Infatti il compilatore dell'antico inventario ne ha
collocati alcuni nella libreria publica, cioè i codici 1. 2. 4. 5. 7.
10. 11. 12. 13.; alcuni nella secreta, cioè i cod. 8. 6. 8. 9. 14. 15.
Ora credo che non li avrebbe separati in tal modo, se li avesse
considerati come una edizione unica delle diverse opere bibliche,
o almeno della stessa provenienza. Alcuni di questi volumi,
inoltre, hanno i quaderni numerati entro la solita corona di
punti, ed altri no. Del salterio poi e dei profeti maggiori, Isaia
e Geremia, si avrebbero due esemplari. Finalmente uno dei vo-
lumi il n. 15, come si vedrà a suo luogo, apparteneva ai Do-
menicani del convento di Provins, comunque poi sia pervenuto
al S. Convento. Non è poi da credere, che, se veramente questa
insigne Bibbia fosse stata un dono di S. Luigi IX, non se ne
avesse un cenno in questo inventario, o in altri documenti;
mentre del messale e della bibbia di S. Ludovico Vescovo, della
stessa casa reale di Francia, si è conservata sempre la memoria,
specialmente negP inventari della sacrestia, dove una volta si
tenevano ben custoditi questi due codici. Per dimostrare quanto
sia splendida questa nostra Bibbia, basti il ricordare, che il
chiarissimo P. Ehrle concepì il sospetto, che potesse appartenere
alla Biblioteca Bonifaziana, e che fosse rimasta nel S. Convento,
quando la libreria pontificia, che verso il 1319 era stata prov-
visoriamente collocata nella sacrestia della Chiesa superiore di
S. Francesco, ne fu rimossa. Itaque imprimis ex perusina recen-
sione hihliotecae Bonifatianae et ex bibliotheca Assisiensi eos se-
leni codiceSf qui, cum rariores essent atque in utraque bibliotheca
invenirentur, certius videbantur ex Bonifatiana in Assisiensem
derivati, pre caeteris insignia illa biblia commemoro fere qua-
tuordecim voluminibus conclusa etc, V. Hist. Bib. Sum. Pont.
T. I. p. 127. Del resto questi quindici volumi, notati tutti nel-
V antico inventario, meriterebbero uno studio speciale, per parte
di qualche persona più competente di me.
* 8 Molti sono i salteri notati nell' antico inventario; ed è strano
che di nessuno sia indicato in esso il numero de' quaderni. Cosi
anche in questo art. vii manca la detta indicazione. Eppure il
cod. n. 8, in cui sono numerati entro la solita corona di punti
i suoi XXXVI quaderni, credo si debba identificare con questo
art. vii: giacché, oltre le parole iniziali e finsdi, che in questo
caso non costituirebbero un indizio sicuro, ha un altro contra-
segno notato nell' inventario, vale a dire è per totum tricolum-
pnatum.
— 157 —
' 37 L' ideutificaziono ìbI cod. 37 coli' art. ix dell' inventario an-
tico è fondata massimamente sul contrasegno, che est de lictera
grossa nigra et rubra,
*9 Oltre i soliti contrasegni, abbiamo una prova dell'identità
del cod. n. 9 coli' art. xvii nel modo strano, con cui è scritta
la parola finale p.r.o.p.h.e.t.e, che corrisponde a quello
indicato nell'inv. ant.
^ 54 Anche il cod. 54 presenta un sicuro contrasegno d' identità
coir art. xix nel modo, con cui è scritta la parola finale ana-
th . e . ma . te, corrispondente a quello indicato nelP inv. É un
codice del secolo XII, per noi abbastanza antico; per quelli che
vivevano nel secolo XIV non tanto, che la sua antichità non
potesse essere attenuata da un quasi,
353 Di questo cod. 353 (sec. XTT) è indicata la collocazione nella
seconda coperta dove si legge a Matheus glossatus. Beppnator
in solario I versus orientem. »
384 II cod. 384 (sec. XII) è composto di due parti: la prima con-
tiene un frammento dell'art, cxlv, come si dirà a suo luogo:
l'altra contiene tutto il presente articolo xxvii; cioè il lohannes
glossatus de antiqua et mala lictera.
^ 15 Le parole finali di questo cod. n. 15 sono identiche a quelle
indicate nell'inv. ant.; appartengono però all'Apocalissi, sebbene
il compilatore dell'inventario, si sia dimenticato di notare que-
st' opera. A tergo dell' ultimo foglio di questo codice, che è
l'ultimo della Bibbia insigne, si legge (scritta con carattere del
secolo XIII) la seguente annotazione: Istud volumen procuravit
frater Symon de Valle dari nove domui fratrum predicatorum
de provino adhibita conditione quod non possit vendi vel alias
alienari. Si vede che la condizione non fu osservata; ed il vo-
lume, non si aa in qual modo, divenne proprietà del S. Convento.
Questa annotazione ci può dare un nuovo indizio dell'epoca di
questo codice. Giacché il convento de' domenicani a Provins fu
fondato nell'anno 1269 per Thibaut Re di Navarra, come afferma
nella sua u Histoire des dominicains de la Province de Fran-
co, (Rouen 1898 p. 590) » M. D. Chapotin (1). Ora dacché frate
Simone acquistò il volume per il convento di Provins che era
stato recentissimamente fondato, nove domui, questo codice per
lo meno risale a circa la metà del secolo XIII. Questa prove-
li) Debbo questa notizia alla cortesia del chiarissimo P. Denifle.
— 158 —
nienza poi dimostra, che non tntti i qniAdici Yolnmi della no-
stra insigne Bibbia hanno la stessa origine.
•51 H CJod. 51 (sec XTTT) è composto di diversi manoscritti,
come era certamente anche nel 1381, giacché le x>arole iniziali
e finali corrispondono coli' art. lyiL Se non che attualmente,
dopo le parole finali, novum hominem, che sono scritte nel mar-
gine inferiore come richiamo, v' è nn altro quaderno d' altro
carattere, che contiene un frammento di postille sopra i salmi.
Nella rilegatura poi sono stati spostati alcuni quaderni: giacché
il manoscritto del Card. Matteo, che è autografo e che comincia al
foglio 121 (numerazione moderna), è segnato anche colla nume-
razione antica, e il suo primo foglio porta il numero 275. Dal
275 sino al 296 la numerazione procede regolarmente; ma dal
296 salta al 321 e quindi coli' ordine naturale arriva al 356;
riprende poi l'ordine interrotto 297-320. Cosicché, se i fogli del-
l'opera del Card, d' Acquasparta dovessero rilegarsi secondo
l'ordine naturale del suo commento sull'apocalisse, sarebbe ne-
cessario disporli nel modo seguente spostando la
numeraz. moderna secondo l'ordine della numeraz. antica:
1. f. 121-142. (cap. I, parte del IL) ... . 275-296.
2. f. 179 - 202. (seg. del H, HI, IV, parte del V.) . 297-320.
3. f. 143 - 178. (seguito del V, VI, VH, VHI.) . 321-356.
•67 II Cod. 67, (sec. XIH) corrispondente all'art. Iviii, che con-
tiene le postille autografe sui salmi dello stesso Cardinale, e
conserva la numerazione antica, termina col N. 274, compren-
dendoci anche qualche foglio in bianco. Si può pertanto conget-
turare, che la parte del* cod. 51 che contiene l'autografo del
Card. Matteo, e nel primo foglio porta il numero 275; fosse una
continuazione del cod. 67, e una volta formasse con questo un
solo ed unico codice, nel quale il celebre minorità avrebbe scritto
le sue postille ai Salmi e il commento all'Apocalisse. L'uno e
l'altro poi nella copertina mantengono segnata la loro colloca-
zione; in solario 2.° versus orientem.
•354 Le parole finali indicate nell'art. Ixii si trovano al fine del
quaderno XI, mentre i quaderni del codice sono XII; ma nel
quaderno XII è contenuto un altro scritto frammentario sulla
cantica.
•76 Anche questo cod. nella seconda coperta conserva l'indica-
zione del suo collocamento, in solario secundo versus orientem.
Ne fa menzione lo Sbaralea nell'art. Alexander de Alexandria.
— 159 —
*22 Di questo commentario dì Hagone sopra l'epistole di S.
Paolo e sopra la glossa di Pietro Lombardo, secondo' l' eruditis-
simo P. Denifle, esiste soltanto un altro esemplare nella biblio-
teca di Parigi. Della sua identità coli' art. Ixxix non si può
dubitare. É del sec. XIII.
317 Benché le parole iniziali di questo codice, (sec. XIII) notate
nel catalogo attuale siano diverse da quelle indicate nell'iny. an-
tico, nondimeno è certa la sua identità con questo art. Ixxx. Ed
ecco la spiegazione del diverso principio. Attualmente il codice
comincia colle parole, Manifesta autem sunt opera carnis, perchè
nella rilegatura, posteriore al 1B81, vi è stato uno spostamento di
fogli. Ma a capo del primo quaderno e nel vero principio dell'ope-
ra si leggono le parole, Paulus nondum ftomam venerai, Neil' ese-
guire la nuova rilegatura, furon collocati innanzi al primo
quaderno tre fogli, che contengono il commento sugli ultimi
brani dell'Epistola ad Galatas. Questa infatti, che si trova se-
condo l'ordine, dopo la II ad Corinthios, è interrotta nel punto,
in cui dovrebbero seguire le parole, manifesta autem sunt ecc.;
ed una rubrica avverte, cetera require in principio.
521 S'intende che la diversità delle parole finali notate nell'ant.
inv. e nel cat. attuale non si oppongono all'identità di questo
cod. coli' art. Ixxx, perchè le parole qui scripsit ecc. del cat.
mod. si trovano dopo le vere parole finali dell'opera, et Deus lu-
men divinitatis omen. Sec. XTV.
*71 Non si può dubitare in alcun modo dell'identità di questo
cod. 71 coir art. Ixxxiv; è strano però, che le parole finali notate
nell' inv. ant. si trovino alla fine del quaderno XI, dove termina
la, Summa de casibus poenitentiae, sebbene siano indicati XII qua-
derni. Nel Xn quaderno con una scrittura diversa e assai più
bella si contiene una a Summa de matrimonio n che nell' inv.
ant. non è notata. Che però questo cod. 71 sia identico all'art.
Ixxxiv, si rileva con sicurezza anche dal fatto, che nella sua
seconda coperta si conserva la membranetta, in cui è indicato
il titolo dell'opera negli stessissimi termini dell' ant. inv., e il
suo collocamento in solario secundo versus orientem. E del se-
colo XIV.
* 57 II cod. 57 (sec. XIV), identico all' art. Ixxxv, è composto di
due manoscritti; il primo, Aymo super apocalipsim, di bellissima
scrittura, termina al foglio 67 (numer. mod.) col quaderno Vili;
il secondo, postille fr. Mathei generalis super apocalipsim incom-
plete. Oggi però queste postille sono anche mutile in principio,
— 160 —
giacché manca tutto il qnademo IX; ond'è che nel cat mod.
sono qualificate come adespote. Sono una copia di quelle auto-
grafe contenute nel cod. 51. Si noti, che i primi fogli del co-
dice, aggiunti forse posteriormente, sono autografi, e conten-
gono alcune n questiones sup. 2^^ sent. j» dello stesso Matteo
d'Aquasparta.
*82 Anche questo codice (sec. XTTT) nella seconda coperta con-
serva l'indicazione del suo titolo e del suo collocamento in so-
lario secundo versus orientem. È ricordato dallo Sbaralea. Suppl.
ad script, p. 325.
•356 Si deve notare, che questo codice (sec. XII), oltre l'esposi-
zione dell'apocalissi, di Dionisio, ne ha un'altra di Beda, e in
fine la vita di S. Leonardo, che non sono notate nell'ant. inv.,
sebbene a quest'ultima opera appunto appartengano le parole
finali in esso indicate. Queste omissioni non sono rare nell'inv.
antico.
. * 41 II cod. 41 (sec. XTV) Historiae scholasticae, può corrispondere
ad uno dei tre art. xcix, e, ci. Il principio è uguale: il fine non
può confrontarsi, perchè il codice è mutilo ; il numero de' qua-
derni non è notato in nessuno di questi tre articoli, né in questo
cod. 41. Esiste anche un altro esemplare dello Historiae schola-
sticae ed é il 91, in cui sono notati XVII quaderni: ma non cor-
risponde il fine; e nell'antico inv. di nessun esemplare sono
notati i quaderni.
*64 Di questo codice fa menzione lo Sbaralea all'art. Arlottus
de Prato. Ve n'era un'altro esemplare nella biblioteca publica,
del quale nell' inv. ant. era notato il numero de' quaderni : ma
ho creduto che il cod. 64 (sec. XIV) sia da identificarsi col pre-
sente art. civ, il quale non porta segnato il numero de' quaderni.
* 863 II cod. 363 (sec. XIV) che porta segnato il numero de' qua-
derni entro la solita corona, corrisponde nelle parole iniziali al-
l'art, cvii, e credo che possa identificarsi con questo. Se non che
delle due opere indicate nell'inv. ant. vi manca la seconda; cioè,
Tractatus de penitentia; e cosi si spiega, come invece di Vili
quaderni ne conti soltanto VI, potendosi con tutta probabilità
*e quasi certezza supporre, che gli altri due sieno stati staccati.
* 413 II cod. 413 (sec. XIV) conserva ancora nella seconda coperta
l'indicazione del suo collocamento u Reponatur in solario tertio
versus orientem ad talem licteram Gr, »
— 161 —
401 Nel catalogo moderno le parole finali di questo codice a dui-
cius suspicatur it sono prese dal fine dell'opera di frate Mau-
rizio: nelPant. inv. dall'ultima di una serie di sentenze, che
sono state aggiunte all'opera suddetta.
886 Nel margine superiore del primo foglio di questo cod. 886
(sec. XIV) si vedono scritte, con carattere recente, le seguenti
parole a Augustinus super lohannem: n la qual cosa ha cagio-
nato un equivoco gravissimo nel catalogo moderno, che nota
questo codice col titolo a S. Augustini super evang. lohannis. »
Ma il suo vero titolo è dato dall' ant. invent. nel presente art.
cxvi: al quale il cod. 886 perfettamente corrisponde nelle parole
iniziali 9 finali, e nel numero dei quaderni.
390 Questo codice (sec. XIII), che corrisponde all' art. cxxvi, nei
fogli di guardia contiene frammenti dei miracoli di S. Francesco
i quali appartengono alla cosi detta terza vita del Celano; come
ho potuto rilevare, confrontandoli colla publicazione, che nel tom.
XYIII degli tt Analecta Bollandiana n ne han fatto i Bollan-
disti, I miracoli contenuti in questo frammento corrispondono
a quelli dell'art, xviii, De quihusdam diversis miraculis, (pag.
169, 170, 171, 172, 173); cioè a quelli segnati con i seguenti nu-
meri: 188. Vir quidam Martinus nomine. 184. Frammento che
comincia dalle parole, surge vade spoletum, 185. Vir quidam
popularis: il solo principio e il fine. 186. In Marchia quidam de
Monte Ulmi. 187. Clericus quidam. 188. Dominus Transmundus.
189. Succurrere novit hic sanctus. 190. Cum apud Villesios,
sino ad affectione multiplici veneranttir. 191. Frammento dalle
parole, Sacerdos vero, al fine. 192. Temporibus illis. 193. Domina
quaedam nobilis. 194. Accidit huic simile, fino al fine, preteriti
remaneret. Dopo questo miracolo, il frammento, che in questa
parte non è interrotto, passa subito alla conclusione: Cum igitur
immensa Christi Dei pietas: con piccolissima variante. Giacché
dopo le parole prelatorum auctoritas, si legge: Retributionem
petamus a Christo Domino, A vobis fratre et patre gratiam po-
scim^us et amorem: fiat igitur amen.
Questo, quanto al codice 390. — Son lieto però di poter
render noto, che altri brani del Celano si trovano nel codice
666, il quale consiste in una raccolta di frammenti di diversi
codici di diverse epoche, uniti alla rinfusa; e non contiene altro
trattato per intiero, tranne un commento sulla cantica. I fogli
5, 6, 65, 66 sono frammenti del trattato dei miracoli di S. Fran-
cesco dello stesso Celano; e sembra che siano stati staccati dallo
11
— 162 —
steMO codice, da cui furoao staccati i fogli di guardia del co-
dice 990; giacché sono scritti a due colonae^ collo stesso carat-
tere, ed haano lo stesso sesto. Li bo collazionati colla citata
imblicazione dei Bollandisti, e ne ho potato costatare la per-
fetta conformità.
Onesti fogli, essendo rilegati confosamente e sensa ordine,
non fanno seguito fra loro: ma al £ 5 serre di continuazione
il 65: e questi due contengono i miracoli* che i BoUandisti se-
gnano coi seguenti numeri 49-50-51-a2-a3-54-55-o6-5T
sino alle parole & sepultus iacebat homo, 9 Fan seguito poi i due
fogli 66, e 0 che contengono i numeri 10© (dalle parole frater
translatwnis gaudiùj 110 - 111 - 112 - 113 - 114 - 115. (^on tì si
trova la rubrica he coecis et surdis che si trova nella lezione
marsigliese; 116 - 117 - 118 - 119 - 120 - (il 121 è omesso) 122 - 1'23
- 124 - 1-25.
Questi frammenti devon sembrare tanto più pregevoli di
quello del codice 338, quantochè complessivamente contengono
un numero maggiore di miracoli, cioè 38 di fronte a 23: e pos-
son veramente ritenersi come pagine staccate dell'opera del
Celano, fra le quali si ha la pagina di conclusione: mentre il
brano contenuto nel cod. 338, secondo l'osservazione dei Bollan-
dìsti, è piuttosto una raccolta di quei miracoli, eseguita secondo
l'intento e la fantasia del compilatore, come apparisce chiara-
mente dall'ordine loro che è cosi diverso da quello del testo di
Marsiglia. E poi cosa notevole, che nella lezione, che ci danno
questi frammenti, mancano i miracoli 121, 195, 196^ 197, e dopo il
194 vi si legge immediatamente, come si è detto, la conclusione.
Potrebbe quindi concepirsi il sospetto, che questi siano stati
aggiunti nel manoscritto di Marsiglia, e non appartengano al
trattato del Celano. Ad ogni modo se ne può dedurre che il co-
dice, a cui appartenevano questi frammenti, era anteriore a
quello di Marsiglia, o derivava da una fonte anteriore.
*94 Questo cod. (sec. XIII), che è un bellissimo esemplare dei
morali di S. Gregorio, probabilmente corrisponde all'art, cxxxi;
ma, per accertarne l'identità non possiamo valerci né delle pa-
role finali, né del numero de' quaderni, mancando ambedue queste
indicazioni nell'inv. ant.
*88 L'opere contenute nel cod. 88 (seo. XIV) che corrisponde
esattamente all'art, cxxxvi sono notate nel foglio di guardia in
numero di 20, cioè: De gratia et libero arbitrio. — De correptione
et gratia. — Epistola Prosperi ad Augustinum. — Ilari! ad Augu-
sti num. — Do predestinatione sanctorum. — De bono perseveran-
— 163 —
tiae. — Epistolae Augustini. — De heresibus. — Do incorrupta
virginitate matris Dei. — De fide ad Petrum. — Do babtismo. —
Centra donatistaa libri XIIL — De babtismo parvuloinim. De
unico babtismo. — De patientia. — De cura prò mortuis. —
De utilitate credendi. — Liber qui incipit, Frater Dee gratias.
— De cathecizandis. — De predestinatione. —
A correggere un equivoco incorso nel catalogo moderno, ri-
porto qui le parole iniziali che appartengono alla dedica del
primo trattato: Domino dilectissimo et in Christi menibris hono-
rando fratri Valentino,
* 891 II cod. 391 (sec. XII) è identico all' art. cxli, come si rileva
dalle parole iniziali e finali e dal numero dei quaderni. Per un
equivoco il catalogo moderno lo nota col titolo, S. Gregorii mo-
ralia. Il suo vero titolo è in parte indicato nelP inv. ant. Ho detto
in parte, giacche, oltre, Isidorus de presbiteris e Regula S. Augu-
stini, contiene molti tratti scelti dalle opere dello stesso S. Isi-
doro, di S. Agostino, di S. Prospero, di S. Gregorio ecc., che
però si riferiscono tutti alla disciplina del sacerdozio regolare
o secolare; onde si potrebbe qualificare come un manuale di
precetti e di regole di vita per i sacerdoti, monaci, chierici, ca-
nonici. Nelle parole finali si deve leggere, canonacis, come sta
scritto nel codice stesso.
*574 L'art, cxlv, Quaedam auctoritates etc, si trova attualmente
* 384 diviso nei due codici 574 e 384 (sec. XII). Il 574, che in fine nota
appunto il numero di XIII quaderni e che termina colle parole
indicate nell'ant. inv., contiene quasi tutto il manoscritto; man-
cano soltanto i primi tre quaderni. Il primo quaderno poi è stato
rilegato in principio del cod. 384; e appunto vi si legge scritto,
sebbene con carattere posteriore, il titolo, Auctoritates quedam
S. leronimi, come nell'art, dell' inv. ant., ed ha le stesse parole
iniziali. Gli altri due quaderni mancanti non m'è riuscito rin-
venirli, e facilmente son perduti.
11 574 è un palimsesto del sec. XII, in cui era scritto un
libro liturgico. Nel catalogo moderno la materia di questo cod.
non è molto esattamente indicata. E un zibaldone di brani
confusi e diversi, che non presentano neppure una qualche omo-
geneità. Comincia, come già ho accennato, col quarto quaderno,
in cui il trattateli©, de septem gradibus animae, si restringe ai
soli primi due fogli: segue poi spigolando nei trattati seguenti:
Ioannes Costantinipolitanus episcopus, De reparatione lapsi — De
vicibus temporum — Idem Ioannes de compuctione cordis: quindi
— 164 —
Aagostinns super Genesim: e cosi continua ad ogni pagina a
cambiar tema, recando varie autorità di S. Padri, specialmente
di S. Agostino. AI f. 14. leronim. septem scale qnibns ascendon-
tur regna coelomm — De figuris apostolomm — De Matnsalem
et annis eius. — Ex Angustino, de adulterinis coniugiis. — Cosi
continua a spigolare notizie e sentenze dall'opera, De Civitate
Dei, e da altre opere del santo dottore; quindi da Beda, da Ra-
bano, da Isidoro: al f. 36 x>arla dei sette sapienti, e delle pietre
praziose: al f. 38 degli animali, dell'albero della mirra: — quindi
i nomi delle tre grazie, le driadi, le amadriadi, l'etimologia di
molte parole greche: al f. 47 epitafì di Ettore, Achille, Catone;
epigramma intomo alle muse; quindi, de mirabilibus mundi. E
cosi via via. Dal f. 75 all' 82 contiene postille e sermoni sopra
gli evangeli: ma si può con fondamento sospettare, che questo
quaderno, il quale a me sembra di altra scrittura, una volta ap-
partenesse ad altro codice: infatti al f. 83, con carattere uguale
a quello di tutto il codice, si toma al solito spicilegio di sentenze
e di autorità. Questo codice x>ertanto, assai singolare, il quale non
è altro che una specie di zibaldone morale, storico, teologico, re-
torico, tratto da autorità di vari autori, non poteva essere indicato
comprensivamente, che dal titolo dell' ant. inv., Quedam aucto-
ritates leronimi de Deo etc., dando alla formola, etc. il signifi-
cato di, et aliae auctoritates. 1*6 auctoritates leronimi de Deo
son contenute nel primo quaderno, che, come ho accennato, si
trova in principio del codice 384.
369 II cod. 369 (sec. XIII) sembra corrispondere all'art, cxlviii,
giacche ha le stesse parole iniziali, contiene gli stessi trattati
con r ordine stesso, ed è quadernato, cioè porta segnato il nu-
mero de' quaderni entro la solita corona di punti rossi e neri.
Non è possibile però confrontare le parole finali, perchè è mu-
tilo in fine; e, secondo l'elenco dell'ani, inv. e del doppio indice
scritto da mano più recente nel secondo foglio di guardia, man-
cherebbe soltanto una parte dell' ultima opera a Origenes super
oanticum. ?» L'inv. ant. però segna XXX quaderni, mentre nel
cod. 369 ne rimangono soltanto XVIII. Un numero cosi diverso
farebbe dubitare della identità di questo cod. coli' art. suddetto;
giacché non è possibile, che il seguito dell' esposizione della
cantica di Origene si estendesse per altri 12 quaderni d' una
scrittura minutissima, qual'è quella del cod. 369. Dubito per-
tanto, che l' inv. ant. abbia segnato XXX invece di XX, o che
seguissero poi altre opere non notate dal compilatore dell' inv.,
della quale omissione abbiamo altri esempi.
— 165 —
^482 Per un equivoco il cod. 482 (sec. XIII), nel catalogo mo-
derno, è stato notato col titolo, Quaestiones theologicae. In verità
è un manuale ascetico pratico, estratto dalle opere di S. Bernar-
do, e corrisponde esattamente ali* art. cxlix., Flores Bernardi, che
è il suo vero titolo.
432 II cod. 432 (sec. XII -XIII) contiene diversi manoscritti, fra
i quali il Boetius, che corrisponde all' art. clvii, come si rileva
dal numero de' quaderni notato in fine del manoscritto stesso,
(il qual numero si riferisce soltanto all'opera di Boezio) e dalle
parole finali conformi a quelle notate nell'ant. inv.: manca però
il primo quaderno. Gli altri due manoscritti sono sermoni e
schemi di sermoni: e ambedue portano la numerazione antica
delle pagine. Il primo comincia colla pag. 3 e termina colla pag.
182. Il secondo, con altra numerazione, comincia dalla pag. 29
e termina colla pag. 132. In fine il Boetius (sec. XII).
676 Della identità di questo cod. 676 (sec. XIV) coli' art. clxii
non si può dubitare; giacché corrispondono le parole iniziali e
finali e il numero dei quaderni. Di più le parole finali sono pre-
cedute da un segno che consiste in una specie di parentesi aperta
nel punto ove incominciano le parole, che il compilatore inten-
deva trascrivere e trascrisse come finali. E un codice con due
diverse scritture: la prima, piuttosto elegante, si trova nel Bro-
viloquium. La seconda nelle altre opere, comprese nella formola
indeterminata, cum plurihus: e sono, dieta B, Egidii, che si li-
mitano ad un foglio e mezzo; de Jacob eiusque progenie cum
considerationibus eruditis: — de mutua collatione duarum novis-
simarum speculationum: — de penis post mortem. Carattere mi-
nutissimo e mal formato. Nella copertina si legge a Breviloquium
Bouaventurae versus orientem lictera 0 solario 4.° »
^ 673 Di questo codice fa menzione lo Sbaralea, (suppl. ad Script.
pag. 65) con queste parole: Ars sermocinandi (Bonaventurae) in-
dicatur ibidem (in veteri Invent. Bibl. Conv. S. Frane.) in IV
solario orientali, Extat nunc in tabularlo dicti Conventus {tìis.
pergam,, in 8) post paHem perspectivae, Mathaeum postillatum et
artem dictaminis, incipitque: u, Omnis tractatio Scripturarum, ut
ait Aug, in lib. de Doct. Christ., circa modum inveniendi etc. n:
et cum illa in tres partes, dividendi, distinguendi et dilatandi
partiatur, extat tantum, prima pars et initium, secundae; reliqua
in eo codice desiderantur,
^ 350 II cod. 350 (sec. XIV) sembra corrispondere all' art. clxxvi ;
se non che le parole finali indicate nell'inv. ant. si trovano al
— 166 —
fine del quaderno XXIV, in cui veramente ha termine l'opera,
Legende sanctorum. Nel quaderno XXV poi si contiene un
frammento delle stesse leggende, cioè le vite di S. Paolo eremita,
di S. Ilario, di S. Macario e di S. Antonio Abate.
835 Nel catalogo moderno sono notate come parole iniziali di
questo cod. 835 (sec. XIII) « Vir erat in civitate ji] so i>erò si
desumono dal prologo che precede la narrazione, son quelle
indicate nelPinv. antico. Di questo codice fa menzione il Rev.
P. Ehrle (Archiv. fùr Litteratur und Kirchengescichte. Zu Be-
thmanns Notizen ùber die Handschriften von St. Francesco in
Assisi. T. I. p. 484.) e giudica che in esso si abbia la prima
redazione della vita di S. Francesco scritta da S. Bonaventura,
perchè in essa manca la,«visio palmae, introdottavi da Girolamo
. d'Ascoli, che fu poi Papa Niccolò IV. Nella prima tavola di
coperta internamente si legge questa nota del Papini: « In hoc
codice sunt legendae seu vitae S. Frane, confectae a S. Bona-
ventura. In utraque Innoc. HI dicitur vidisse S. Franciscum
Lateranensi labanti ecclesiae ferentem opem. In neutra vero
adest Visio palmae crescentis in immensum, quam legendae ma-
lori adiecit generalis minister Hieronimus de Asculo. Videtur
proinde liber iste exaratus ante annum 1280. ji È da, notare, che
il Papini, il quale ha postillato questo codice, contrasegna nella
tt Vita Minor » i passi, che mancano nella a Vita Maior, ?» sot-
tolineandoli; e quelli, che hanno con questa la loro corrispon-
denza, con due linee segnate in margine.
847 Di questo cod. 847 (sec. XTV), che è un bellissimo esemplare,
fa menzione il P. Ehrle, che riporta la nota, la quale precede
il testo ed è di questo tenore: a Haec minor vita B. Frane, ad hoc
de maiori excerpta est, ut in breviariis portatilibus et etiam
choralibus habeatur. Et legetur de ipsa in choro, secundum
quod in ea lectiones distinctae sunt: in festivitatibus B. Frane.
et per octavam natalis eius. Convenientius etiam de ea legi
potest ad mensam, in ipsis diebus festivitatum beati Francisci.
Maior vero vita haberi debet merito in locis singulis, ad edifì-
cationem fratrum. Scriptores ergo compellantur tenere puncta-
tiones et litteram exemplaris; et iuxta exemplar hoc errores
illorum per fratrum diligentiam corrigantur. » Questa nota si
legge anche nel cod. 335.
338 Questo è il celebre codice che costituisce uno dei documenti
capitali della storia di S. Francesco e dell'ordine Minoritico.
Ne han parlato i più illustri cultori della storia francescana,
— 167 —
il P. Papini, il P. Ehrle, Paolo Sabatier, Mons. Falooi Pulignani,
il Cristofani, ed altri.
Il Papini (Vita di S. Frano, lib. II cap. XV. art. 1. Degli
scritti di S. Frane.) lo descrive, dicendolo, un codice miscellaneo
quanto alla materia e quanto al carattere, e lo giudica anteriore
all'anno, in cui Niccoli m confermò di nuovo la regola, cioè
al 1280; perchè, mentre la regola vi si trova bene scritta colla
scrittura propria di tutta quella parte del codice, l'approvazione
di Niccolò m è stata aggiunta posteriormente da mano diversa.
Lo stima poi posteriore al 1248, perchè, legato com'è in due grosse
tavolette di legno, ad una di queste, cioè all'anteriore, è incollata
una sottil membrana, nella quale si leggono notate le paghe,
ohe il Card. Ranieri passava, ora da Volterra, ora da Ancona,
agli ufGlziali delle milizie assoldate per difender contro Fede-
rico n le terre della chiesa, dei quali è registrato il nome e
la patria o almeno la nazionalità.
Il Sabatier (Vie de St. Fran90Ì8, Etude critique des sources
p. XXXIX.) giudica anch'esso (come del resto è evidente) che
questo codice è una raccolta di diversi manoscritti, i quali pos-
sono appartenere ad epoche diverse. Egli ne esamina special-
mente la parte che più l' interessa, tutta omogenea^ contenente
gli scritti di S. Francesco; cioè, i quaderni 2, 8, 4. Non ne de-
termina assolutamente l'epoca, ma con una ipotesi molto in-
gegnosa, stima assai probabile, che rimonti a circa l'anno 1240:
giacché nello scritto a de littera et admonitione beatissimi patris
nostri Francisci quam m,isit fratribus ad capitulum quando erat
infirm,uSf nell' indirizzo » Reverendis et m^ultum, diligendis fra-'
tribus universis, fratri Generali Ministro A etc, V iniziale A de-
sta qualche maraviglia: sembra infatti, che avrebbe dovuto
esservi piuttosto un N. Ora egli suppone, che il copista abbia
sostituito l'iniziale del nome del ministro generale d'allora; nel
qual caso l' iniziale A indicherebbe, o Alberto da Pisa 1239-40,
o Aimone da Feversham 1240-44. Cosi il Sabatier farebbe rimon-
tare questa parte ad un epoca anteriore a quella, che il Papini
avrebbe stabilito come termine più remoto. Ma se ben si ri-
flette, la ragione che adduce il Papini per fissare questo ter-
mine, sarà validissima per quel che riguarda l'epoca, in cui
questi manoscritti furono raccolti, ma i manoscritti stessi pote-
v^ano senza dubbio essere anteriori. Si può tuttavia osservare
che l'iniziale A potrebbe applicarsi anche al ministro generale
Arlotto da Prato 1285. Il Papini però, come abbiamo accennato,
non ammette per il codice un termine posteriore al 1280. E
questa determinazione forse ha valore per tutta la raccolta.
— 168 —
Imperocohè; a giudicare dalle qualità diverse della scrittura
ed anche della materia, il codice potrebbe forse dividersi iu
sei parti: I. Il primo quaderno che contiene le ordinationes
officii divini, n. I quaderni 2, 8, 4, che contengono la regola e
gli scritti di S. Francesco. III. Il quaderno 5 che contiene la
raccolta dei miracoli, tratta dalla cosi detta terza vita del Ce-
lano, e la vita in quattro lezioni, sole esistenti delle nove che si
promettono nel prologo. IV. I quaderni 6 e 7, vita versificata
di S. Francesco. V. Il quaderno 8 e metà del 9, officio, vita ed
inni di S. Chiara. VI. Metà del quaderno 9 e il 10, vita versificata
di S. Chiara. Ora, la prima parte, che in origine era indipen-
dente dalle altre, terminava con un foglio bianco; ovvero anche
è stata accresciuta poi di un foglio, che doveva in principio esser
bianco per intero; al quale naturalmente succede il quaderno
2.*" che comincia subito colla Regola di S. Francesco, riportata
nella bolla d'approvazione di Onorio III. Ora, nella seconda
faccia del detto foglio bianco, con carattere posteriore (cosi ra-
giona il Papini) è stato scritto il principio della Bolla d'ap-
provazione di Niccolò m sino alle parole a Honorius Epus etc.
dilectis filiis fratri Francisco etc, ii che formano il principio della
n.* parte del codice. Terminata poi la Begola e la Bolla d'Ono-
rio, viene aggiunta la conclusione della Bolla di Niccolò IH,
collo stesso carattere, con cui ne era stato riportato il principio
nel primo quaderno. E probabile pertanto, che questo coordina-
mento fra la prima e la seconda parte del codice sia stato ese-
guito dopo la pubblicazione della Bolla di Niccolò m, quando
già il codice era stato formato. Ad ogni modo la ragione del
Papini verrebbe ad avere tutto il suo valore, almeno per le due
prime parti del codice. Del resto, quanto alla prima, un altro
indizio ci può far ritenere che sia anteriore al 1264; giacché
nell'elenco delle feste più solenni, in cui si permette ai frati di
cantare le sequenze, è omessa la festa del Corpus Domini.
Anche Mons. Faloci Pulignani, nel suo dotto studio critico
sul Cantico del sole (Miscellanea francescana Voi. VI Fase. II
pag. 44) reca argomenti per determinare l'epoca, almeno della
parte II, cioè dei quaderni 2.°, 3.° e 4.°; e confutando l' opinione
sostenuta dal Della Giovanna, dimostra, che il manoscritto, dove
si riporta il cantico del sole, rimonta almeno al 1250; la qual
cosa egli stima indiscutibile, perchè nell' elenco delle feste sopra
nominate, manca la festa di S. Chiara, la quale fu canonizzata
nel 1255. Potrebbe opporsi, che l'argomento vale per il solo
primo manoscritto delle, Ordinationes divini officii, che è indi-
pendente dagli altri. Tuttavia, siccome una certa tal quale omo-
— 169 —
genita deve riconoscersi fra tutte queste parti, P antichità del-
l'una possiam dire che si riflette nelle altre.
Del resto a determinare l'epoca delle, Ordinationes divini
officii, vi sarebbe un altro mezzo. In una delle ordinazioni si
prescrive, che in missis peculiaribus de Sancto Spiritu etc, di-
cuntur kyrie, praephationes, Sanctus etc, non tamen in his missis
dicitur gloria in excelsis Beo, Ora, in margine, con carattere
o del sec. XIII (fine) o XTV (principio), si trova scritta la nota
seguente: Tamen secundum privilegium papale nobis concessum
possumus dicere gloria in excelsis Beo. Il primo quaderno adun-
que è anteriore all'epoca, in cui fu accordato ai Frati Minori
questo privilegio. Qual'è questa epoca? Propongo il quesito.
Il Codice in gran parte è publicato. Il Papini, primo forse
fra tutti, publicò il Cantico del Sole e ne diede una lezione
molto esatta (Vita di S. Francesco. Fuligno 1825. Lib. Il pag.
144) se non in quanto due o tre parole presentano una lievis-
sima differenza, che forse è da attribuirsi ad errore di stampa.
Publicò inoltre le quattro lezioni del Celano (Notizie sicure
pag. 239). Nella edizione critica degli opuscoli di S. Francesco
il Boehmer ha seguito, specialmente nella seconda edizione, il
testo del nostro codice.
Il Sabatier publicò nella Miscellanea Francescana (Voi. VI
Fase, n pag. 39-43) quasi tutta la HI parte, cioè il frammento
del trattato de' miracoli composto dal Celano : e torna a gran
lode dell' illustre critico, che la congettura da lui formata, che
quella raccolta fosse un frammento dell' opera del Celano, fu
poco dopo confermata pienamente dalla scoperta del codice di
Marsiglia; benché, come osservano i Bollandisti (Analecta Bol-
landiana T. XVlli p. 83) piuttosto che un frammento debba
considerarsi, come uno spicilegio di quell'opera. La parte IV,
vita di S. Francesco versificata, fu tradotta e publicata dal Cri-
stofani. La vita di S. Chiara contenuta nella parte V è uguale
a quella publicata dai Bollandisti nel T. Il degli Acta Sancto-
rum Augusti, i quali però si servirono d' un altro codice, e
sembra non abbiano avuta alcuna cognizione del codice assisane.
La. parte VI, Vita versificata di S. Chiara, tranne qualche
brano, è tuttora inedita.
*652 Di questo art. clxxxiv restano nel cod. 652 (sec. XIV) sol-
tanto due quaderni il V e il VI, nei quali si legge la regola
riportata nella bolla d'approvazione di Niccolò III, la bolla
Exiit qui seminai, e la regula continentium. I primi tre e gli
ultimi tre quaderni sventuratamente sono stati staccati e perduti.
— 170 —
L'identità di questo codice colPart. clxxxiv è manifesta; giacché
conserva l'antica rilegatura e la membrana, in cui è notato il
titolo di esso, negli stessi termini dell' antico inventario, e il
suo collocamento versus orientem in solario quinto.
* 684 II cod. 684 (sec. XTV), il quale, secondo tutti i contrasegni,
corrisponde all' art. cxcviii, è rilegato in due tavolette, nella pri-
ma delle quali si trovano scritti, l'uno nella faccia intema, di
carattere del Papini, l'altro nella esterna, non saprei determi-
nare con sicurezza se di carattere del Papini stesso o del Lipsin,
due elenchi dei trattati contenuti nel codice. Il primo di essi è
di questo tenore:
1. Ganticum pauperis.
2. Responsiva super quibusdam articulis regulae.
8. Interpetratio regulae quinque magistrorum.
4. Declaratio Gregorii IX.
5. Declaratio Francisci Maironis Ministri Provinciae: de
paupertate Christi et Apostolorum.
6. Epistola Magistrorum Capituli Perusini centra Papam
de paupertate Christi et Apostolorum.
Il secondo, che, se fosse di carattere del Papini, sarebbe una
modificazione del primo, è in questi termini:
1. Fr. Joannis Pekan Ord. Min. Canttcum pauperis.
2. Sancti Bonaventurae, Magistro innominato super regulam.
3. Expositio regulae per quinque doctores Ord. 1248.
4. Begula secunda seu brevis declaratio Greg. IX.
5. Francisci Maironis determinatio de paupertate Christi
et Apost.
6. Epistola Capituli Perusini de paupertate.
7. Anonimi centra zelotypos paupertatis.
I due elenchi che, come si vede, sono concordi nei primi
cinque articoli, presentano in ultimo una grandissima differenza,
o meglio una vera opposizione. Ond' io, per giudicare quale dei
due fosse conforme alla verità, ho dovuto esaminare più accu-
ratamente il codice, e leggerne l' ultimo trattato; e un tale esame
mi ha fatto rilevare, che il suo contenuto non è esattamente
indicato né dai detti due elenchi, né dal catalogo in uso, né
dall' ant. inv. Ho creduto perciò conveniente di registrare di
nuovo gli scritti che esso contiene:
1. tt Canticum pauperis prò dilecto. ?» — Il P. Ehrle nel suo
eruditissimo studio a Zur Vorgeschichte des Concils von Vienne n
( Archi V. fùr Litteratur-und Kirchen-geschichte T. IH, pag. 61)
riportando uno scritto di Ubertino di Casale, in cui questi cita
— 171 ^
il cantioum pauporis, registra i mauoscritti di questo trattato,
e ricorda anclie il manoscritto assisano; ma, o sia un equivoco
di registrazione, o un errore di stampa, gli dà il numero 697,
che invece è un breviario. Questo trattato, clie è un' esposizione
della regola di S. Francesco, e fu scritto da Giovanni Peckam,
probabilmente fra il 126& e il 1279 (V. Analecta Bollandiana
T. XXIV fase. Ili, 15 Luglio 1906), è stato pnblicato per la
prima volta dai dotti Padri di Quaracchi, nella « Bibliotheca
Francisoana ascetica medii sevi » nel corrente anno 1905.
2. tt Responsiva super quibusdam articulis regulae. » —
che incomincia a Innominato magistro frater Bonaventura ji ed
è stata publicata se non erro, la prima volta, nell'opera a Fir-
mamentum trium ordinum. Ven. 1513. n Questo scritto non è
indicato nelPant. inv.
3. tf Expositio regulae facta a quinque doctoribus etc. ji —
che nel cod. non ha la rubrica con questo titolo, ma incomincia
subito coir indirizzo « Reverendo in Christo patri etc. n Questo
scritto è male indicato, o a dir meglio non è indicato affatto
nel catalogo attualmente in uso. £ stato poi publicato nella
citata opera « Firmamentum trium ordinum », ove s'intitola
tt Expositio quatuor magistrorum. » E cosi pure il Wadding
(Annales T. I. an. 1242, pag. 608), parlando di questa espo-
sizione, dice che « sub appellatione quatuor magistrorum cir-
cumfertur; » e da tutti è citata come opera dei quattro dottori;
forse perchè non si tien conto di Gaufredi, il quale, secondo
l'espressione del Wadding a collatione habita cum fratre Gau-
frido n (op. cit. pag. 608), vi avrà contribuito col suo consiglio;
ma non dev' essere stato fra i compilatori di essa. É cosa note-
vole poi, che tanto nel a Firmamentum » quanto negli a Annales ?»
l'indirizzo della lettera di prefazione « Rev, in Christo domino
fratri etc, » invece di un nome proprio ha la lettera imperso-
nale tt N T»; mentre nel nostro codice si legge a Aymoni *; come
forse nell'originale; giacché fu il ministro generale Aymone,
che nel 1241 chiese il parere di quei maestri, intorno ad alcuni
punti dubbi della regola.
4. tf Begula cum declaratione Grog, IX. v — Questo scritto è
inesattamente indicato nel catalogo attuale, che lo registra con
queste parole u Regula fratrum minorum: precede la bolla di
Onorio IH, n
5. tt Determinatio paupertatis Christi et Apostolorum condita
a fr. Francisco de Mayronis eximio doctore sacre theologie ord.
fratr. min. tuno ministro provincie, quam condidit in romanam
curiam apud avenionem, dum de facto questio est incitata, ir —
— 172 —
Questo scritto è stato indicato in tutti i quattro elenchi, ma
nel catalogo attuale ne sono state erroneamente indicate le pa-
role iniziali e finali; giacché, non so per quale strano equivoco,
gli vengono attribuite quelle dell'ultimo trattato, le quali sono
n Queritur an professio evangelica » e « ponderis et vigoris »
mentre invece Io scritto di Francesco di Mayrone comincia colle
parole: k Nota questionem de facto « e finisce « Illa littera vi-
detur fuisse conscripta, n Lo Sbaralea ricorda il nostro codice
684 specialmente per questo trattato: « Determinatio paupertatis
Christi et Apostolorum eius, quem tractatum m$. asservari in
nostro assisiensi Sacrario tradidit Rodulphus, lib, 2. f, 151; idque
ex veteri inventario illius loci in Y. solario orientali, ubi legitur
ita desiisse; « nullius apud Beum ponderis et vigoris n: sed nunc
asservatur in tabulario sive archivio eiusdem conventus, incipiens.
ft Nota quaestionem de facto incitatam, utruni Christus ac eius
apostoli Itabuerint aliquid in communi etc. ti; et notatur eavn edi-
disse in pontificia curia Avenione etc. ms, est pergam, una cum
cantico pauperis Ioannis Pekan. Quibus subsequitur alia questio
sine autore, incipiens, Quaeritur an professio evangelicae pauper-
tatis. 1» Op. cit. pag. 269-270. Dalle quali parole si può rilevare,
che il Rodolfo, tratto in errore dal nostro ant. inv., attribuì al
trattato di Francesco di Mairone le parole finali nullius pon-
deris et vigoris, e che lo Sbaralea ha descritto meglio degli altri
r ultimo trattato, del quale dovremo ora parlare un poco più
a lungo; perchè i due ultimi scritti, nei quattro elenchi sopra-
detti, o non sono indicati, o indicati erroneamente.
6. li Littera magistrorum capituli perusinL — Nel 1322 i
Cardinali Vitale de Fumo, e Bertrando della Torre ed altri
proposero al ministro generale frate Michele da Cesena ed ai
maestri e dottori dell'ordine raccolti in quel capitolo, fra i quali
v'era il celebre Guglielmo Occam, la questione che agitava e
turbava l'ordine minori tico, cioè « Utrutn pertinaciter affirmare
dominum Jesum Christum eiusque apostolos non habuisse bona
aliqua in speciali, ncque in comuni foret haereticum, ti Fra Mi-
chele di Cesena e gli altri dottori risposero negativamente, con
una lettera, che sarebbe quella riportata nel nostro codice: se
non che in questo la lettera si limita soltanto a pochi periodi,
scritti nella seconda colonna dell' ultimo foglio del quaderno VI
[f. 64 (b)], cioè sino alle parole: « Prima ratio talis est: nulla
assertio est haeretica quce fundatur super determina\i\OTL&ìnL\ n'. e
qui è troncata. Segue poi nel VII quaderno senza alcuna rubrica
la questione:
7. tt Queritur an professio evangelico paupertatis et aposto-
— 173 —
» lice possit licite ad talem modum vivendi reduci, quod amodo
ti sufficienter vivat de possessionibns et redditibns a papa, vel
1» mundanis principibus, certis procuratoribus commissis, qui
j» vice et auctoritate pape vel principum eos teneant; ita quod
n nec dominium nec ius utendi nec usua temporalium posses-
j* sionum ad professores evangelicos spectet, nisi solum simplex
Ti U8U8 eius, quod inde de facto prò victu cotbidiano recipù^nt. »
L'autore del trattato, cbe nel codice è anonimo, usando il me-
todo dialettico degli scolastici, comincia dall' esporre le ragioni
cbe possono addursi a favore della sentenza affermativa, con-
traria a quella, cbe egli intende difendere e sostenere; « et quod
hoc liceat videtur primo; quia per hoc, modo nullo leditur abdi-
catto temporalis dominii vel iuris etc, »: e cosi continua addu-
cendo dodici ragioni; talcbè per un buon tratto campeggia la
sentenza affermativa; e cbi si arrestasse a queste pagine sarebbe
facilmente tratto in errore, e giudicberebbe, cbe l'autore fosse
un avversario dei zelanti o spirituali. E bisogna dire, cbe questo
appunto sia accaduto a cbi ba redatto l'elenco, scritto nella
faccia esterna della tavoletta di coperta. Ma il trattatista, dopo
essersi proposto la duodecima ragione favorevole alla sentenza
cbe intende escludere, la qual ragione consiste nell'obbedienza
cbe si deve alle costituzioni papali, in modo cbe a non solum
est licitum,f sed etiam debitum, predictum, modum, a prefatis prò-
fessoribus observari », stabilisce la sua tesi in tal modo: « Re-
spondeo quod modus prefatus est omni dolo et fallacia plenus et,
nisi fallor, est ille de quo sanctus pater franciscus sociis in reve-
latione prophetica est ìocutus: e prosegue, prima adducendo varie
e molteplici ragioni a favore della sua tesi, e da ultimo confu-
tando le dodici ragioni contrarie, cbe da principio si era pro-
posto; e, nel confutare la dodicesima, usa parole assai acerbe
affei*mando, cbe, se il pontefice facesse qualcbe costituzione con-
traria all'evangelica povertà, ed alla regola di S. Francesco,
quod (come egli aggiunge) absit, gli si dovrebbe negare obbe-
dienza, né sarebbe da tenersi conto della scomunica, cbe in tal
caso egli considera come a nullius apud dominum ponderis et
vigoris »: ultime parole del trattato. La quale affermazione egli
accompagna coi termini più sconvenienti, quali appena potreb-
bero attendersi dal più fiero eretico. Lungi pertanto dall' esser
questo un trattato contro i zelanti, come è scritto in uno dei
due elencbi sopra riportati, è anzi opera d'un ardentissimo ze-
lante o spirituale. Ed è strano, cbe l'autore dell'elenco scritto
al di fuori della tavoletta di coperta, chiunque egli sia o il
Papini o il Lipsin, abbia preso un equivoco cosi madornale: e
— 174 —
certamente egli non deve aver Ietto il trattato oltre le prime
pagine, fermandosi alle prime apparenze. Né meno strano è lo
sbaglio delP erenco intemo, che senza dubbio è di carattere del
Papini: il quale, se fosse autore di ambedue gli elenchi, avrebbe
coir uno cercato di correggere e modificar l'altro. Ma non si sa
concepire, come il valente storico abbia potuto giudicare, che
l'ultimo trattato fosse una continuazione della lettera del Ca-
pitolo Perugino, e, non si sia accorto, che questa terminava
dopo pochi periodi. Considerando poi egli i due scritti come
uno scritto solo, a questo avrebbe attribuito per argomento la
controversia intorno alla povertà di Cristo e degli Apostoli, di
cui trattano soltanto i pochi periodi, che veramente apparten-
gono alla lettera dei dottori del capitolo perugino; i quali lungi
dallo scrivere u> centra Papam n allegavano a favore della loro
sentenza anche l'autorità di Papa Giovanni XXTT (vedi la let-
tera presso il Wadd. T. IH, an. 1322. pag. 285): sebbene poi
questo Pontefice (sarebbe fuor di luogo espome i motivi) si
turbasse gravemente contro i sostenitori di quella sentenza. £
neppure si può dire « centra Papam ji lo scritto ultimo; giacché,
le parole contrarie all'autorità del Pontefice si riferiscono sol-
tanto alla confutazione della dodicesima obiezione, che l'autore
si era proposto in principio; ed hanno un valore ipotetico; benché,
in sostanza, l'ipotesi si fosse convertita in fatto; dacché le co-
stituzioni pontifìcie legitimavano quel modo di professare la
povertà, che nel trattato si ripudiava. Bisogna dire pertanto,
che il Papini, considerando quei due scritti come uno scritto
solo, abbia letto soltanto i primi e gli ultimi periodi, e dai
primi abbia argomentato che fosse una lettera, la quale avesse
per argomento la controversia intorno alla povertà di Cristo e
degli Apostoli; dagli ultimi che fosse diretta contro il Papa.
Tanto è vero, che u quandoque bonus dormitat Homerus, ji
Il trattato nel codice è anonimo; e l' explicit in fine é spie-
tatamente abraso, e forse conteneva soltanto il titolo dell'opera.
Ma la lettura di tutto lo svolgimento della questione mi fece
concepire la speranza di scoprirne l' autore, parendomi, che questi
non potesse essere uno dei gregari fra gli spirituali, ma sib-
bene uno dei capi più dotti e più ardenti; e pensai ad Ubertino
da Casale, a fra Michele, a Pier Giovanni Olivi e simili; o sti-
mai molto probabile, che nel dottissimo studio dell' illustre P.
Ehrle a Die Spiritualem, ihr Yerhaltniss zum Franciscanerorden
und zu den Fraticellen » o a meglio dire in quel complesso di
vari studi, intorno a scritti, fatti, e persone che hanno atti-
nenza colla storia degli spirituali, si potesse trovare qualche
— 175 —
cenno relativo al nostro trattato anonimo. Né m'ingannai; in-
fatti PElirle nel suo scritto a Petrus Johannes Olivi, sein Leben
und scine Scliriften ti esponendo le opere dell'ardente Mino-
ritaj rende pur conto di varie questioni da questo dibattute e
risolte; fra le quali la decima sesta è appunto la questione
del nostro codice, intomo al modo di professare l'altissima po-
vertà tt an professio paupertatis evangelice et apostoUce possit
licite ad talem modum vivendi reduci etc, » Il P. Ehrle, cbe si
è servito del codice vaticano 4896 da lui descritto a pag. 473
( Archi V. etc. T. m.), e preferito, perchè contiene un numero
maggiore di questioni, reca pochi brani della questione presente,
i quali sono in tutto conformi al nosro codice 684: se non in
quanto vi si trova una variante nell' interpetrazione d'un passo
dell'apocalisse. Riportato un breve tratto di un tal passo, il P.
Ehrle avverte, che segue poi una mistica interpretazione del nu-
mero apocalittico 266. Non so, se questo numero si debba attri-
buire ad un errore di stampa, ovvero alla lezione del codice
vaticano: certo è, che il numerus bestiae del testo dell'apocalissi
è il 666: ed è ben determinato dalle parole, che in quel passo
l'Olivi attribuisce a S. Bonaventura, il quale « optime exposuit,
dicenSf quod ibi sunt tres numeri, senario, qui est numerus circu-
laris, intitulati, n Se non che, mentre queste parole accennano
evidentemente al numero 666, quelle che immediatamente se-
guono non possono ad esso applicarsi. Le parole son queste
(Archiv. etc. T. IH pag. 532): « Nam primus numerus est sexies
quartum, secundus sexies decem, tertic (sic) ussexies (sic) unum, ti
Nel testo del nostro codicetto invece si legge: a nam primus nu-
merus est sexies centum,, secundus sexies decem,, tertius sexies
unum ?»; che è evidentemente la vera lezione. Cosi poco più
sopra, dove nel cod. vat. secondo la publicazione del P. Ehrle,
si legge subunco dolo, nel nostro si legge sub unico dolo.
Comunque sia, dal confronto del nostro codice coi passi,
recati dal P. Ehrle, evidentemente apparisce, che l'autore del-
l'ultimo trattato del cod. 684 è frate Pier Giovanni Olivi; e che
nel nostro si ha forse una lezione più corretta di quella del
codice vaticano 4986.
I trattati poi contenuti in questo piccolo codice presentano
una certa omogeneità, perchè tutti hanno attinenza al movimento
degli spirituali: e, premesso, che questo movimento, secondo il
citato illustre Storico, può dividersi in due periodi; il primo
dai primordi dell' ordine fino al 1321, nel quale il dissidio, svol-
gendosi fra gli spirituali e le comunità dell' ordine, ebbe per
oggetto una controversia tutta pratica, cioè il modo di esser-
— 176 —
vare più o meno strettamente la povertà e la regola, e di cor-
rispondere, più o meno fedelmente, all'ideale del santo fondatore;
il secondo dopo il 1321, nel quale il dissidio ebbe per oggetto
la controversia di carattere donmiatico intomo alla povertà di
Cristo e degli Apostoli, e gli spirituali più esagerati si confasero
coi fraticelli, mentre gli spirituali propriamente detti continua-
rono collo stesso antico indrizzo, finché, rientrando nell'orbita
della obedienza e della sottomissione, diedero origine alla fa-
miglia dei francescani riformati; il nostro codice rispecchia il
carattere diverso di ambedue i periodi; del primo coi trattati del
Peckham, e di Pier Giovanni Olivi, e colla esposizione della re-
gola, eseguita dai quattro dottori; del secondo colla lettera del
Capitolo perugino e col trattato di Francesco di Mairone. Questo
trattato, se non erro, è inedito. Lo Sbaralea, che delle altre opere
di Francesco di Mairone ricorda le varie edizioni, di questa
indica soltanto i manoscritti.
851 Di questo bellissimo codice (sec. Xm) con lettera miniata
in principio, parla il P. Ehrle nel citato scritto « Mittheilungen
zu Bethmanns Notizen ùber die Handschriften von S. Francesco
in Assisi » e ne riporta le parole iniziali in tal modo: « Post
summa fervoris dote vestitos praeclaros pugiles, n Nel codice però
si legge, come nell'ant. inv. « summi favoris dote, ti Nell'ultimo
foglio (recto) si legge « Domini Rodulphi episcopi Albanensis »
scritto con carattere del sec. XIII. Questi è certamente Rodolfo
de Cheuvrières, creato Cardinale e Vescovo di Albano da Ur-
bano IV nel 1261, e morto nel 1270. Egli nell'anno 1266 con-
sacrò la chiesa di S. Chiara in Assisi. (Vedi Ughelli, Italia Sa-
cra: T. I. Col. 261). Il suo nome ci rende sicuri, che questo codice
è del secolo XIII e probabilmente della prima metà. Neil' in-
terno della seconda tavola di coperta sono incollati due fogli
della tf Vita prima ti del Celano; e, nella faccia non aderente
alla tavola, se ne posson leggere quattro colonne, che apparten-
gono al cap. 25 del lib. I.
342 Nella copertina interna di questo codice (sec. XTV) si legge
questa nota del Papini. a Vita B. Angelae fulginatis, quam le-
gere est in Actis Sanctorum Bollandi T. I. lan.: prodiit quoque
Fulginei 1742. Continet et revelationes et documenta Beatae. »
Ma in verità i Bollandisti si sono serviti di un codice di diversa
origine; e basta collazionare le due lezioni per accorgersi, che
il nostro codice, in moltissimi tratti, è un compendio di quello
dei Bollandisti. La qual cosa apparisce anche dal titolo che si
legge in principio di esso, sebbene di scrittura meno antica.
- 177 -
ft Compendium vitae et revelationumt et documentarum heatae
Angelae de Fulginio 3, Ord. n Ond*è che il P. Ehrle, facendone
menzione nel più volte citato scritto, e affermando che u es sind
in WesentUclien die in den Acta SS. Jan, veróffentUchen Avf-
zeichnungen des fr, Arnaldus » colla espressione, in WesentlicJien,
a mio credere, ha voluto intendere « sostanzialmente » o « nella
sostanza n e non u in realtà » come trovo tradotto nella Miscel-
lanea Francescana (Voi. II. Fase. I. p. 16), dove anche la parola
u Aufzeichnungen n (note, appunti, memorie) è mal resa colla pa-
rola Visioni.
Anche lo Sbaralea fa menzione di questo codice, colle se-
guenti parole: « Liber sororis Lellae etc. extabat olim ms. perg.
in 4.° Assisii in Bib. Conv. S. Frane, ex inventario praedicti
conv. an. 1381, in 5." solario orient. r»; e poco dopo: u, Vita B.
Angelae Fulginii vulgata est studio ci. viri Jo: Baptistae Bue-
colini Fulginatis, typis Francisci Antonelli ... ex vetusto ms.
bibl. S. Conv. Assisiensis. »
In principio del primo foglio si trovano scritte le seguenti
curiose parole: a Iste liber fuit mihi datus prò incognito, et ego
nondum potui perquirere quid sit. v L^ngenua confessione non
parrà del tutto strana, quando si rifletta, che la forma di questa
vita è del tutto diversa da quella delle biografìe e leggende co-
xjiuni; giacché questa è una specie di trattato psicologico - mi-
stico-autobiografico, scritto in gran parte, come sotto dettatura
della Santa stessa: e il suo svolgimento procede ora in prima,
ora in terza persona.
Sebbene il codice sia scritto in lingua latina, nondimeno
a pag. 39 (o a pag. 31, secondo un'altra numerazione, che, senza
alcuna apparente ragione, comincia nel 2.° quaderno) si leggono,
al principio di un paragrafo, queste parole italiane: u, Una fiata
addemannata fo del corpo et dello sangue delo nuostro signore
ihesu christo lu quale sacrifica luprete sopra V altare et quella si
respuse et disse ». Il seguito è in latino. Queste parole che arieg-
giano il dialetto fulignate potrebbero farci congetturare, che
fosse di quella città il compendiatore, o l'amanuense.
t9l Questo codice 191 (sec. XIV) è una raccolta di diversi ma-
noscritti, una volta indipendenti Puno dall'altro; e si può divi-
dere in quattro parti:
1. Summa libri sentent. compilata a fr. Thebaldo de Narnia,
dal f. 1, al 61.
2. Gli scritti contenuti nell'art, ccxv dell' ant. inv., dal f.
65 al 158.
12
— 1» -
%. Qae&dtmi teoloupciie. dal 1^ al 30&
4, SeraujfQiem £»cìtu dal 2CS al ilST: £nk £ qpali & ól ermo-
alasiofie b. f raa«uci t al £. iSl: e «> de b. écauusaco t al £. 2^
La parte :2.* corrupoode eaaccameiLce alTarc. eexi» nelle p»-
n>le mLiiali e £xiaÌL e nel aixziii»v> dei qvaAtroL ae^xiaci eiLCro
la »«>IÌT;a eorooa di pcinti rosai e oerL Caac£»ie appauco laaae
de dyria: cioè aa cratcaco iaconio alla TÌca eotigeTrpfatrwm, scrino
da qtiel moaae«x dal £ (^ al £ IBI: qtdndi ^ Episcola I>LOiijsii
areopti^ptae ad TTmodieam. epucopom de tranàim apoetc^o-
ram Petri et Panli. t dal £ 13B al 13T. Finalmente & Boquia
fr, Mfp,Aiì Uvei f>rd. mio. t dal £ 13^4 Ter^o al principio del
£ 157, do^e $i less^oao le parole finali indicale n^Fanc in.T.
Xel reato del £ 157. con altro carattere, si dà un piccolo cenno
della leggenda di Barlaazn e Giot^afat.
Ho cranio necessario indicare i fògli di ciascim trattato
per rettificare qoalche equivoco non lieve del cat. niod.
L Mentre la prima parte del codice Idi. cioè F opera ^ Te-
baldo da Xami« termina al foglio 61. dove, dopo le parche finali
* $€ talea poenem erasùse « si legge scritto in carattere rosso
* ezplleit brevis stimma libri sentent. com^lata a £r. Thebaldo
de Namia n, nei cat. mod. questa somma si fa continuale sino
al £ IBO. confondendola col primo scrino della 2.* parte, cioè
* Isaac de Svria de vita contemplativa v e attribuendole come
finali le parole » amett per $e Yt\agi$ 9, colle quali termina il
trattato del monaco di Siria: in modo che di questo trattato il
cat. mod. non fa nessuna menzione, confondendolo colla somima
di Tebaldo.
IL Dopo l'Epistola R Dionysii^ nel cat. mod. si nota un
trattato morale dal £ 137 al £ 146. Ora. questo trattato non
esiste punto; ma subito dopo l'epistola deU' Areopagita. incomin-
ciano g]i eloquia B. .Egidii. U compilatore del catalogo mod.
dev' essere stato tratto in errore dalle parole & Incipiunt verba
fr. ^£gidii de gratia et virtutibus « che si l^gono al £ 146.
Ma in realtà anche dal foglio 137 al 146 si riportano i detti di
frate Egidio, colla sola differenza^ che in questi nove fogli quei
detti non sono ordinati per materia, ed hanno un carattere
aneddotico; mentre, dopo quelP » incipiunt », sono distribuiti
in diversi articoli, secondo i diversi argomenti: prima il titolo
generale u, Incipiant verba fr. ^gidii de gratia et virtutibus: »
quindi, u. De di lecitone^ de humilitate, de patientia, de otiositate,
de conteniptu mundi, de castitate, de temptationibus, de oratio-
ne, de verbis bonis, de perseverantia, de religionibus, de obe-
dientia, de Victoria mortis. « I detti adunque di frate Egidio
- 179 -
sono compresi in tutti i venti fogli 137-157. Lo Sbaralea, che
nell'articolo dedicato a frate Egidio di Assisi ricorda il cod. 403
corrispondente all'art. XXXII della libr. publica delPant. inv.,
non fa alcuna menzione di questo codice.
L* epistola di Dionisio Areopagita, de transitu Apostolorum
Petri et Pauli, non sembra genuina: infatti non si trova nella
edizione accuratissima dell'opere di quel santo, eseguita a cura
del Corderie in Venezia nel 1755 coi tipi del Zatta, e neppure
nella edizione di Argentina del 1502; bencbè quest' ultima abbia
compreso fra le lettere dell' Areopagita anche quella ad Apol-
lofane filosofo, giudicata generalmente spuria.
Quanto alle altre due parti del codice 191, basti avere ac-
cennato il titolo delle opere che contengono.
582 Questo codice è composto di due parti, che formavano una
volta due codici indipendenti l'uno dall'altro. La prima, dal f. 1
al 75, corrisponde perfettamente all' art. ccxix dell' ant. inv., nelle
parole iniziali e finali e nel numero dei quaderni.
La seconda, dal f. 76 all'ultimo 117, nell'inv. ant. non è
indicata.
Il primo manoscritto, secondo l'ant. inv., contiene: liber ef-
frem dyaconi et presbiteri. Cum aliquibus aliis. Item de vita
Basilii et eius miraculis. Non sarà inutile però rendere più
esatta l' indicazione.
Questo manoscritto pertanto contiene:
I. Liber Ephrem: dal f. 1 al 41, dove si legge « explicit
liber beati efrem diachoni. » Questo libro di Efrem corrisponde
a quella parte del cod. vat. 6443, che vien descritta nel cap.
XIV dei prolegomeni alle opere di S. Efrem, publica te in Ve-
nezia nel 1755, in abbreviazione dell' edizione Romana, a In
pervetusto codice nis. vat. signato N. 6443 odo libris sermones
undecim Sancii Ephrem continentur », e forse corrisponde agli
li vili libri Efrem r» notati nell' art. 535 della recensione dei
libri del palazzo d'Avignone. (V. Hist. Bib. Pont. p. 329). Nel
citato cap. XIV dei prolegomeni alle opere di Efrem si riporta
il principio di ciascuno di questi otto libri, che in realtà sono
otto brevissimi articoli parenetici. E da osservare però, che l'or-
dine dei sermoni nel nostro codice è alquanto diverso: e le pa-
role iniziali tf dolor me compellit dicere etc. » nel cod. vat. si
trovano in principio del lib. sesto, che nei citati prolegomeni
viene indicato in tal modo, u, Incipiunt monita S. Ephrem in
libro sextOf dolor me compellit dicere. ?» Anche il sermo asce-
ticus publicato nell'edizione veneta corrisponde in parte al no-
- 180 -
stro Liber Ephrein: comincia in fatti cogli stessi concetti, ma
dopo alcune pagine le due lezioni diventano assai diverse. La
qual cosa non deve far maraviglia; giacché, secondo la diversità
dei codici, diversamente son distribuiti e divisi i sermoni. Ho
detto che comincia cogli stessi concetti, perche la traduzione,
di cui si serve V edizione veneta è quella di Gerardo Vossio o
Voskens: mentre il codice nostro, come quello del Vaticano, ri-
porta l'antica traduzione anonima.
Non sarà inutile osservare, che nella sopra citata descrizione
del cod. vat. si dà notizia del lib. 2." che nel nostro è il terzo,
con queste parole: a Incipit liber 2.* de beatitudine animae:
Beati qui odio habuerint hunc mundum, et cuius (sic) medita tic
solummodo in deo fuerit. v Nel nostro codice invece la lezione
è corretta u. Beatus qui odio habuerit hunc mundum, et solli-
citudo et meditatio eius in Deo fuerit. ?» Al f. 41 « Explicit
liber Effrem diacheni. i»
II. Segue poi un dialogo fra gV interlocutori Homo et ratio,
il cui argomento è indicato al principio del f. 45 colle parole
tt Explicit de exterioris hominis pusillanimitate, et interioris
consolatione. »
III. Dal f. 45 al 57, un trattato il quale comincia colle pa-
role: u, Divina potentia a principio duo fecit palatia. » E uno
scritto singolarissimo che ha per argomento la redenzione del-
l'uomo; e non potendo indicare l'autore né il titolo, diciam
cosi, officiale, credo opportuno riportarne in breve la tessitura. —
L'uomo caduto volge la sua preghiera a Dio chiedendo d'esser
liberato e redento. Iddio attende il parere e il consiglio delle
quattro sorelle, u. quas misericordiani et veritatem, pacem nominat
et iustitiam psahnista: » alle quali, u quasi primis celestis impe-
ra consiliantlhus regni sui iura ^ìnoderanda com,miserat ». Queste
cfuattro qualità, o virtù personificate, espongono a lungo il loro
consiglio, con parole e frasi ricavate dai detti e dalle profezie
della S. Scrittura. Iddio siegue il consiglio della misericordia
e avendo stabilito di redimere il genere umano, manda alla Ver-
gine l'angelo Gabriele, u, His ergo ex causis missus est Angelus.
(f. 51.) In his quae sequuntur, diligens lector, quaedani secun-
dum tnoralem intelligentiam, quaedam secundum histortam dieta
attende, t E secondo questo proposito, alla narrazione storica,
in cui accenna anche ai fatti ed ai miracoli del Redentore,
unisce le lodi della Vergine, servendosi delle frasi della cantica;
e di tratto in tratto volge le cose narrate ad un senso morale.
Al fine del f. 57: a Sed quia plerumque fìt ut ex operibus gra-
tiae favor humanus ab operatore requiratur et ita societate di-
— 181 —
vina privetur, merito ab angelo dominus tecum sub infertur.
Explicit liber. » senza altre indicazioni.
IV. Al principio del £. 58: Incipit prologus de vita Basilii
Areni (?) Episcopi et Confessoris: quod (sic) oelebratur idibus
ianuarii. L'autore non è indicato. Ma avendo rivolto le mie
indagini agli Acta Sanctorum ho potuto riconoscere, cbe questo
scritto è la vita di S. Basilio attribuita ad Amfìlochio vescovo
d'Iconio contemporaneo ed amico di quel santo, la quale dal
Baronio, dal Bellarmino, dai Bollandisti è giudicata apocrifa.
Nondimeno i Bollandisti V hanno publicata per intero, aggiun-
gendo alcune annotazioni per dimostrarne la falsità; e si son
serviti della traduzione che ne fece Francesco Combefìs dell' or-
dine de' predicatori, che la credeva genuina, sebbene ammettesse
che fosse stata interpolata di falsi racconti. Il traduttore, di cui
si è servito il nostro codice, dev' esser certamente Orso suddia-
cono della Chiesa Romana, che verso la metà del secolo nono
la volse di greco in latino, a preghiera di Gregorio II Duca di
Napoli. (V. Acta SS. lun. T. II pag. 939).
Nel nostro manoscritto mancano i paragrafi, che nella edi-
zione dei Bollandisti son segnati coi numeri 57, e 58, sebbene
in quel punto non vi sia nel codice alcuna interruzione. E il
racconto che incomincia u Mulier quaedam divitiis et nobilitate
ornata, » che negli Acta SS. si trova al n. 59, resta interrotto
colle parole « heu mihi misere, heu me » e, col racconto, è in-
terrotta questa biografia di S. Basilio alla fine del f. 71, perchè
mancano alcuni fogli.
V. Segue poi uno scritto acefalo, il cui principio doveva
certo trovarsi nei fogli mancanti. Non è indicato né l'autore
uè l'argomento. Ma vi si narra un buon tratto della vita di
S. Eufrasia Vergine della Tebaide. Onde, fatte le debite ricerche
negli Acta SS., ho potuto riconoscere, che è la biografia della
Santa, scritta dal monaco Massimino e riportata dai Bollandisti
colla stessa traduzione del nostro codice (V. Acta SS. Mar. T.
n, p. 264). Questo frammento comincia dalla narrazione della
morte di Antigono padre di Eufrasia, e termina colle parole,
che la madre, chiamata anch' essa Eufrasia, rivolge alla figlia
prima di morire. A questo frammento appartengono le parole
finali tt omnis substantia in manu tua est. » Il compilatore del
cat. moderno ha confuso insieme i due scritti II e III, indican-
doli come un solo trattato: non avendo poi avvertito, che al
f. 72 resta interrotta la vita di S. Basilio, a questa attribuisce
le parole finali del codice, che appartengono al frammento della
vita di S. Eufrasia, di cui non fa alcuna menzione.
— 182 —
308 L'ant. inv. all'art, ccxxv attribaisce il numero di X^\III
quaderni, mentre il cod. 308, che perfettamente gli corrisponde,
ne ha soltanto XVII. Ma il quaderno KyiII"" ne è stato stac-
cato e per errore è stato rilegato nel cod. 284.
658 II cod. 658 (sec. XIII) può corrispondere ai tre art. ccxxxv,
ccxxxvi, ccxxxvii, coi quali ha comuni le parole iniziali e £nali.
Ma siccome in nessuno dei tre è segnato il numero de' qua-
derni, mancano elementi sicuri d'identificazione.
298 In questo codice (sec. XIII) di bella e nitida scrittura sono
contenute le seguenti opere filosofiche di Aristotile, o attribuite
ad Aristotile: Libri octo physicorum — liber de generatione
et corruptione — libri tres de anima — libri quatuor methau-
rorum (meteoron) — de vegetalibus et plantis (incompleto) che
il Pacio ascrive fra le spurie o sospette^ — De coelo et mundo
— libri metaphysicae, interrotti nel corso del libro XI, al fo-
glio 304 (b), dove nondimeno si legge scritto in carattere rosso
tt explicit vetus metaphysica. » Sembra poi che manchino al-
cuni fogli. — Liber de sompno et vigilia — de sensu et sen-
sato — de morte et vita. — de unitate et uno: che non si trova
nel catalogo delle opere di Aristotele. Al foglio 326: fi explicit
de unitate et uno » ed a incipit epistola Alexandri. » Questa
tt Epistola Alexandri » è veramente una epistola Aristotelis ad
Alexandrum: infatti, dopo un non breve prologo, si legge l' in-
cipit in questi termini: a Incipit exemplar abreviatum epistole
Aristotelis transmisse Regi Alexandre, de sanitate corporis eius
conservanda. n Se non si sapesse, che la lettera è apoorifa, lo
strano prologo di dedica renderebbe la cosa manifesta. Sebbene
m'accorga di uscire dai limiti, che mi son prefisso, lo trascrivo,
perchè mi sembra che possa riuscire di qualche interesse:
tf Domine N hyspaniarum Regine Ioannes hy spani ensis sa-
lutoni. Dum de vitalitate corporis tractaremus et anime quasi
essem medicus, vestra nobilitas quesivit a me brevem libellum
de observatione diete vel continentia corporis, et qualiter se
debeant continere qui salutem corporis cupiunt servare. Accidit
ut dum iussioni tue obedire cogitarem. huius rei exemplar Ari-
stotelis philosophi alexandro editum repente . . . occurreret quod
extraxi de libro qui hebraice appellatur tytocosar (?) idest secre-
tum secretorum quem fecit, sicut dixi, Arist. philos. Alexandro
Regi magno de dispositione regiuiiuis in quo continentur multa
regibus utilia; quem quidam interpres iussu imperatoris sui cum
multo labore quesivit: de cuius iuventione sic ait. Agressus
— 183 —
sum diligenter inquirere quod mihi preceptum est ab impera-
tore; et non cessavi aollicite conquirere loca et tempia in quibus
suspioabar pbilosopbos sua abscondere opera donec pervenirem
ad quoddam altare quod sibi edifìcaverat Hermes in quo solum
venerabatur a quibusdam. Ibidem inveni quemdam senem pru-
dentem et religiosum moribus ornatum: buie adbesi; buie pia-
cere studui et verbis dulcissimis eum lenivi, quousque locum
secretum mibi detegeret in quo inveni plura philosopborum
secreta, inter que hunc librum atticis litteris scriptum inveni:
et sic invento quod querebam cum gaudio reversus sum: quod
vix tandem inventum de greco in arabicum transtuli . ex quo
ego presens opusculum in latinum transtuli. Possideat ergo hoc
opus nobilitas vestra, iubente Deo cum corporis incolumitate. »
E qui incomincia la lettera.
Nell'articolo cclxxvii del nostro inventario è indicata l'o-
pera: tt Aristotiles de secretis secretorum sive de regimine prin-
cipum 7) che incomincia u domino suo exellentissimo in cultu
religionis Christiane, strenuissimo Guidoni de valentia ». Ma
quel manoscritto non esiste più nella nostra biblioteca. Osser-
vando i vari cataloghi storici della Biblioteca Vaticana, riportati
dal P. Ehrle, ho notato che in quello della Bib. Bonifaziana, e
nei due, del 1353, e del 1369, dell' Avignonese, che sono ricchi
delle opere d'Aristotile, non v' è alcun indizio dei Secreta se-
cretorum; mentre nel cat. gregoriano del 1375 se ne indicano
tre esemplari cioè i N. 430, 1349, 1357. Il qual fatto potrebbe
dimostrare, che quest'opera soltanto dopo la metà del sec. XIV
abbia cominciato a far parte del corredo dei libri di quel filo-
sofo: e forse questo proemio del nostro codice può dar fonda-
mento a congetturare, che prima della falsificazione dell'opera
intera sia stata eseguita la falsificazione della sola lettera ad
Alessandro; ovvero, che, se la falsificazione debba veramente
attribuirsi ad un arabo, in principio ne sia stata estratta e
tradotta in latino soltanto quella lettera. Gli eruditi potranno
giudicare.
Dopo l'explicit della lettera ad Alessandro, segue a Incipit
Seneca de institutione morum t», che non è indicato nell' inv.
e si conclude col suo explicit al f. 330 (b) ed è seguito da un
trattato, il quale è interrotto al f. 332 per la mancanza di al-
cuni fogli. — Al f. 333 comincia il n liber de causis n che è
annoverato dal Pacio fra gli spuri, mancanti del corrispondente
testo greco. Le parole finali dell' inv. sono desunte da uno scritto
più recente, in cui si parla della virtù della castità, che non ha
nessuna relazione col trattato attribuito ad Aristotile. La qual
— 184 —
cosa ci rende più certi dell'identità di questo codice 298, col-
l'art. ccxliv.
573 II cod. 573 contiene dne manoscritti nna volta indipendenti
l'uno dall'altro.
Il primo (sec. XIII) corrisponde all'art, celi dell' ant. inv.
Le parole iniziali di questo sono veramente quelle indicate nel-
l'ant. inv. a Cum sit necessarium etc. i» che si leggono al f. 3
(i fogli 1 e 2 sono in bianco): quelle notate nel cat. mod. « In-
tentio Porphyrii » si trovano al f. 4. L'opera u Notitia super
librum Porphyrii ji resta interrotta al f. 79, dopo il quale sem-
bra che siano stati tagliati alcuni fogli. Il thymeus Platonis
che comincia al f. 79 non è indicato nell'ant. inv.; ma le parole
finali in esso trascritte appartengono ad una breve annotazione,
che vien dopo il finis del Timeo. Il numero dei quaderni in
questo manoscritto non è segnato, come non è indicato nell'in-
ventario antico.
Il secondo manoscritto (sec. XII) corrisponde all'art, cclviii
tf Liber medicinae » ed è un bell'esemplare di nitida scrittura
con lettere maiuscole di color rosso e turchino. Il trattato di
Costantino Affricano comincia al foglio 87 (num. mod. dell'in-
tero codice) con un prologo, del quale mi piace notare le parole
tt Collegi ergo hunc libellum ex multis voluminibus multorum
in hac arte [medicinae] peritorum ?». Il trattato però di quel
celebre medico nativo di Cartagine e monaco di Monte Cassino,
sembra interrotto: giacche, dopo le formole di varie ricette, al
f. 118 termina con queste parole: u, Sufficit nobis de hoc morbo
'dixisse a colera rubea et sanguine nascente. Incipiamus ergo
de ilio qui a colera nigra. ?» Ma qui finisce il trattato e segue
tf Incipit liber lohannis Mansorii ad nepotem suum n al qual
libro appartengono le parole finali, numquam morietur apud eum,
341 Su questa cronica (sec. XIV), dietro comunicazione del Cri-
stofani, richiamò l'attenzione degli studiosi nel « Neues Archiv.
Vni. 219 » Pflugk-Hartung. Ne hanno parlato l'Abate di Co-
stanzo, il Papini, il Cristofani, e massime lo Sbaralea e il P.
Ehrle, che ne hanno fatto una estesa recensione. Il Cristofani
poi ne publicò tradotti in italiano due brani; uno nelle a Storie
di Assisi », cioè quello, in cui si narra l'assedio, la presa, la
distruzione e la restaurazione di questa Città per opera di Carlo
Magno; l'altro nella storia di S. Damiano, in cui si racconta
l'assalto eseguito contro Assisi da Vitale d'Aversa capitano di
Federico TI, e la fuga delle costui milizie, per virtù di S. Chiara.
— 185 —
Il codice presenta due maniere di scrittura, nna minuta e
stretta, 1* altra più larga e più grande: questa nel testo princi-
pale, quella nelle aggiunte, clie leggonsi nei margini inferiore
e superiore di quasi tutte le pagine, nella tavola, e nei tre ul-
timi fogli. E rilegato in due tavolette di legno, la prima delle
quali nella facciata interna ha le seguenti note: « Post librum
Orosii ad beatum Augustinum sequitur iste liber. Secunda pars
bistoriarum romanae reipublice et imperii romani constantino-
politani francborum et alamannorum, et in istis permixte sunt
historie de statu sancte romane ecclesie, et totius Christiane re-
ligionis ». E più sotto: « Liber iste memorialis diversarum hi-
storiarum ponatur in armario S. Francisci de Asisio; quia sic
compromissum fuit inter custodem S. Francisci et fratrem Ele-
mosinam de voluntate et consensu ministri, tamen usu ipsius
libri fratri Elemosine reservato ». Da queste parole il P. Ehrle
crede si possa congetturare, che questo Elemosina, il quale se-
condo una notizia del Papini, sarebbe un Maestro Giovanni
Elemosina di Assisi, di cui esisteva un testamento in data
1339, fosse l'autore della cronica.
Al f. 3 si legge: u In precedentibus libris Christiane hi-
storie beati Eusebii Episcopi Cesariensis et in ystoriis sancto-
rum martyrum declaratur quomodo S. Ecclesia et Christiana
religio in primis temporibus pugnavid centra leonem, romanum
imperium potentissimum etc. In libris vero istis qui sequuntur
declaratur quomodo sancta mater ecclesia et vera et immacu-
lata fìdes Christiana pugnavid et pugnat adhuc centra draco-
nem idest centra cuneum (lo Sbaralea ha letto erroneamente
constantinopolitanum) hereticorum etc. »
Dalle quali note si rileva che questa cronica s'intitola a liber
secunde partis historiarum sancte romane ecclesie et Christiane
religionis etc. » perchè si considera come un seguito od una
continuazione delle croniche di Orosio e di Eusebio. Segue poi
la tavola, della quale i primi due articoli sono « Historia mi-
raculosa de Antiochia a Deo liberata. Quomodo per arrium sa-
cerdotem hereticum denigrata fuit ecclesia »: l' ultimo u De
lohanne XXII ». E questi articoli riporto, affinchè si conoscano
i due termini cronologici, entro i quali si contiener la cronica.
Strana poi è la rubrica, con cui comincia il 5.^ foglio (num.
antica 1.) « Liber iste historiarum sancte ecclesie et religionis
Christiane et romani imperii de diversis libris adsumptus et le-
gendis sanctorum et cronicis . de multis gestis legitur alicubi
plus et alicubi minus de eadem materia et propterea non intel-
ligentibus est diffieilis ad legendum et ad scribendum, quod
— 186 —
pi ara sunt transposita et repetnntur aliqnando ante aliquando
post yi. Da queste parole il P. Eh rie argomenta, che la cronica
non sia (come alcuni la giudicano) autografa, non potendosi
supporre, che P autore volesse presentare l'opera sua con questa
cattiva raccomandazione.
Se non erro però, ristretta com'è in un piccolo spazio, che
forse era stato lasciato soltanto per dar luogo al titolo, questa
ruhrica dev' essere stata aggiunta ad opera tei-minata. Ora, se
l'autore si fosse avveduto (e non potea non avvedersene) che
coir accogliere varie versioni dei fatti stessi, coli' aggiungere
nel testo nuovi schiarimenti sulle cose già descritte, col ripa-
rare alle lacune o arricchire di nuove circostanze il racconto
per mezzo di aggiunte e supplementi nei margini, avea reso
difficile l'uso della sua cronica, non avrebbe potuto avvertirne
i lettori ? tanto più che questa difficoltà egli ammetteva soltanto
per i non inteìUgentihus ? Non voglio con questo giudicare, che
la cronica sia autografa; non avendo io alcuna competenza per
dare un tal giudizio. Ma il concepire, che questo codice sia un
perfetto fac simile di un originale egualmente disordinato nella
materiale e grafica disposizione del testo e delle aggiunte mar-
ginali, riesce cosa un po' dura.
Del resto chi ponga mente a questa rubrica non si maravi-
glierà che l'Abate di Costanzo nella sua a Disamina degli scrit-
tori e dei documenti riguardanti S. Enfino Vescovo di Assisi.
Tip. Sgariglia 1797 » pag. 230, parlando di questa cronica la giu-
dichi tf una informe rapsodia di pezzi di croniche tratti qua e
là senza ordine alcuno scritta nel sec, XIV, e in alcuni luoghi
da mano recente alterata ?». Il Cristofani difende il cronista da
questa accusa (Storie d'Assisi Voi. I. p. 48 2.' ed.) attribuendo il
disordine della cronica allo slogamento dei fogli. Ma in verità,
sebbene la numerazione antica qualche volta sia cancellata e
modificata, ed una volta, per la ragione che si dirà, anche sal-
tuaria, questo slogamento non apparisce. Ad ogni modo il giu-
dizio dell'Abate di Costanzo è un po' troppo severo; più benigni
sono verso il nostro cronista lo Sbaralea e il P. Ehrle, i quali
hanno esaminato con amore l'opera sua. Lo Sbaralea ne parla
all'art. cccxKi pag. 57 u Anonymus Italus Umber et ut conii-
citur Assisias, circa tempora, ut vide tur, Io. XXII et Benedicti
XII scripsit ?». Il celebre annalista porta vari argomenti per
provare, che l'autore è Assisane; sebbene a dir vero i suoi ar-
gomenti valgano soltanto a dimostrare, che l'autore dimorava
probabilmente in Assisi. Abbiamo già notato la congettura del
P. Ehrle, che l'autore fosse frate Giovanni Elemosina di Assisi,
— 187 —
al quale era stato riservato l'uso di questo libro. Che fosse poi
un frate minore, per lo Sbaralea è cosa probabile, per l' Ehrle è
cosa certa. La ragione di questa differenza è riposta nella di-
versità della loro opinione intorno ad un altro punto. Giaccliè
lo Sbaralea ritiene, che la scrittura delle aggiunte e degli ul-
timi tre fogli sia di mano diversa e di diverso autore, da quella
del testo principale; mentre 1* Ehrle la giudica della stessa mano.
Ora, siccome la frase, dalla quale l'uno e l'altro ritraggono,
che lo scrivente fosse stato frate minore, appartiene all' ultimo
foglio, lo Sbaralea applica la prova al solo scrittore ed autore
delle aggiunte, il P. Ehrle al cronista stesso. Del resto non è
solo quella frase « per fratres nostros minor es n che dimostra
questa qualità del cronista. Infatti il P. Papini, che ha postil-
lato anche questo manoscritto, al f. 115 (b) alle parole del testo,
in cui si narra che Costanza figlia d^l Re Manfredi e moglie
di Pietro Re d' Aragona, morto il marito, « religiosis pannis
et corda induta sub Francisco patre sancto militavit dum vixit »
nota in margine a hinc eruitur anctor minorità ». Ma più che
da qualche frase isolata eruitur, dalla larga parte, che l' autore
dedica ai fatti dell' ordine francescano e dall' amore e dall' in-
teressamento, con cui ne parla.
Un'altra differenza fra lo Sbaralea e l' Ehrle è la seguente:
Dopo il f. 127, che (tenuto conto d' un precedente duplicato
è il 128) v'è una lacuna; secondo lo Sbaralea di 13 fogli; se-
condo il P. Ehrle di due soli; ma sono veramente dodici: giacché
la numerazione antica dal 127 (128) in cui si vede segnato il
il fine del quaderno XV, salta al primo del quaderno XVIII
cioè al f. 141, il quale è segnato con tre numeri, cioè il 141
(numer. ant. primitiva) il 128 (numer. meno antica eseguita per
coordinare i fogli dopo la lacuna) e il 134 (numer. moderna).
Mancano pertanto senza dubbio due quaderni interi.
E qui credo opportuno fare un' altra osservazione, per la
quale è necessario, che io noti i sei ultimi titoli della tavola;
cioè: 1. De S. Celestino papa et Bonifacio papa et Clemente. —
2. De S. Ludovico Episcopo de ord. fr. minorum. — 3. De cas-
satione templariorum. — 4. De nova ecclesia piantata per fratres
minores inter tartaros et de aanctis martiribus IIII fratribus.
— 5. De Henrico imperatore et gestis eius. — 6. De lohanne
papa XXII.
Ora, secondo il P. Ehrle, ai fogli strappati si riferiscono sol-
tanto gli articoli, che ho segnato coi numeri 1, 2, 3. Ma, se non
erro, quei fogli dovean contenere lo svolgimento anche degli
altri titoli 4, 5, 6: nel qual caso mancherebbe per intero il fine
— 188 —
del testo principale: e i tre ultimi fogli sarebbero una larga e
considerevole aggiunta, cbe si riferisce quasi per intero all'or-
dine minoritico.
Infatti nel f. 134 (num. mod.), il primo dopo la lacuna, si
parla in principio di un u Rex Johannes qui in habitu fratrum
minorum regnum Armenie strenue gubernavit » e di « Egmun-
dus rex Anglie ». Quindi v' è una rubrica a tempore lobaunis
XXII j» che è semplicemente un dato cronologico, seguito poi
dalle seguenti parole: a Et quia de nova ecclesia christianorum
a sancto spiri tu piantata superius fecimus mentionem ?»; dalle
quali si può argomentare, che lo svolgimento di questo titolo
si trovava nei fogli strappati. E ben vero che di questa chiesa
si dà un cenno anche al f. 121 (num. ant. 115): ma questo cenno
non è preceduto né seguito dai titoli fra i quali, secondo la
tavola, dovrebbe trovarsi. Si deve congetturare .perciò, che su
quell'argomento il cronista sia tornato più volte, come ne porge
altri esempi: e che lo svolgimento dello stesso titolo indicato
nella tavola, e da me segnato col N. 4, si trovasse nei fogli
tagliati. Seppure non si voglia dire che alla Tavola non cor-
risponda V ordine del testo: la qual cosa non sarebbe forse lon-
tana dal vero.
Dopo le parole u, fecimus mentionem n il periodo continua
in tal modo: a hic de novis floribus scilicet sanctis martiribus
qui in terra illa nuper apparuerunt aliqua scribere ad dei lau-
dem et honorem et sanctorum martirum reverentiam curauimus
isto modo: sicut in ipsis epistolis infra scriptis veritas declara-
tur ». E qui l'autore riporta le lettere di un frate Bartolomeo
Francescano, e di un frate Giordano dell'ordine de' Predicatori;
e sembra che al racconto superius fatto, abbia voluto aggiun-
gere dei documenti: e infatti questi tre ultimi fogli contengono,
più che il racconto dei fatti, lettere e documenti di storia fran-
cescana, tratti in parte (come osserva il P. Ehrle) da una cro-
nica, che il Waddingo attribuisce al B. Odorico da Pordenone;
e lo Sbaralea ed altri a frate Giovanni da Monti liane.
Non si può dunque affermare, che il titolo 4. sia svolto in
questi tre ultimi fogli. Infatti, se cosi fosse, dovrebbe poi se-
guire il racconto delle geste di Enrico imperatore (naturalmente
Enrico VII di Lussemburgo); ma di questo imperatore, ne ver-
bum quidem. Di Papa Giovanni XXII v'è qualche cenno; ma in
un luogo se ne parla quasi incidentemente, a proposito dei mar-
tiri francescani; giacché si narra, che quel Papa fu pregato di
canonizzarli; ma che ne fu distolto da una cura assai più grave,
quaP era quella dello scisma, promosso da Lodovico il Bavaro
- 189 -
colla creazione delP antipapa frate Pietro da Corbara: in fine poi
del foglio 135 (num. mod.) gli si dedicano queste sole parole:
tt et dominus Johannes papa benevolum et piam se reddidit ipsis
fratribus et severitatem rigoris sui cum piotate temperavid, et in
pace obiit intrante decembre a. d. mcccxxxiiii... ei successit Bene-
dictus XII cardinalis monachus cisterciensis circa a. d. mcccxxxv.
Nel foglio che viene dopo la lacuna, si' vedono, intercalate
fra l'ottava e la nona linea e quasi cancellate, alcune parole,
che il P. Ehrle, supponendo che si riferissero ai fogli strappati,
lesse in tal modo: a (hic fuerunt . . .) avulsi a Guelfìs domini
Ofìdari alias de draconibus Asisi n. Non so, se la congettura del
P. Ehrle corrisponda alla realtà; ma invece di Ofidari si deve
leggere confidati; giacché, osservata bene, quella parola non co-
mincia con un 0, ma col segno abbreviativo della sillaba con,
nel quale la codetta ricurva è appena visibile. Infatti in Assisi
v'era la famiglia Dragoni Confidati che si uni poi a Sermattei.
Del resto ho buon fondamento per sospettare, che quella mezza
linea sia una falsificazione di qualche genealogista del secolo
XVII, come apparisce specialmente dal modo, con cui è scritta
la parola Asisi, che è la più leggibile. Ed io, incaricato qualche
anno fa dall' eccellentissimo Rodolfo Boncompagni Principe di
Piombino di cercare documenti intorno alla discendenza della
sua famiglia dai Dragoni Confidati di Assisi, ebbi a verificare
un'altra falsificazione di questa cronica stessa in una citazione
che ne faceva Alberto Schlifer pseudonimo del P. Gamurrini,
nel suo opuscolo a Albero della famiglia Dragona Confidata ».
Roma per il Varese 1666.
Questa falsificazione si trova al f. 105 (num. ant. 101 dupli-
cato), ove nel margine inferiore, mezzo cancellate, si dovrebbero
leggere ed in parte si leggono queste parole, riportate nel citato
opuscolo dello Schlifer a pag. 45: « Iste Lotharius fuit nepos Hen-
rici filius Othonis et concessit dono Asisium domui de draco-
nibus que modo Confidata est ?». Fra i segni di falsificazione
può annoverarsi anche il fatto, che ambedue le note riguardanti
la famiglia Dragoni sono quasi cancellate. E forse a queste
allude l'Abate di Costanzo, quando afferma, che la cronica in
qualche luogo è stata alterata da mani recenti. Né deve far ma-
raviglia, che questi genealogisti abbiano potuto falsificare poche
linee della nostra cronaca, quando hanno avuto il coraggio di
falsificare due lunghi documenti interi, che nel Catalogo delle
pergamene dell'Archivio Comunale di Assisi, compilato dal-
l' Ing. Alfonso Brizi (Tip. Vignati, 1903 Assisi) sono notati nella
Serie XIX coi numeri 522, 523.
— 190 —
Ma essendomi già troppo dilungato pongo termine alle mie
osservazioni, avvertendo i lettori, se ne avrò, che nei citati luo-
ghi dello Sbaralea e del P. Ehrle potranno acquistare una esatta
conoscenza di questa cronica. Credo però necessario avvertire
da ultimo, che questa cronica assisa na non deve confondersi
colla Gualdense, come fanno anche alcune persone colte ed eru-
dite, le quali volendo consultare il nostro codice 341, spesso ne
han fatto richiesta, dandogli il titolo di Cronica Gualdense.
228 II cod. 228 contiene due manoscritti principali: il primo
(sec. Xni) tt Gregorii IX decretai es n comincia al f. 10 che se-
condo la numerazione antica è il primo: al f. 189 a explicit nova
compilatio Gregorii IX n parole trascritte come finali nelPant.
inv. e precedute nel codice dalla parentesi aperta. In questo
stesso foglio 189 (b) si trova scritta una data; giacche dopo una
linea cancellata con abrasione si legge u . . . sed ad quindenam
post natalem domini mcclx n, 1 primi due fogli, che servono
da fogli di guardia, contengono frammenti di un trattato di
dritto di assai bella scrittura. Quindi un foglio scritto soltanto
nel recto porta questo titolo « Infrascripta notabilia per egre-
gium doctorem la: de Aretia sua manu notata etc. t»: al f. 5.
il principio d'una tavola alfabetica di materie: ai fogli 6, 7, 8
un trattato u De spousalibus ti: al f . 9 recto una laude a modo
di litania in lode del Eedentore. Questo manoscritto delle de-
cretali corrisponde alP art. cclxxxix dell' antico inventario.
L' altro manoscritto (sec. XV) contiene un trattato super
librum predicamentorum in fine del quale si legge a Explicit
expositio super librum predicamentorum secundum magnum
Walterium Burlei et scripta per manus fratris Tylemanni hen-
tzen de conventu Eymberg, in prov. Saxonie etc. ord. fr. he-
remitarum sancti Augustini et finita in mense quadragesime
ipsa die sancte Gertrudis anno domini 1463 n,
V è poi un secondo trattato sopra il libro di Gilberto Por-
retano intitolato de sex principiis, forse dello stesso Burlei ed
incompleto.
Il primo manoscritto è composto di XVIII quaderni: e sic-
come non si può dubitare della sua identità coli' art. cclxxxix del-
Pant. inv., specialmente per le parole finali, che rare volte nelP inv.
ant. si desumono dall' explicit e che nel codice sono precedute
dal solito segno, bisogna dire, che il numero dei quaderni in esso
indicato sia un errore di scritto derivante da un x di più.
336 Questo codice (sec. XIII) scritto in bel corsivo cancelleresco
della curia romana è stato illustrato, nel più volte citato scritto,
^ 191 -
dal P. Ehrle, il quale afferma, che è uno dei pochi e rari volumi
di regesti di Cardinali che sia pervenuto fino a noi. Il codice
è rilegato in una membrana ripiegata sopra un foglio di guar-
dia, il quale è scritto da mano (se non erro) del secolo decimo.
Facendo far borsa alla pergamena e al foglio di guardia cuciti
insieme, nella facciata interna della pergamena si posson leggere
le seguenti parole a Commemorandum quod Sanctissimus Pater
Dominus Nicolaus summus Pontifex mandavit mihi fr. B. Al-
banensi episcopo Viterbii in camera sua ut usque ad festum do-
minice resurrectionis proxime futurum adsisterem et visitarem
penitentiarios in his quae essent cum ipso domino expedienda
contingentia officium penitentiarie anno dom. mcclxxviiii mense
septembris die xxvi n. Segue poi la firma autografa: a Ego frater
Bentevegna Albanensis- Epus ?».
Neil* inv. s' indica il numero Vili di quaderni; nel codice
invece è segnato il numero IX: ma vi deve essere stato qualche
equivoco nella numerazione, giacché si scorgono delle abrasioni
in parecchi di questi numeri, segnati entro la corona di punti
rossi e neri.
27 Questo pregevolissimo codice (sec. XII) è stato ampiamente
illustrato dal P. Ehrle nel citato suo scritto; al quale rimando
il lettore che desiderasse averne una notizia particolareggiata.
Io mi limiterò ad accennarne brevemente il contenuto, ohe nel
nostro ant. inv. non è indicato completamente.
Si può dividere in due parti; la prima fino al f. 81; la se-
conda dal f. 81 al 236, che è l' ultimo.
La prima parte contiene:
1. Un catalogo de' romani pontefici fino ad Urbano II, che
il P. Ehrle raffronta con quello del cod. vat. 629 publicato dal
Vignoli nel primo volume del suo a Liber Pontificalis ». Nel
fare questo raffronto il P. Ehrle, dopo aver notato che il cata-
logo del nostro codice arriva soltanto sino ad Urbano II e per
conseguenza sin dove nel codice vaticanense arriva la prima
mano, aggiunge: « ferner ist in unserer Handschrifl die Regie-
rungsdauer dieses letzteren Papstes von derselben Hand, wa-
hrend sie im vatic. von einer andern angefùcht ist » cioè; nel
nostro manoscritto poi la durata del regno di quest'ultimo papa
è della stessa mano, [che ha scritto il resto del catalogo] mentre
nel vaticanense è stata aggiunta da una mano diversa. Ora, nella
Miscellanea francescana le parole del P. Ehrle sono state tra-
dotte poco fedelmente in tal modo: u, più lungi è nel nostro
manoscritto della stessa mano la storia del regno di quest'ul-
- 192 -
timo papa, mentre nel vaticano essa è stata aggiunta da una
mano diversa. Ho creduto necessario notare l'equivoco di quel
periodico, d'altronde pregevolissimo ed uno de' più importanti
per gli studi francescani, affinchè nessuno, ingannato da quella
versione, possa credere, che il nostro codice contenga la storia
del regno d'Urbano II che non vi è punto, come neppure nel
catalogo conforme del codice vaticanense.
2. tf Gesta Pontifìcum Romanorum ?» sino a Leone IV.
3. Una confusa e disordinata raccolta di brani di Santi
Padri, di lettere de' Papi ecc., il u, Corrector » di Burchard di
Worms che è il libro 19 del suo Collectarium; similmente il
lib. 17 e 18 e alcuni luoghi del lib. 3.*» e del lib. 2.° dello stesso
Collectarium, che nell' inv. ant. figurano come l' opera princi-
pale col titolo a Decreta summorum Poptifìcum secundum bro-
cardum ».
La seconda parte, più voluminosa, è una raccolta di dritto
ecclesiastico anteriore a Graziano, divisa in otto sezioni o parti.
In principio v' è la tavola che, mancando alcuni fogli, comincia
dal cap. 79 della parte 7.» La tavola poi dei primi 66 capitoli
della parte 1.', i quali riguardano il primato della Chiesa Ro-
mana, si trova in fine, al f. 236 (b).
Dopo la tavola segue un breve schema di ciascuna delle
otto parti dell' opera, cioè:
Prima Pars loquitur de dignitate Eomanae Ècclesiae et de
difficilioribus causis ut ab ipsa terminentur, de mutatione et
damnatione episcoporum, de appellatione eiusdem sedis et aucto-
ritate conciliorum, de episcopali auctoritate unde procedat, de
purgatione et absolutione episcoporum, de auctoritate privile-
giorum, de monachis et monasteriis eorum et de diversis plu-
ribusque sententiis sanctorum patrum.
Secunda Pars loquitur de ordine accusationis et accusatorum
personis, de periurio et coniugio et separatione coniugatorum,
de ecclesia quomodo reconsecrari debeat, de conspiratione et
inobedientia clericorum circa Episcopos et de excommunicatis,
de sinodis congregandis et usurpatione dampnatorum, de adul-
terio et infamia, de personis in iudicio existentibus et restitu-
tione exspoliatorum, de clericis non iudicandis nec criminandis
a secularibus et de diversis pluribusque sententiis sanctorum
patrum.
Tertia Pars loquitur de prelatis indignis et ignorantia sa-
cerdotum, de episcopali electione et simoniaca heresi, de promo-
tione clericorum ad sacros ordines et quales debeant promoveri
et quales removeri et quo tempore fìat ordinatio, de muadicia
- 193 -
et lapsu clericorum, de decretis et observatione eorum, de pa-
rochianis alienis, et manus impositione, de reparatione saoer-
dotam et de diversis pluribusque sententiis sanctomm patrum.
Quarta Pars loquitur de loois in quibus missa celebrari
debeat et qaalitate oblationum et virtute saorifìoii, de ecclesia-
rum et sacerdotum consecratione et chrismatia et solempnitatibus,
de baptismo et manus impositione, de ordinatis ab hereticis et
in heresim lapsis et post conversis, de sedibus et potestate
episooporum et regum, de clericis uàurariis et iuramento sacer-
dotum, de ornamentis ecclesie vel altaris et ne mulieres ea con-
tingant, de consecratione virginum et lapsu earum, de excom-
municatis et ecclesiasticis officiis, de sacrilegiis et coniugiis, de
lapsis in paganismo et de iudeis, de providentia episcoporum)
erga ecclesiastica et violatione ecclesiae, de scismaticis et de
diversis pluribusque sententiis sanctorum patrum.
Quinta Pars loquitur de vindicta temperanda et quomotlo
militetur Deo, de parricidis et malis depredandis, de persecutione
quam facere potest ecclesia et poenitentia illorum qui res alie-
nas retinent, de sacerdote inter sacra misteria infirmante, de
interfectore uxoris proprie, de coniugio et maritorum numero,
de multimodis iuramentis et de matricida, de nocturnis visio-
nibus et decimis et poenitentibus, de presbitero a populo diffa-
mato et sententiis discordantibus, de principalibus patriarchis,
de fraudulenta electione episcopi et de simoniacis, de corpore
et sanguine domini et de diversis pluribusque sententiis sancto-
rum patrum.
Sexta Pars loquitur de invasoribus rerum ecclesiasticarum
et de decimis, de fornicatione presbiterorum et simonia, de mi-
nisterio sacerdotum et parochiano alieno, de ordinatis fenera-
toribus, de habitu et moribus clericorum, de ecclesia consecranda
de qua dubitatur, de multimodis ecclesiae officiis et disciplinis
et de dispensatione rerum ecclesiasticarum, de baptismo et ba-
ptizandis sive baptizatis et confìrmandis, de corpore et sanguine
domini et si casu aliquid de eo stillaverit, de consanguinitate
et testibus, de velatis et velandis virginibus sive viduis, de ab-
batibus et monachis et de diversis sententiis sanctorum patrum.
Septlma Pars loquitur de religione sacrarum virginum, de
legitimis et iniustis coniunctionibus, de sortilegis et auguriis et
traditionibus gentilium, do natura et divinatione demonum, de
maledicis et conspirantibus clericis contra epi§popos, de quali-
tate excommunicationis et reoonciliationis, de sacrilegis, et pre-
donibus ecclesiasticarum rerum et membrorum truncatione, de
excommunicatis et furibus in patibulo suspensis, de iuramento
13
- 194 -
et ieiuniis, de ebrietà te et illis qui predam in episcopiis facinnt,
de admonitione regum et principum et doctrina populi, de falsis
testibus et pravis iudicibus et oppressoribus pauperum, et de
diversis pluribusque sententiis sanctonim patrum.
E qui domando perdono all' illustre P. Ebrle, se ardisco no-
tare un equivoco, in cui mi sembra che egli sia incorso, nel ri-
portare lo schema o sintesi di questa settima parte. Giacché al
titolo tt de ebrietate et illis qui predam in episcopiis faciunt »,
che egli trascrive conservando la forma brachigrafìca epiis e
marcandola con un interogativo, aggiunge una nota (Archiv
fùr Litteratur - und Kirchengeschichte. L p. 480), nella quale af-
ferma, che a quello nel testo dell' opera corrisponde un decreto
ex concilio Meldensi, Ora questo decreto, se non m'inganno, si
riferisce veramente al cap. clyii, il qual numero è segnato nel
margine della colonna del testo che contiene le parole di quel
deòreto, come son segnati al luogo loro i numeri di tutti gli
altri capitoli. Riscontrando questo numero nella tavola della
parte settima, che, come abbiam detto in principio, rimane
quasi per intero, si legge il suo titolo che è di questo tenore;
tt de illis, qui ex alia parrochia furtum et depredationes fa-
ciunt j»; ed a questo infatti corrisponde il contenuto del decreto.
Il titolo tt de illis qui predam in episcopiis faciunt if nella detta
tavola porta il numero d'ordine ccxxxvi ed è espresso in tal
modo; a de illis qui in episcopiis predam fecerunt i»; ed è pre-
ceduto e seguito da capitoli che trattano a de episcopis n. Ri-
cercandone pertanto nel testo lo svolgimento, ho dovuto avver-
tire, fra i due fogli 211 e 212, una lacuna: giacché il foglio 211
termina col capitolo clyii, al quale corrisponde il decreto, ex
concilio Meldensi; e il foglio 212, comincia col seguito (manca
il principio) del cap. cclxiii della stessa settima parte. Questa
lacuna è assai considerevole; giacche mancano 106 capitoli, fra
i quali, naturalmente, anche il capitolo che conteneva lo svol-
gimento del titolo in discorso.
E da osservare, che questa lacuna doveva esistere anche al
tempo della compilazione dell' ant. inv.; giacché il numero pro-
gressivo dei quaderni, segnato entro la corona di punti rossi
e neri, è regoìarissimo; come pure é regolare anche la segnatura
speciale de' quaderni, che si riferisce alla sola seconda parte del
nostro codice.
Octava Pars loquitur de simoniaca heresi, de confessione et
penitentia, de spiritibus angelorum et hominum et pecudum,
de gratia et predestinatione et ordinatione dei, de angelis bonis
et reprobis, de sacra oblatione facta prò defunctis, de igne pur-
— 195 —
gatorio et die iudicii, de gloria sanctorum et pena reproborum,
et de diversis pluribusque senteutiis sanctorum patrum.
La raccolta contiene in complesso 1635 capitoli; 105 nella
prima parte, 120 nella seconda, 108 nella terza, 174 nella quarta,
301 nella quinta, 368 nella, sesta, 286 nella settima, 173 nella
ottava.
A giudizio del P. Ehrle questa raccolta è diversa da tutte
le altre anteriori a Graziano, già publicate.
E strano poi, che di questa seconda parte del codice non
ci sia alcuna indicazione nelPant. inv. Forse il compilatore
P attribuì al Burchard stesso, e l'avrà cqmpresa nel titolo « De-
creta pontifìcum romanorum sécundum Brocardum v. Ad ogni
modo della identità di questo codice coli' art. ccxcv non si può
dubitare, giacché corrispondono, l'incipit, l'explicit, e il numero
de' quaderni.
232 Questo codice (sec. XIV), come vien notato anche nell'ant.
inv., è incompleto: e siccome è ordinato alfabeticamente a modo
di dizionario, si può rilevare dalla tavola alfabetica delle ma-
terie, che l' opera è interrotta alla parola patronatus: talché
mancano tutti gli altri articoli ordinati sotto la lettera P. e
quelli delle lettere successive. Nelle parole finali si legge hahent
non già sunt in capellis: ma questa differenza non può render
dubbia l' identità di questo codice coli' articolo ccxcvi, giacché,
oltre gli altri connotati, si legge ancora nella seconda coperta
dell' antica rilegatura u Reponatur versus occidentem in solario
primo ».
557 Questo codice (sec. XIV) contiene la u Summa Baymundi
de penitentia r» e la a summa de matrimonio ». Al foglio 93 (b)
si legge u explicit summa fr. Raymundi de penitentia. Incipit
summa eiusdem de matrimonio n. Al f. 109 u explicit summa
magistri Ray mundi de matrimonio r».
Per un equivoco il compilatore del cat. mod., separando le
parole de matrimonio dalle parole a explicit summa magistri
Raymundi », ha creduto, che u de ì matrimonio v fosse il titolo d'un
breve scritto contenuto nel f. 110. In realtà però questo scritto
non tratta del matrimonio, ma a de commissionibus et negli-
gentiis et casibus qui circa altare solent contingere », al qual
trattatine fan seguito altre note, ed in ultimo l' illustrazione
' dei due versi a Culpa domus licitum discursus sive necesse te
messem faciunt alienam carpere falce » a cui appartengono le
parole finali, precedute nel codice dalla parentesi aperta « sive
- 196 -
necesse, in articulo necessitatis », non esattamente riportate nel-
r inventario, che, per distrazione del compilatore, alle parole in
articulo necessitatis y sostituisce, in articulo mortis,
642 Anche questo cod. (sec. XIII) di bella e nitida scrittura,
contiene la « summa de penitentia » e la a summa de matri-
monio ff che è la 4/ pars della somma intera. Termina con una
ricca tavola di materie.
In fine, cioè al f. 81 (b) v' è un brevissimo scritto di altra
mano, il cui argomento è indicato in queste parole: « Nota quod
hec (sic) sunt breviature summe « e segue la spiegazione di que-
ste abbreviature; ultima, « quando 1. sequitur e. debet dici eadem
legem (sic) n che sono le pa,^ole finali riportate nell'inventario.
645 Di questo codice (sec. XIV) parla lo Sbaralea (op. cit.) a
pag. 118 ed a pag. 141. A pag. 141 enumerando le opere di
Frate Buoncortese o Buonagrazia di Bergamo, diverso da Frate
Buonagrazia di Bologna o di S. Giovanni da Persiceto che fu
Ministro Generale nel 1279, fra le altre ricorda a Casus papales
et episcopales extractos de diversis libris iuris, incip, isti sunt
casus de quibus non possunt absolvere fratres minores etc: cum
explicatione eorumdem, Exstant ms. chartacei in 4.® cum summis
moral. diversorum Assisii in tabulario Conv, S, Fran. n
Dimentica però di dire, che quest'opera è notata anche nel-
1' antico inventario. A pag. 118, parlando di frate Bartolomeo
milanese, dice, che a Edidit summam de casibus incipientem
nota sex casus quos debet sacerdos mittere ad episcopum qui ta-
men multos continet etc. et finientem, explicit summa de casibus
secunduni fratrem Bartholomeum Mediolanensem de ordifie fror
trum minorum ti.
Dopo questo explicit, nel nostro codice seguono altre tre
pagine, che non appartengono al trattato di fr. Bartolomeo, con
le parole finali, precedute dalla parentesi aperta.
418 II 418 è una miscellanea; e fra le opere che contiene vi
sono i tt Casus Clari n che cominciano al f. 84 colle parole ini-
ziali indicate nell' ant. inv., e terminano mutili al f. 114. Non
possono perciò confrontarsi le parole finali; e il non esservi
segnati i quaderni ed altri indizi ne rendono assai dubbia la
identità coli' art. 310.
Non sarà inutile notare, che tra i manoscritti di questa
miscellanea v' è un commento sul cantico dei cantici del se-
colo XII; e che la « Vita Minor n notata nel cat. mod. fa parte
d'un tt Breviarium » che è il primo manoscritto del codice.
— 197 —
224 Le parole iniziali e finali di questo bellissimo codice miniato
(sec. XIV) corrispondono all'art, dell' ant. inv. cccxvi, e le pa-
role finali sono precedute dal segno caratteristico più volte ri-
cordato. Ma nell'ant. iny. è sbagliato il titolo; giaccbè questo
manoscritto non contiene il liber institutionum et elementorum,
ma il codice di Giustiniano, a cominciare dal libro X de iure
fisci, che ba appunto le parole iniziali, a si priusquam fisci ra-
tionibus etc. »
210 II codice 210 (sec. XIV) indicato nel cat. mod. col titolo
errato di pandette con glossa, contiene veramente le istituzioni,
il fine delle quali si trova al £. 76, dove si leggono le parole
finali indicate nelP inv. ant. Succede poi il trattato de feudis,
a cui appartengono le parole finali del cat. mod. Ma V identità'
di questo codice coli' art. cccxvii è molto dubbia. E da notare,
cbe fra le istituzioni e il trattato de feudis vi sonò molti fogli
tagliati. Non potrebbe essere stato aggiunto il libro de feudis
nella nuova rilegatura?
220 II cod. 220 (sec. XIV) corrisponde nelle parole iniziali e
finali al cccxxx. E come il numero dei quaderni non è indi-
cato nell'ant. inv., cosi non è segnato nel codice stesso. Le pa-
role finali poi sono precedute dal segno, cbe marca le parole che
sono state trascritte nell' inventario. E ricchissimo di postille
scritte con vari caratteri.
216 Questo codice (sec. XIV) corrisponde all'art, cccxxii. Nelle
parole finali il compilatore ha omesso le ultime « Replendamque
liberis civitatem maxime sii necessarhim, come ne ha dato altri
esempi. Il codice è ricchissimo di glosse, scritte similmente da
diverse mani.
217 II codice 217 (sec. XIV), con tutta probabilità e quasi cer-
tezza, corrisponde all'art, cccxxiv. Sono conformi le parole iniziali;
non è segnato il numero dei quaderni, come non è indicato nel-
l'ant. inv. Ma in fine manca qualche foglio; giacché resta in-
terrotto il libro de verborum significatione all'art, qui venenum
dicit, colle parole notate nel cat. mod. « tam medicamenia quam
quae nocent, n Dovrel:^e poi continuare il libro de verb. signific.
e seguire il libro de regulis iuris, come si rileva dall' indice
contenuto nell'ultimo foglio. E il libro de regulis iuris ha per
parole finali quelle appunto che sono notate nell' inv. antico
tt Servus reipublicae causa abesse non potcst r>. Cosicché, sebbene
non si possano identificare le parole finali, perchè il codice é
— les-
inatilo, t atta via si può ritenere con sìcarezza. che fossero ap-
punto quelle seprnate nell'ant. iny. Deve notarsi nna bella let-
tera miniata al £. 1^
208 Questo codice sec. XIV u corrisponde all'art, cccxxiii, e le
parole finali sono Un cont raserò tanto più sicuro, quanto che
non appartengono all'opera. Anche questo è ricchissimo di glosse.
Questi quattro codici legali 220. 216. 217, 208 costituiscono
una raccolta omogenea per la bella scrittura, per le glosse e
per il festo in loglio grande.
102 Questo codice «sec. XIIIi bellissimo i)er la scrittura, per
alcune lettere miniate e per le iniziali rosse ed azzurre, oltre
i soliti contrasegni d' identità coll'art. cccxxvi. ha pure la pa-
rentesi aperta, che precede le parole trascritte nell' inv. antico
come finali.
101 Questo codice fsec. XIII », presenta un'altro bell'esemplare
del testo delle sentenze. Di tratto in tratto nel margine si leg-
gono alcune glosse. Le parole finali, precedute dal segno più
volte ricordato, non sono desunte nell'ant. inv. dal fine del testo,
ma da una nota scritta da altra mano, dopo il termine dell'o-
pera; e perciò lo parole finali notate nell'ant. inv. sono diverse
da quelle notate nel cat. mod.
129 Questo codice (sec. XIY) di una grafìa non troppo elegante,
con qualche glossa nei m.argini, ancora conserva parte d' una
membranetta, in cui era notato il titolo; e si legge ancora l'in-
dicazione del suo collocam.ento a Repoìiatur in solario secundo
versus occide^Uem.
148 Di questo codice (sec. XIV) fa menzione lo Sbaralea (Op.
cit. pag. 634) in questi termini: u In </."*■ ìihros sententiarinn
extat ms. perg, in tahuìario Conv, S, Frane; ubi etiam sub Ric-
cardi nomine asservatur primus liber abbreviatus super senten-
tias incipiens, cupientes aliquid etc, memoraturque in saepe citato
illius loci inventario veteri, anno 138 i confecto^ qui tamen est
L/cobi de Trisancto, ut de eo agens ostendi, ex Riccardo aliisque
tractus. E nell'art. lacobus Trisancto, dopo aver descritto un
codice della biblioteca di S. Croce, che ccfntiene un compendio
dei quattro libri delle sentenze, estratto dai trattati di S. Bo-
naventura, Riccardo, Tigone, ecc., soggiunge (pag. 379) u. In
pluries memorato inventario assisiensi refertur primus liber ab-
brematus super sententias, incipiens, Cupientes aliquid etc; hic
liber primaria sua divisione etc, in 2,° Solario occidentali sacrarli
— 199 —
conv: qui modo asservatur ms, perg, in fol, in tabulario eiusdeni
loci; sed falso in ilio inventario adscribitur Riccardo n. La mano
recente, ohe nel titolo di scrittura antica ha cancellato il nome
di Biccardo per sostituirvi quello di Giacomo de Trisancto, pro-
babilmente è stata quella dello stesso Sbaralea.
152 In principio di questo codice (sec. XIV) vi sono quattro
fogli di guardia che contengono il trattatine intero u Liber de
quinque subiectis rt (per equivoco nel cat. mod. è scritto de quin-
que sensibus) e un liber (incompleto) de ortu vita et morte Ari-
stotelis. Le parole trascritte nelP inventario come finali, nel co-
dice sono precedute dal più volte ricordato segno.
162 Questo codice (sec. XIII) corrisponde all'art, cccxlii e le
parole finali sono precedute dal solito segno. Deve notarsi però,
che l'opera è incompleta o mutila; e le parole ultime debeat
voluntas vestra, che mancano nel cat. mod. sono sctitte nel mar-
gine inferiore dell' ultimo foglio, come richiamo; e perciò dove-
vano far seguito altri fogli. Infatti negli ultimi periodi, dopo avere
osservato, che circa alla conformità della nostra volontà colla
divina si possono proporre tre questioni, l'autore continua di-
cendo tf 1.° An possit voluntas nostra divinae voluntati conformis
esse, 2.° Supposito quod sit utrum secundum hanc conformitatem
debeat voluntas vestra (nostra) ?»; e qui il senso è sospeso e l'opera
interrotta. Il codice pertanto era incompleto e mutilo, anche nel-
l' epoca, in cui fu redatto l' inventario.
122 A provare l' identità di questo codice (sec. XIV) coli' art.
cccxlix, oltre i soliti contrasegni, concorre la parentesi aperta,
che marca le parole trascritte nell'inventario come finali.
146 Questo codice (sec. XIV) probabilmente corrisponde all'art,
cccl: ma, non essendo notate nell'ant. inv. le parole finali, né
il numero dei quaderni, l'identità resta incerta.
108 II codice 108 (sec. XIII) corrisponde certamente all'art, cedi,
come si rileva dalle parole iniziali e finali, dal numero, dei qua-
derni ed inoltre dal segno che marca le parole trascritte nel-
l' inv. come finali. E da notare, che nel cat. mod. sono state
omesse le ultime parole, nostrum excedit intellectum, perchè, es-
sendo scritte presso il margine superiore, dove sarebbe comin-
ciata la seconda colonna, forse sono sfuggite all' occhio del
compilatore a cagione del minutissimo carattere.
132 Questo codice (sec. XIII) è autografo. Del libro 4." contiene
soltanto le prime tredici distinzioni. Nell'ant. inv. non è indi-
— 200 —
caio il numero dei quaderni: ma la sua identità coli' art ccclii
è confermata dal segno, che marca le xwrole final L Ne fa men-
zione lo Hbaralea <^0p. cit. pag. 525 1 all'art. Mathaeos de Aqna-
iiparta « In necurulum Uh. xent, cum parte comntent. in 4y^ lib.
»/mt. ibidem [Ahhìkìì in tabalario] m$. perg. in fot. incip, Intravi
in doinnrn fif/uli et ipse faciehat opus super rotam; ut et in inv.
cit. 2.** Holario occid. i» In questo art. lo Sbaralea fa menzione
dì tutti gli autografi del celebre cardinale, che sono stati indi-
cati nel nostro inv. antico.*
VM) Lo parole finali di questo codice (sec. XIV) « et sicut Ut-
tera exprimit quod sive non sit n sono marcate col più volte no-
tato segno, 0 con queste parole l' opera è interrotta. Lo Sbaralea,
il quale nota tutti i codici nostri contenenti P opere dello Scoto,
ha dimenticato questo codice 190.
12B Questo codice (sec. XIV) oltre i contrasegni generali, che
stabiliscono la sua identità coll'art. ccclvii, ha pure la parentesi
aporta che precede le parole finali; e nella seconda coperta con-
serva la niombranctta colP indicazione del titolo e del colloca-
mento in solario 2.® versus occidentem.
1H2 Jn (juosto codice (sec. XIV) vi è il segno che marcale pa-
role finali trascritto nelP inventario. Ne fa menzione lo Sbaralea
che lo (loscrìve in questi termini ,u. Magistri Ray mundi Rigaldi
trrtÌNs' et quartus sup setit. incip, Quaeritur pritìio utrum sint
plurvs rcritatrs ah netcvtw: et finiens^ dicendum quod signa sacra-
mentalin sigm'firattt: Ita notation legitur extasse in 2.^ sol, occid,
dirti sttrraì'ìi Assìsintis, Seroatur mine codex ms, perg. in quarto
in (trc/iirio sen tabnìavio dictì ronv. continens i,^ Quolibeta, incip,
quarvitnv primo utrum sint plur(*s reritates ab aetcrno etc: Postea
sequitur voììkìììentuuì in tertium librum sentent, incip: ubi venit
pieni tutto temporis etc, ad inteUigentiam huius partis antequam
desrendamus ad quaestiotws fìlìi etc, Afox sequitur comment, in
/.'" Uh, svntent, incip. quaestio est de sacrametitis et quaeritur
utrum sacramentum post lapsuuì homitiis etc.
Con questo parole lo Sbaralea indica ottimamente le diverse
partì di questo codice. La prima parte « Quoìibeta » (inesatta-
mente indicata nel oat. mod, col titolo « Questiones morales »)
sì estende dal foglio 1 alTS. — La seconda parte u Comm. in ^.™
Sent, * dal foglio 1 al 74 ^^ versoi dove si legge explicit JJI,^ —
La terjRa parto * Comiu. in •/."' ìib. S<*nt, » dal foglio 76 al 135,
ove sì leggono le parole tinalì trascritte nelPantico inventario.
La scrittura ^ elesT^nte, ma minutissima.
— 201 —
119 NelPant. inv. al presente bellissimo codice (sec. XIV) si at-
tribuisce il N. di XVn quaderni: ed anche il catalogo moderno
nota, che in fine è segnato questo numero. Ma in verità il codice
conta XXVII quaderni: e il N. XVII in fine è un errore di se-
gnatura. Bisogna poi notare, che nella rilegatura vi è stata una
lieve trasposizione di quaderni. Giacché la loro successione è
regolare fino al quad. XI; dopo questo però si passa al XIV;
in modo che, interrotta la distinzione 19.*, il commento passa a
trattare le distinzioni 24, 26 e 26: si riprende poi coi quaderni
XII e Xni V ordine naturale delle distinzioni; e siccome, dojK)
il quad. XIII è stato rilegato V ultimo foglio del XIV, si ri-
prende la distinzione 26; e quindi il trattato continua ordinata-
mente: ma il quad. XXVI che nel primo foglio porta un tal
numero, nell'ultimo foglio è segnato per errore col N. XVT, e
quindi V ultimo quaderno porta il N. XVII. Del resto V iden-
tità di questo codice coli' art. ccclxvii è comprovata dai soliti
contrasegni e dalla parentesi aperta, onde son marcate le parole
finali trascritte nelP inventario.
165 II numero segnato dei quaderni e le parole finali, precedute
dalla parentesi aperta, ci rendono certi delP identità del codice
165 (sec. XIV) coir art. ccclxxi. Non possono però confrontarsi
le parole iniziali, perchè da questo codice sono stati staccati i
primi due quaderni, e manca perciò quasi tutto il libro 1.®
285 Questo codice (sec. XIV) è composto di due manoscritti
rilegati insieme dopo il 1381. Il primo comincia con questa ru-
brica tf Incipit scriptum magistri G (Gerardi) super lihr, Ethi-
corum Arist, Qui liher est domini nostri lesu Christi concessus
ad usum fratris Nicholai de Busco fratrum, suorum Sanctae
Mariae et amicorum suorum fidelium, n Corrisponde, con tutta
probabilità, air art. ci^ indicato in questo inventario tra i libri
di frate leronimo. Lo Sbaralea fa menzione di altri manoscritti
di quest'opera; dimentica però quello di Assisi. Vedi l'art. Ge-
rardus Oddonis.
Il secondo manoscritto è indicato in questo articolo ccclxxii
che corrisponde nelle parole iniziali e finali e nel numero dei
quaderni. E da notare, che le parole finali di questo manoscritto
sono veramente quelle indicate nell' ant. inv.: quelle poi del cat.
mod. appartengono ad un frammento composto di 4 fogli di
un altro trattato sopra le sentenze, aggiunto nella rilegatura
posteriore al 1381.
161 Le parole finali di questo codice (sec. XIV) sono precedute
— 202 —
dal segno più volte accennato, che conferma la sua identità col-
l'art, ccclxxviii, e sono prese dalla tavola. In fine, con carattere
antico, si nota a Primus alifas super sententias flnitur in VL""
quaterno. Secundus eiusdem incipit infra octavum quatemum ».
Infatti in fine del quaderno YI.^ si legge « Et in hoc terminatur
tota summa primi libri Elifas. Quere fabulam questionutn in ul-
timo folio, n E dopo la metà dell* VIII quaderno in principio
del foglio 94 si legge a Secundus alifas «; fra il 1.** e il 2.® libro
si tratta di un'altra questione teologica. Lo Sbaralea all'art.
Alifas de Anglìa scrive: « Letjendum Robertus Elifat Anglus »:
e all'art. Robertus Elifat ricorda il nostro codice.
184 Questo codice (sec. XIII) è un'altro dei preziosi .autografi
del Cardinale d' Acquasparta che sono tutti inediti, e merite-
rebbero di esser pubblicati. Si deve pertanto dar lode ai dotti
padri di Quaracchi che si sono accinti a questa impresa. Il ca-
rattere meglio formato e più intelligibile, con cui sono scritte
le presenti Quaestiones disputatae, indica, che quest'opera è stata
da lui composta prima delle altre. Lo Sbaralea nota questo
codice (pag. 525) e l'intitola u. Quodlibeta sex plures singula que-
stiones complectentia; eorumque exstat recensio in citato inven-
tario n (1381).
158 Questo codice (sec. XIV) scritto da varie mani contiene 199
questioni, le quali procedono con ordine non interrotto, secondo
la tavola scritta negli ultimi due fogli, alla quale appartengono
le parole finali, precedute dal solito segno caratteristico. Nel-
l' inventario è indicato il numero dei quaderni; ma nel codice
questo numero non è segnato; tuttavia le parole iniziali corri-
spondenti, sebbene manchi il principio dell'opera, e le finali con
quel segno, con cui il compilatore dell' inv. marcava la prima
delle parole che intendeva trascrivere, rendono indubitata la
identità del codice 158 coli' art. ccclxxxvi. Non credo perciò che
possa afiermarsi, come nel cat. mod., che il codice sia composto
di vari frammenti di questioni teologiche: tanto più che l'antico
inventario le attribuisce tutte al medesimo autore inglese.
157 Concorrono tutti i soliti contrasegni a dimostrare l'identità
del codice 157 (sec. XIV "i con l'art, ccclxxxvii. Le parole finali
dell' inv. ant. sono diverse da quelle indicate nel cat. mod. La
causa di questa diversità conferma sempre meglio, che il codice
descritto nell'art, ccclxxxvii è appunto il cod. 157. Infatti le parole
finali del cat. mod. si trovano nel quad. X, dove termina vera-
monte r opera. Xel quaderno XI si ti-ova la tavola, e, terminata
— 203 —
la tavola, segue un tratto delP opera stessa al foglio 122 (verso),
nel margine del quale si legge questa annotazione a Rie est
continuano illius quaestionis qua queritur utrum in quidditate
etc. et est in folio 85 (num. ant.) et ideo invenies signum scili"
cet >5< ^^ ^^* deficit totum quod hic positura est. n Difatti al fog.
86 (retto) in cui continua la detta questione de quidditate etc.
si trova il segno >5<, ed in margine v' è la nota seguente: Hic
deficit in librum ideo vadas ad finém ad signum >J< et invenies
continuationem. Le parole prese come finali si trovano verso il
fine di questo supplemento e sono precedute dal più volte ricor-
dato segno. Dico verso il fine, perchè lo scritto continua ancora
in un altro foglio aggiunto al quad. XI. Nel cat. mod. l'opera
si attribuisce a Francesco da Mairone, mentre nelPant. inv. è
anonima, e nel codice stesso non v'è indizio dell'autore. Soltanto
nel dorso della rilegatura recente si trova notato in lettere dorate
tt Mayron in prologo «. Ma altre volte è accaduto, che il compi-
latore del cat. mod., fidandosi del titolo posto nella rilegatura, è
stato tratto in errore; e cosi temo, che sia avvenuto anche questa
volta; giacche lo Sbaralea, che nelP art. sopra Francesco da May-
rone, enumera tutte le opere di questo dotto frate minore, fa
pur menzione dei quodlibet (pag. 268) e li descrive cosi: « Ms,
perg. in 4.^ exstat Assisii in Archivio S, Conv, S. Frane, Incipit
videmus nunc per speculum etc, et xvi." questio ac ultima est utrum
in eadem, potentia operativa possint esse plures operationes ?», la
qual descrizione corrisponde al codice 179, che non è indicato
nelPant. inv., perchè fu donato al convento di Assisi nel 1488:
ma del presente art. ccclxxxvii non fa punto menzione. La no-
stra biblioteca possiede le opere filosofiche di Francesco di Mai-
rone; ma fra queste non vi sono altri quodlibeta, che quelli
notati dallo Sbaralea. Del resto il titolo u, Mayron in prologo »,
notato nel dorso del codice, non corrisponde certo al contenuto
del codice stesso.
L87 Questo codice (sec. XIV) è composto di due parti. La prima
nel numero dei quaderni, nelle parole iniziali e nelle finali, che
sono precedute dalla parentesi aperta, corrisponde all'art, cccxci.
La seconda contiene diversi trattati di logica.
138 Le parole iniziali e finali di questo codice (sec. XIII) di
bella ma minutissima scrittura, nel cat. mod. sono diverse da
quelle dell' ant. inv. In questo le parole iniziali sono desunte
dalla tavola che precede tutta l'opera: nel cat. mod. dal prin-
cipio dell'opera, che non è u. post hoc quomodo de paciencia^ «
come per equivoco o per errore di stampa si trova scritto in
— 304 —
quel eat^ ma & jm«# A^or «i# quettio de pafiemim 9. Le pATole fi-
nali poi nell'antico inrentario sono desunte dal fine defl'i^ieTa.
Ma dopo il qnad. XXVLehe è rnltimo. «glie un altro fo^iio^
ore fti lega^ nn'altra questione. la quale termina eolie pan^
ehe il eat. mod. traacriTe come finalL
552 Questo ^codiee • aec XIT manca di un £0^0 in principio
e in fine: non è perciò poeoibile di confrontare le soe pan^
iniziali e finali con quelle indicate nell'antico inTentarioc tut-
taria nella tarola posta in fine, fra le prime parole ai ha la
parola Abraliam. La prima poi è Aaron, quindi Aborsoa. e»-
lendo disposte secondo l'ordine alfabetico anche delle lettere
successive alla lettera iniziale. Ora il nome Abraham si rife-
risce senza dubbio al principio « AhraAam castàaiem eonnÈffo-
lem eie. 9 Anche la tarola in fine è mutila, ma senza dubbio
l'ultima parola dorerà essere « zelus v. Lo Sbaralea fa men-
zione di questo codice nell'art. Xicolaus Succi Assisias (iwg.
564/, e dice, che questi scrisse & Tabulam super secundam se-
cundae et super que^ucr sentent. Diri Thomae Aquinaiis alpha-
hetice incipientem Abraluim^ ut est in frontispicia. Serratur haec
adhuc ms. chart in quarto sine principio et lacera Assisii in tabuh
Conr. S, Frane, cuius in fine legitur, explicit tabula super 4j
sentent, & Thomae edita de mandato in Christo Patris Dni Do-
mini Fr. Mnthaei de Ursis miseratione divina SS. Johannis et
Pauli preshyteri card, a Fratre Xicolao Sudi de Assisio ordinis
minorum Capellano dicti dni anno dni mcccxxxv die itrn mensis
Marta. Recensetur hoc opus etiam in reteri Assisiensis S. Fran.
hibliothecae sacrariique inrent. anno 1381 confectOj in tertio sol.
occid. sine nomine autoris hoc modo 9. E qui riporta l'articolo
cccxcix dell'antico inventario.
Una mano recente, forse il Lipsin, nel margine superiore
del primo foglio « nota, F. Nicolai Succii Ord. Min. postmodum
Assisiensis episcopi opus ineditum ». Fu vescovo di Assisi dal
1339 al 1348. L'Ughelli e l'Abate di Costanzo lo chiamano
Fr. Nicolaus Fucci e non Succi: il "VVadding poi Zucci.
195 In questo codice di carattere minutissimo, ma assai nitido
l'sec. XIII; corrispondente all'art, ccccii, la seconda metà della
prima pagina è abrasa. Le parole iniziali del cat. mod. a Uttmm
fidrs possit j> si trovano nella rubrica in principio del foglio 1*
'^ verso ), dopo la quale il testo comincia con le parole notate dal-
J'ant. inv. u> Fides est stfbstantia rerum sperandai-um. » Le parole
finali sono precedute dalla solita parentesi aperta.
- 205 -
»9 Questo codice (sec. XTV ?), corrispondente all'art cccciii, ha
una bella scrittura ed una finissima pergamena e i fogli segnati
con P antica numerazione. Il trattato de Septem Sacramentis
termina al foglio Ixxvi, dove incomincia il trattato « de virtù-
tibus n: al foglio xcviii si legge: a Et haec de virtutibus donis
et fnictibus et beatitudinibus breviter dixisse sufficiat Explicit n.
Nello stesso foglio poi incomincia un trattato de fide con una
illustrazione degli articoli del credo, di cui, nelPant. iny. e nel
mod. non si fa parola; e questo trattato termina al f. cxxxiii
(verso) con le parole « Et haec breviter de fide dieta sufficiunt. »
Nello stesso comincia il trattato « de deceni preceptis n colPexpli-
cit al fog. CLv (retto). Quindi segue il trattato de novissimo die
oolPexplicit al fog. clvii (verso); indi Vexpositio dominicae ora-
tionis sino alle parole finali indicate nell'ant. inv.
Ho creduto opportuno notare i vari trattati di questo co-
dice, perchè, nel cat. mod. se ne indicano due soli, e nelPant.
inv. è omesso il trattato de fide.
ÌO Le parole indicate come finali nel cat. mod. sono desunte
dalla fine del trattato de vitiis o cantra vitia; e perciò sono di-
verse da quelle indicate nelPant. inv., desunte dalla fine del
f. 59, in cui, con diversa scrittura, vi è un frammento d'altro
trattato. Le parole finali, precedute dal solito segno, il numero
dei quaderni e le parole iniziali confermano P identità di questo
cod. (sec. XTTT) colPart. ccccv. In principio dell'opera si legge
una rubrica in questi termini « Incipit prologus cantra mani''
cheos qui paterini dicuntur ».
LI Questo codice (sec. XIY) contiene con lo stesso ordine tutti
i diversi trattati dell'art, ccccxiv. I quaderni, benché non sia
segnato il loro numero, sono dodici. Le parole iniziali corri-
spondono. Non vi si leggono però le parole finali u, Charitas
comparatur igni n le 'quali forse si leggevano in fine del f. 129
(verso) dove si vede un'abrasione; altrimenti si dovrebbe esclu-
dere l'identità di questo codice con quello descritto nell'ant. inv.
88 Le parole trascritte nell'inventario come finali di questo
cod. 488 (sec. XIV) e precedute dal solito segno si trovano nel-
P ottava ultima riga, mentre il cat. mod. le ha desunte dall'ul-
tima che è appena leggibile. Tutti i contrasegni concorrono ad
accertarne l'identità coli' art. ccccxvii.
Nel foglio di guardia si vede scritto di carattere recente
tt Fr. Marchesini Ordinis Minorum de Poenis Purgatorii (pecca-
torum) etc. opus ineditum. n Lo Sbaralea all'art. Marchesinus
— 206 —
j>ag. 509 fa menzione di questo codice * Eius opuscula servantur
ms8. pery. in 4!* Assisii in tahulario Conv, S, Frane, suntque ».
E qui trascrive il titolo, il principio e il fine dei tre opuscoli
indicati nelPart. ccccxvii, concludendo: n Haec tria opuscula
censentur in vet, inv, bib. sacrariique Conv. ubi dicuntur extasse
in 4,^ sol, occid, sub nomine fr, Marchesini Ord, Min. unde patet
huius autoris antiquitas, »
Nel foglio di guardia v'è la tavola d'un' opera, in cui si
narrano vari fatti ed esempi edificanti, la quale per equivoco,
nel cat. fuod., viene indicata come la tavola degli opuscoli del
Marchesini. Per dare un saggio del contenuto di questa tavola
ne trascrivo due articoli: a De fratre Ostatio bicalario Parisiensi,
qui vidit Christum Puerum in inedia fratruni in refectoì'io etc.
— De rege qui fecit dimi'ti versum, deposuit potentes de sede;
quomodo per Angelum depositus est ». E di questa natura sono
tutti gli altri articoli, che non hanno alcuna relazione coli' opera
del Marchesini.
256 Questo codice (sec. XIV), di bellissima scrittura, nel foglio
di guardia (verso) porta scritto il titolo u Postilla dni Bertrandi
super epistolas feriales et festivas a prima dominica de Adventu
usque ad dorninicam palmartim n. Nello stesso foglio di guardia
(retto) a Postilla dni Bertrandi Cardinalis super Epistolas totius
anni que leguntur in ecclesia n. Il manoscritto continua vera-
mente anche dopo l'Epistola della domenica delle palme; e v'è
il principio della postilla sopra l'Epistola della feria seconda
della Settimana Maggiore. « In diebus illis diocit Isaias, dominus
dcMs aperuit mihi aurem; n o termiua proponendo di postillare
il verso tt Corpus meuni dedi percutientibus et genas meas vel-
lentibus n intorno al quale a Tria [egli dice] iugiter considerare
debemus; videlicet passionis magnitudinem, patientis prontitudi-
nem, intelligentis . ingratitudinem; n i quali tre punti sono di-
sposti uno sotto l'altro uniti da una graffa: ed a fianco di essi
le parole a Primo dico considerare debemus dominicae passionis
rnagnitudinem quani exprimit cum n e qui l' opera è interrotta
e sospeso il senso con le parole u, passionis magnitudinem quatn
exprimit cum n le quali precedute dal solito segno, sono state
trascritte come finali nell' ant. inv. Nel cat. mod. invece si danno
come finali le parole intelligentis ingratitudinem. Del resto tutti
i contrasegni concorrono a confermare l' identità di questo co-
dice coli' art. ccccxjciv.
431 Questo codice (sec. XIV), che corrisponde all'art, ccccxxviii
neir ultimo foglio porta segnato il numero dei quaderni ed è
- à07 -^
quello indicato nelPant. inv. Ma ne è stato staccato il quaderno
Xn, e la numerazione dei fogli (che è la numerazione antica)
salta dal f. 133 al 146. I sermoni quadragesimali e festivi di
Landulfo terminano al f. 107, in fine del quaderno IX, con
queste parole « usque huc sermones magistri landulfi de Neapoli
archiep, malfensis de ordine fr. min, excellentissimi doctoris theo-
logiae qui parisiis tenuit cathedram tempore dni loh, XXII n.
Seguono poi altri sermoni, non notati nelP ant. inv. e scritti da
altra mano. Il quad. XII mancante dovea contenere i miracoli
indicati nelP inv. stesso. In fine « Sermo de Synodo n al quale
appartengono le parole finali precedute dalla solita parentesi
aperta. Di questo cod. fa menzione lo Sbaralea a pag. 483.
»4 Questo codice (sec. XIV) contiene la postilla abbreviata di
Fr. Filippo di Monte Calerio. Le parole iniziali corrispondono
air articolo occcxxix. Neil* antico inventario s* indicano le po-
stille sugli evangeli di tutte le domeniche e si nota il numero
XXVI dei quaderni. Questo codice però ha soltanto XX qua-
derni: ma evidentemente è mutilo, come si scorge dalla rilegatura,
e termina dopo pochi periodi della seconda parte del vangelo
della seconda domenica di pentecoste. Delle postille di Frate
Filippo esiste nella nostra biblioteca un' edizione del 1500; ora,
la domenica seconda, che nel codice è interrotta, corrisponde
alla detta edizione je il relativo vangelo è pure il 43.** Proba-
tilissimamente adunque il codice mutilato può aver perduto
tutti gli altri VE quaderni, nei quali dovevano esser contenute
le postille dei vangeli delle altre domeniche. Cosi con tutta pro-
babilità e quasi certezza il cod. 454 corrisponde all'art, ocecxxix.
S3 Questo codice (sec. XIV) corrisponde all'art, ccccxxxiii, come
si rileva anche dal segno, che precede le parole trascritte nel-
V inventario come finali. Ma mentre nelP ant. inv. non è segnato
il numero dei quaderni, nel nostro codice è notato, entro la so-
lita corona di punti rossi e neri.
•29 Nel cat. mod. le parole finali di questo codice (sec. XIV)
sono state desunte dal fine del testo; mentre quelle notate nel-
V ant. inv. sono state prese dalla fine di un sermone, aggiuùto
con altra scrittura, dopo la tavola. Lo Sbaralea (pag. 489) dopo
aver descritto un codice fiorentino di questi sermoni, accenna
a due manoscritti notati nel nostro ant. inv.; cioè V art. CXXIX
che termina con le parole « Sic iste effulsit in tempio Dom,ini jj;
e Part. ccccxxxvi della libreria segreta, che termina con le pa-
role « Ipso prestante qui est benedictus in saecula saeculorum,
- à06 -
amen n e aggiunge u, qui codices videntur incompleti, eo quod in
bihl, eiusdem, conv. ex cit. inv, in quarto sol. dicuntur desiisse
Christo prestante qui est benedictus in saecula saeculorum amen d:
In quo solario 4,° alius codex incipiebat a Narraverunt mihi
iniqui fabulationes et finiebat, Christus Dominus [Deus"] noster et
iste codex completus nunc superest et servatur in tabulario eius-
dem conv, n. Se lo Sbaralea avesse osservato con più diligenza,
si sarebbe accorto ohe le parole a Christus Deus noster n non
appartengono all'opera a Sermones Lucae n e che, anche in
questo codice completo, le vere parole finali sono u. Ipso pre-
stante etc, ytj come in quello che egli giudica incompleto.
In principio di questo codice sono stati rilegati quattro fogli
di scrittura antica (forse del sec. XII fine, o XIII princ), che
contengono delle regole canoniche.
456 II cod. 456 (sec. XIV) è composto di due parti; la prima,
acefala, è composta di 18 fogli, 15 dei quali contengono alcuni
sermoni (i primi due sopra S. Francesco, con le parole iniziali
segnate nel cat. mod.); e gli altri tre sono in bianco. La seconda
corrisponde esattamente all'art, ccccxxxx; e conserva l'antica
legatura con la membranetta, ove è scritto il titolo e il collo-
camento in sol," quarto versus occid,
447 II codice 447 (sec. XIV) è composto di due diversi codici,
in ciascuno dei quali è segnato il numero dei quaderni, cioè
tredici nel primo, dieci nel secondo, entro la solita corona di
punti rossi e neri; e corrispondono V uno e l' altro esattamente
a due diversi articoli dell' ant. inv.: il primo all'art, ccccxxxxi,
il secondo all'art, cccclxxix. .
Nel primo, i u, Sermones Gilberti n terminano alla fine del
quaderno XI, colle parole finali notate nell'ant. inv. precedute
dal solito segno. Manca poi tutto il quaderno XII; e il primo
foglio (retto) del XIII è in bianco; e nel verso cominciano i
tf Casus iuris « con carattere diverso da quello dei Sermones,
In fine si legge a Expliciunt casus abstratti a iure per fratrem
Hermannum, de Prov. Sassonie per Cap. Gen, apud Caturcum
examinati sub anno Domini Mcccxxxvii tempore Geraldi Generalis
Ministri d.
Lo Sbaralea fa menzione di questi Casus, e del codice che
li contiene, all'art. Hermannus Brucher (pag. 341).
L'altro codice, rilegato insieme coli' altro, corrisponde come,
ho detto, all'art, cccclxxix, che contiene u, Sermones super epi-
stolas Dominicales totius anni, aliqua miracula, collationes breves
dominicales et auctoritates de manipulo florum ». Infatti il primo
— 209 —
scritto si estende dal foglio 129 (numeraz. mod. 1.") di questo ma-
noscritto, fino al foglio 186. Al foglio 187 u. Incipiunt miracuìa
abstracta de uno quadragesimale adaptabilia prò tota quadrage-
sima singulis diebus super evangelia: i> il primo u, de ieiunio
cum teiunatis etc. n Al f. 193 u> Quaedani collactiones domini-
cales de adventu n. Al f. 203 a Incipiunt quaedam auctoritates
extracte de manipulo florum n. Al f. 231 a Incipiunt quaedam
dieta solempnia S, Bernardi scilicet de laude beatae virginis Ma-
riae n. Al f. 233 u, Incipit liber Bernardi de virtutibus primus
et secundus de vitiis it. Quest'ultimo trattato non è indicato
nell'ant. inv.; ma le parole finali, in esso trascritte e precedute
dal solito segno, appartengono appunto a questo trattato. I qua-
derni veramente sarebbero X; giacché, colla fine del decimo,
termina la tavola: segue poi un foglio in bianco, nel quale si
legge tt In isto libro omnes quaterni sunt XI per integrum, in
quo sunt odo folia sine aliqua scriptura v. Nel cat. mod. uno di
questi manoscritti si attribuisce al sec. XV, ma, come è chiaro,
appartengono ambedue al sec. XIY.
>5 Questo codice è una miscellanea di diversi manoscritti; e si
può dividere in due parti. La prima contiene vari manoscritti
del sec. XV, notati nel cat. mod., cioè: « Comment. in Boetium:
Quaestiones philosophicae: Formulae confessionum: Summa mo-
ralis 1». La seconda corrisponde ali* art. delPant. inv. ccccxlv; e
incomincia al f. 190 con un'altra numerazione speciale antica,
col titolo che si legge nelP inventario e con l'indicazione del
suo collocamento n Reponatur versus occid, in Sol, IV,° ad talem
litteram G v. Nello stesso foglio (b) con la medesima scrittura
si legge la tavola, nella quale i sermoni di Francesco di May-
rone sono segnati con la lettera f.: ed è da notare, che, siccpme
i sermoni sono disposti confusamente, la tavola, notandoli, li
riordina secondo la cronologia del calendario ecclesiastico. In
margine del fine della tavola, collo stesso carattere, si leggono
queste parole « De nomine beati Francisci tractatus », che sono
anche riportate nel cat. mod.; ma è un equivoco del compilatore
della tavola; giacché, intorno a S. Francesco, vi sono prima due
sermoni, a de translatione beati Francisci n al f. 79 e 80; due
a de beato Francisco n al f. 98 e 100: e in ultimo al f. 113 si
legge u> Sermo de beato Francisco tractatus de huius hum^ilitate
secundum fr, , Franciscum, de Mayroné n. La parola hum^ilitate,
brachigrafìcamente scritta e molto sbiadita, forse ha indotto in
errore il compilatore della tavola. A questo sermone apparten-
gono le parole finali precedute dal solito segno e trascritte nel-
14
— 210 —
Paot, inv, u Qoam humilitatem etc « Del resto la materia di
questo codice è disposta nel modo più coufnso. Il a tractatus de
poenitentia n è inframezzato ai sermoni; se pnre non si voglia
dire, che anche questo trattato formi materia di sermoni. Dopo
il foglio 82 comincia una lunga tavola alfabetica di materie,
nella quale i fogli non sono numerati, sebbene il loro numero
compia appunto il vuoto fra il f. 82.% dopo il quale l'antica
numerazione è interrotta, e il 96.", in cui ricomincia: ed anche
questa tavola è inframezzata ai sermoni; e mi sembra che non
abbia alcuna relazione con la materia del codice. Infatti comincia
col quad. Vili; ma la prima parola non corrisponde affatto al
richiamo dell' ultimo foglio del quad. VII. Terminato questo
manoscritto colle parole a In isto libro omnes quatemi sunt
decem et tabula ipsius in principio ir vi sono altri tredici fogli
con altra scrittura dal f. S08 al 820 (num. mod.); ed al f. 819
(a) si legge « Explicit opus de mansionibus editum a fr. lohanne
Michaelis de Ord, Min, n. Comincia poi un trattato delle virtù,
ohe resta interrotto.
Lo Sbaralea, che parla di questo Ioannes Michaelis, da
lui identificato con un Ioannes Gallus o G-allicus, ricorda un
suo Sermonarium solemne, ma non fa parola di questa opera
de Mansionibus. (Vedi Supplementum etc. pag. 428.)
684 Questo codice (sec. XIY) corrispondente all'art, cccclii, co-
mincia Qon due fogli di guardia, che contengono un frammento
di sermoni o postille sopra gli Evangeli. Il manoscritto notato
all'art, odlii comincia al f. 8, e la prima pagina è in gran parte
illegibile: ma l'opera ha principio veramente alla metà della
seconda colonna del foglio stesso, dove si leggono le parole ini-
ziali notate nell'inventario a Ecce rex tuus jh Infatti anche nel
codice 683, corrispondente all'art. XXXVI della biblioteca pu-
bi ica, si hanno le stesse parole iniziali nei u. Sermones Jacobi
do \oviUjine super evang, dominical, v. Al f. 62 a ExpUciunt ser-
mones dominicales^ Beo gratias amen »: e al f. 68 a IncipiurU
quidaèìi ìtUroitus quadragesimales » con V expliciunt al f. 76: e
dopo quattro fogli in bianco, segue il sermone isolato, in festo
Si lìenedìctù al quale appartengono le parole finali a Ad quam
benedìctionetn etc. n pi^cedute dal solito segno, e si trovano nel
primo foglio del quaderno IX. Il resto del quaderno IX e tutto
il X sono in bianco; e in fine si nota u, In isto lib}^o omnes qua-
temi sinit decem per integruèn ». Nel cat. mod. questo codice è
indicato col titolo «^ sermones adespoti 9, ma l'autore dei ser-
moni, come si è detto, è fr. Iacopo de Voragine.
— 211 —
•1 Questo codice (sec. XIV) corrisponde ali* art. cccclxii. Nel
cat. mod. è descritto in modo alquanto diverso da quello del-
l'ant. inv. Sono due diverse opere di sermoni. La prima comincia;
Assumpsit etc. e finisce al foglio 106 (num. ant. 133) colle pa-
role tf Sicut anima in ipso corpore n. Succede poi la tavola in
due fogli privi della numerazione antica. L' altra opera comincia
al foglio 109 (134 num. ant.) colle parole indicate nelP inv. ant.
tt Convertimini ad Dominuni in toto corde vestro n e termina
colle parole « Triumphans etc, »», notate nel cat. mod.; quindi
una tavola; e dopo la tavola un sermone o un trattato sulla
passione di Cristo, che resta interrotto con le parole a Fecit
igitur portavi aquam et coram n precedute dal solito segno e
trascritte nelPant. inv.; il qual sermone o trattato, per equivoco,
nel cat. mod. è stato indicato, come frammento di evangelo. La
differenza fra la numerazione antica e la numerazione moderna
deriva dalla mancanza di alcuni fogli. Nel foglio di guardia si
trova scritto con carattere antico, Fratris Cari. Lo Sbaralea nel
suo Supplementum parla di un Carus Aretinus, di cui nota un
commento ai libri delle sentenze. Forse è costui l'autore di
questi sermoni?
LO II codice 610 (sec. XIV) corrisponde all'art, dell' ant. inv.
ccoclxiv. Le parole finali, notate nel cat. mod., sono *il compi-
mento di quelle notate nell'ant. inv. u. Vel etiam quando ex pre^
cedenti inedia debilitati ieiunium sujficere comode non possit ».
I quaderni sono XI e non XII; ma l'identità del codice
con il detto art. cccclxiv è accertata dalla parentesi aperta
avanti alle parole trascritte come finali nell'ant. inv.
39 Questo codice (sec. XIV) è composto di due manoscritti: il
primo in pergamena con bella scrittura, contiene dei sermoni
che cominciano Anima que Beum diligiti fra i quali è notevole
il quarto che è intitolato a Sermo per interrogationem et respon-
sionem jj: Dopo il quale il manoscritto prende forma piuttosto
di trattato ed è mutilo in fine. Il secondo di diverso carattere
e cartaceo corrisponde all' art. cccclxv e conserva la numera-
zione antica di 109 fogli. Le parole finali precedute dal solito
segno si trovano nel penultimo foglio del Xn.® quaderno; i
quaderni Xm e XIV mancano, e dovean mancare anche al
tempo in cui fu redatto V inventario. Il XV.° quaderno è in
bianco, se non in quanto in alcune pagine sono notate alcune
parole, come per una compilazione di tavola. In fine si legge:
tt In isto libro omnes quaterni sunt XV «, come nell'art, del-
l'ant. inv. Ma in sostanza i quaderni dell'opera sono dodici.
- 212 -
450 Questo codice 450 corrisponderebbe all'art, cccclxviii nelle
parole iniziali; ma non corrisponde nel numero dei quaderni.
Del resto, essendo in esso notato il numero di ciascun quaderno
entro la solita corona di punti rossi e neri, dovrebbe con tutta
probabilità avere un articolo corrispondente nelPant. inv. Ma
del quaresimale del Boncagni non v' è altra indicazione, che
quella dell* art. cccclxviii.
Non potrebbe essere equivocato nell'antico inventario.il
numero dei quaderni ?
494 Questo codice è composto di due diversi codici rilegati in-
sieme. Il primo (sec. XIV) corrisponde all'art, cccclxxxii. Non
deve recar meraviglia la diversità delle parole iniziali notate
nel cat. mod. e di quelle notate nelPant. inv.; giacche nel co-
dice mancano i due primi quaderni, in modo che la numerazione
antica comincia col N. 82. Nel margine superiore del primo
foglio del quaderno ni.° col quale il codice ha principio, v' è
questa nota u Duo quaterni desunt, calabri rapuere n. Le parole
finali trascritte poi nelPant. inv. sono precedute dal più volte
rammentato segno. Al foglio 110 (b) (num. ant. 144) comincia
tf Expositio super cantica canticorum n che termina al f. 188
(num. ant. 172). Al f. 189 (num. ant. 173) n Opusculum super
missam, n al qual titolo, con carattere posteriore, si aggiunge
tf Fr, Gulielmi de Melitona Ord. Min, »: ed al f. 149 (num. ant.
183) si legge « Eocplicit opusculum super missam Fr, G, de Mi"
litone V. Di questo fa menzione lo Sbaralea (supl. p. 824) e, dopo
averne riportate le prime parole e l' explicit, aggiunge: « exstat
ms. chart. in 4.° cum diversorum opusculis Asisii in tab. Conv.
S. Francisci n: e non ricorda di questo opuscolo nessun altro
manoscritto. Al f. 150 (b) « opus sermocinandi et predicandi »,
che nel cat. mod. è stato notato col titolo u Sermones adespoti ?»,
al quale appartengono le parole finali, trascritte nell' inv. e pre-
cedute nel codice dal solito segno.
Il secondo manoscritto (sec. XV) è un trattato di logica
fratris Sanctis de Salvis de Assisio. Lo ricorda la Sbaralea a
pag. 652 tt Sanctes de Salvis Assisias concionator et sacrae theol.
magister saec. XV vixit, scripsitque compendium totius logicae
etc: exstat ms. chart. in 4.° Asisii in bib. S. Conv. »
381 Questo cod. (sec. XIV) corrisponde all'art, cccclxxxv. Che
l'autore dell'opera in esso contenuta sia leronimus Aretinus
dictus Episcopus, non si rileva tanto dal nome di lui, scritto di
mano del sec. XVII, come si accenna nel cat. mod., quanto dal
principio dell' opera che è in questi termini a A (sic) Pio ac
— 213 —
Venerabili patri dei gratia liostiensi episcopo leronimus divina
permissione Aretinus diotus Episcopus devotam in Christo cum
oratione salutem. Placuit paternitati vestre iniungere mihi ut
de sententiis veteris et novi testamenti aliquos ederem sermo-
nes .... susoipe carissime pater exiguum filii tui munus ....
et licet sermo ineptus stilus incultus, tibi displioeat verborum
tamen brevitatem et sententiarum novitatem credo tibi piacere,
perlege ergo etc. ». Le parole finali, precedute dal solito segno
e trascritte nelPant. inv., sono desunte da un periodo aggiunto
con altra scrittura, come un'appendice al verso, notato nel cat.
mod. come fine, a Finito libro referamus (referatur) gratia Chri-
sto. TI L*Ughelli (Ital. Sacra Tom. I. Col. 418) parla di questo
Girolamo Vescovo u. Hieronimus canonicus regularis Priorque S.
Fridiani Lucensis Episcopus fuit anno 1144 .... scripsit sermo-
nes dominicales totius anni ad Hubaldum Episcopum hostiensem
qui fuit inde Lucius Papa III. « Extat in vaticana bibliotheca jj.
L' Ughelli probabilmente non conosceva il manoscritto di Assisi.
>37 Questo codice contiene due parti. La prima dal f. 1 al 100
corrisponde all'art, cccclxxxix. Sono conformi le parole iniziali;
ma le finali non si possono raffrontare, perchè il quad. IX, che
è r ultimo, è mutilo d' un foglio, del quale nella rilegatura si
vede la traccia. Deve notarsi però, che al f; 5.° del quad. Vili,
si legge tf Expliciunt sermones dominicales a nativitate usque
ad finem anni »; e dopo due fogli in bianco, comincia il quad.
IX con altra scrittura più nitida e più minuta, e con altra opera,
in principio della quale sta scritto « In ramis palmaruni n e
sembra siano altri sermoni: e non fa meraviglia, che non siano
notati dal compilatore dell' invent.; giacche abbiamo veduto altri
esempi di parole finali desunte da opere, che egli non ha indicate.
La seconda parte del codice contiene una « Summa magistri
lohannis Belecte de ecclesiasticis officiis ?».
336 II codice 536 (sec. XIV) che corrisponde all'art, ccccxcvi,
oltre la numerazione moderna, ha la numerazione antica; e co-
mincia con le parole indicate nell'ant. inv. « Si offers munus
tuum ?». Ma il primo foglio porta il N. 45 della num. ant.; il
codice dunque era acefalo, anche al tempo della compilazione
dell' inventario. Dopo le parole finali, precedute dal solito segno
trascritte nell'ant. inv. a Et in aquas plurimas redundavit, die
de Hester », vengono le parole riportate nel cat. mod. a com-
plementum istius sermonis est f. 388 ». Il qual foglio manca;
giacché l' ultimo porta il numero 359 (num. ant.). Il codice per-
tanto era ed è mutilo anche in fine. Manca poi l' intero qua-
— 214 —
derno XVTI: e nel quaderno XVUi incomincia una tavola di
materie, in formazione, in cni si dispongono Tana sotto l'altra
le pure sillabe iniziali nel loro ordine alfabetico, ripetate più
volte: e in qaelle, cbe iniziano qualche parola da notarsi, si ag-
giungono le sillabe complementari. Siccome in questo quaderno
manca qualche foglio, la tavola non è completa e gli altri ser-
moni, compresi nel P espressione delPant. inv. a £t multi alii «
sono acefali. Finalmente è da notare, che nella numerazione
antica il 357 è ripetuto due volte, e che il codice è scritto da
mani diverse.
642 Questo codice (sec. XIV) corrisponde all'articolo ccccxcvii.
Le parole finali sono veramente quelle notate nelP antico inven-
tario tf Iste enirn [e non già est] quinque rationibus », dopo le
quali parole segue una colonna ed un foglio intero in bianco.
Il senso, come si scorge, è sospeso; non perchè il codice sia mu-
tilo; ma perchè è interrotta la scrittura. Mantiene la numera-
zione antica: dopo il clxxxi mancano due fogli, e al CLxxxrv
seguono anche altri sermoni con carattere diverso e più regolare.
Qua e là mancano altri fogli.
474 Questo piccolo codice (sec. XIV) è mutilo in principio: in-
fatti il foglio che, secondo il suo stato attuale è il primo, con-
tiene il sermone « Infra octavam nativitatis Domini rt. Non si può
pertanto raffrontarne 1* incipit con quello indicato nell'ani, inv.,
all'art, corrispondente cccccviii; ma l'identità di esso con questo
articolo è fondata Hulle parole finali. Infatti non può dubitarsi,
che il compilatore dell'inventario, nel descrivere questo articolo,
non avesse sott' occhio il cod. 474; giacché le parole da lui tra-
scritte come finali, sono segnate nel codice con l'apertura di
parentesi, con cui egli era solito marcarle.
665 E una miscellanea confusa di vari sermoni e frammenti di
sermoni, quasi tutti del secolo XV. Fra questi però v' è un
frammento dell'art, cccccx dell' ant. inv., al f. 14, dove si legge
tf Isti sunt casus septimi jj (sic) Clementis Papae V etc: e fi-
nisce colle parole u Incestus veneficia jj le quali sono precedute
dal consueto segno. E da notare, che questo frammento nella
rilegatura è intramezzato da due sermoni (secolo XV) di Fr.
Francesco di Mayrone.
Al f. 16 poi si legge la rubrica u. Iste sunt induìgentie or-
dini concesse ?»; ed al f. 18 a Iste sunt induìgentie quae sunt
in loco S. Frnncisci per mini circuìuni concesse per diversos
stftiihìos Poìitifces r».
— 215 —
Certamente però anche la materia di questo frammento è
disposta in modo assai confuso: imperciocché in fine, dopo la
numerazione delle indulgenze, il manoscritto torna a trattare
dei casi riservati e termina colla esposizione della rubrica u. Ca-
sus infrascriptos dominus Episcopus concedit ?» a cui apparten-
gono le parole finali » Incestus vene fida n,
)30 II 530 sembra corrispondere all'art, cocccxv. Sono identiche
le parole iniziali, ma le finali non si possono raffrontare, perchè
il 530 è mutilo, forse d* un foglio solo, staccato dopo il 1381.
Dico di un foglio solo, perchè nella tavola, che si trova in prin-
cipio, 1* ultimo sermone indicato è quello in lode di S. Benedetto,
che infatti si trova in fine del codice, ma non è completo: e le
parole finali notate nelPant. inv. u. De quibus preceperas ne
intrarent in ecclesiàm Dei » corrispondono ai concetti svolti
nella parte, che rimane di questo sermone. Si deve notare, che
il sermone de Sancto Francisco, che si trova al f. 12 (num. ant.)
ha il suo seguito in principio del codice: dove appunto, con ca-
rattere recente, nel margine superiore si trova scritto a seguito
del sermone di S, Francesco f, i2, segno >5< tj; come altresì nel
margine inferiore del f. 12 si legge u. Il seguito di questo ser-
mone di S, Francesco è in principio al ^ v,
H4 II cod. 414 (sec. XIV) corrisponde all'art, cccccxvii. Nel
cat. mod. è stato descritto con poca esattezza: giacché il titolo
tt Breviloquium de vitiis et virtutibus ?», scritto in principio da
mano recente, è stato causa, che il compilatore abbia assegnato
a questo trattato i primi fogli dall' 1." al 75, e ad una u, sum-
ma sermonum ?» gli altri dal 77 al 256 (num. mod.) colle parole
finali tf Gaudium plenum ad quod etc. ?». Ma in realtà la ma-
teria di questo codice è disposta, nel modo seguente, più con-
forme (ma non in tutto) alla descrizione dell' ant. inv.; e cor-
risponde all'ordine che si propone l'autore, Egidio o Giovanni
Egidio Zamorense o Ispano, nel proemio, al quale appartengono
le parole iniziali a Philosophia etc. ?».
tt Primo secundum proposi tum meum huic preponam operi
?» sermones temporales, secundo sermones virginales respicientes
?» Virginem gloriosam. Tertio sermones sancturales (sic) o de
?» Sanctis. Quarto sermones curiales prò curiis magnatorum.
?» Quinto sermones conventuales prò conventibus scilicet reli-
?» giosorum. Sexto sermones sinodales prò sinodis dictorum. Se-
?» ptimo sermones prò dedicationibus templorum. Octavo prò
?» sepulturis nobilium defunctorum ?».
— 216 —
Sermones temporales dal f. 3 al 75 (1-77 num. ant.). Ser-
mones virginales dal 75 al 96 (num. ant. 77-98); mancano poi
i due quaderni IX e X, nei quali dovoan continuare i Sermones
virginales, con i sermoni nella solennità degli Angeli e della
Croce: e la numerazione antica salta dal 98 al 121. Sermones
de Sanctis dal f. 101 al 166 (121-184 num. ant.). La quarta,
quinta, sesta, settima ed ottava parte dal f. 166 al 216 (184-234
num. ant.) nel qual foglio 216 sta scritto a Explicit opus Ser-
monum copiosum editum a fr. lohanne Egidii Hispano de or-
dine fratrum minorum militantium sub habitu beati Francisci
signiferi stigmatum lesu Chris ti ». Mancano poi due fogli, e la
numerazione antica dal 234 salta al 237 (num. mod. 217), nel
quale incomincia un'altro proemio di dedica: u, Reverendo et in
optimo lesu amantissimo jìatri suo domino et amico M, divina
providentia legionensi antistiti Johannes Egidii sue magnificentiae
humilis apocrisarius. Nel quale dice, che, avendogli esso richiesto
aliquorum sermonum breviloquium, hoc ordine aggrediar impe-
rata ?»: e divisa V ordine dei suoi sermoni sopra le virtù ed i
vizi. E questo è appunto il breviloquium de vitiis et virtutibus,
che nel codice si estende dal f. 217 al 255 (237-275 num. ant.).
Succede quindi con diverso carattere una specie di schema di
sermone, sopra le parole a Ave Maria gratia piena » al quale
appartengono le parole finali riportate nel cat. mod. Gaudium
plenum ad quod etc.
In ultimo la tavola, alla quale appartengono lo parole finali
tt de avaritia 272 ?», precedute dal consueto segno.
Vista V identità delle parole iniziali e delle finali, visto il
segno che dimostra, come il compilatore nel notare queste pa-
role finali dovesse aver tra mano appunto il codice 414; osser-
vando, che il codice descritto da Frate Giovanni di Jole, conte-
neva al foglio 272 il sermone de avaritia, e che il nostro codice
414 al f. 272 appunto contiene quel sermone, non mi sembra
che si possa dubitare dell'identità di esso, colP art. cccccxvii. E
siccome non corrisponde il numero dei quaderni, che secondo
Pant. inv. dovrebbe essere di XII, e nel nostro codice invece è
di XXV, bisogna assolutamente credere, che nella indicazione
fatta dall' ant. inv. sia incorso un equivoco. Di questo codice
fa menzione lo Sbaralea (op. cit.) pag. 384, che fra le opere di
Ioannes egidii Zamorensis Hispanus, ricordando i sermoni
scrive: u Sermones Sanctorum, quos Wadingus attribuit Egidio
Hispano tanquam ab hoc diverso, spectant ad istum de quo lo-
quimur. Assisii enim in bib. Sacr. Conv. S. Frane, iuxta inven-
tarium illius loci Anno 1381 confectum, V." Sol. occid. exstabant
— 217 —
olim mss. fratrie lohannis ^gidii Hispani sermones . . . inoip.
philosophia eto. et fìnien. de avaritia 272 »».
I manoscritti di quest'opera debbono esser molto rari; giac-
che nei diversi cataloghi della bibl. Vat. riportati dal P. Ehrle
ed in altri cataloghi, p. es. della bibl. ant. di Padova, di quella
dei Conv. di Todi, non se ne indica alcun esemplare.
528 Questo codice (sec. XIV) è composto di due parti: la prima
corrisponde all'art, cccccix del nostro ant. inv. dal f. 1 al 222
(num. mod.), dall' 1 al 272 (num. ant.). La numerazione moderna
e l' antica per un buon tratto sono conformi; ma, come si rileva
dall' accennata numerazione dell'ultimo foglio di questa parte,
v' è in fine una differenza di cinquanta fogli, che ne rappre-
senta altrettanti, mancanti nell* opera. Infatti dal 20 la num.
ant. salta al 33, dal 179 al 190, dal 233 al 263. Un foglio o due
portano lo stesso numero. Nelle parole finali precedute dal so-
lito contrasegno, il compilatore dell' inv. ha letto « reductio-
nem »», ma sembra vi sia scritto u, perductionem ».
La seconda parte contiene altri sermoni ed è mutila.
486 Nel catalogo moderno le parole finali di questo codice 486
(sec. XIV), corrispondente all' art. cccccxxi sono desunte dal fine
del testo; quelle trascritte nell' inv. ant. e contrasegnate nel
codice secondo il consueto, sono state prese dalla tavola. Anche
in questo codice è conservata la numer. ant., la quale dal foglio
89 salta al 100, e in qualche foglio ripete lo stesso numero.
446 Questo codice (sec. XIV) è mutilo in principio; e, secondo
la tavola scritta in fine. In isto volumine cohtinentur infrascripta,
mancano i seguenti articoli: 1. Quaedam exempla per alphabe-
tum. 2. Quaedam miracula secundum diversas materias. 3. De
inveutione ligni S. Crucis. 4. De purificatione domine. 5. De
S. Agatha. 6. De Elisabeth. 7. De translatione (sic) (forse Cor-
poris S. Francisci): e comincia coli' art. 8 u, Sermo de beato An-
tonio ». Manca pertanto il primo quaderno; e non si possono perciò
raffrontare le parole iniziali. Nondimeno la materia dell' art.
quaedam exempla per alphabetum, e il fatto che al di fuori
dell'antica coperta, ove si mantiene ancora la membranetta col
titolo e la collocazione del codice in solario quinto versus occi-
dentem, si trova scritta a grandi caratteri la parola accidiosus,
ci rendon certi, che le parole iniziali dovevano corrispondere,
come corrispondono le parole finali, che nel codice son marcate
col solito contrasegno.
II segno ì^k per le quattro collationes, che mancavano nel
— 218 —
numero antecedente, si trova appunto, come accenna Pan t. iny.,
nel quarto quaderno, (oggi terzo); e queste collazioni o confe-
renze si leggono nei f. 31-34 e sono per le domeniche 21, 22, 23,
24, post Pentecostem. Vi sono due sermoni de Feste S. Fran-
cisci, uno al f. 12 (verso), l'altro al f. 14 (verso); e di questo si
legge una nota, di mano recentissima, nella quale si afferma,
che fu pubblicato a Modena dall'abate Uccelli nel 1869, da un
codice parigino, che l'attribuisce a S. Bonaventura.
150 Quanto ai libri provenienti dai religiosi non è facile accer-
tare, se esistano tuttora; perchè pocHi contrasegni se ne porgono
nell'appendice all'ant. inv. Il cod. 150 però corrisponde sicura-
mente all'art. xxx.f; giacche son conformi le parole iniziali e fi-
nali, la tavola è scritta in principio, e finalmente dopo l'explicit
vi si legge tt Iste liber pertinet fratri Lucae y>.
120 Questo cod. (sec. XIV) forse corrisponde all'art, xxxi.f; ma
oltre il tt Breviloquium Bonaventure y> contiene diversi trattati
di Egidio Romano, cioè u de predestinatione, de peccato origi-
nali, et expositio super decretali de fide catholica ». Unico con-
trasegno d'identità coli' art. suddetto sarebbe il nome di a Ma-
gistri Lucae » scritto nel verso dell' ultima coperta.
662 La conformità del principio e del fine di questo cod. col-
l'art, xxxii.f potrebbe far credere alla loro identità: ma l'autore
indicato nell'inv. ant., non corrisponde. E da osservare però,
che, dove in fine è scritto il nome di lohannes Wyohf (?) v' è
un' abrasione, e che il nome Wychf è stato ritoccato con in-
chiostro nero. Ad ogni modo l' identità è assai dubbia.
599 Questo cod. 599 potrebbe corrispondere all'art. lx.f. E del
sec. Xin, probabilmente scritto fra il 1230 e il 1255, giacche
nel suo calendario è notata la festa di S. Francesco e manca
quella di S. Chiara. Per Breviario, è piuttosto parvum, e relati-
vamente vetustum. In principio sunt aliquae figure. Vi sono
infatti nel salterio, con cui principia il breviario, parecchie let-
tere miniate, e sembrano, di scuola francese. Il Breviario stesso
però deve essere d' origine inglese: giacché nel calendario sono
notate le feste di molti santi della chiesa inglese: Cuthbertus
episcopus Lindisfarnensis (Holy Iland); Wilfridus epus ebora-
censis (York); Dunstanus epus, Cathmundus epus, ambedue can-
tuarienses; Oswaldus rex (Angliae); Oswinus rex Northumbriae
(Northumberland); Switunus epus Wintoniensis. (Winchester);
Kentegernus epus Scotiae; Gedda episcopus Saxonum Northum-
— 219 —
briae; Etheldrida: la festa poi di S. Tommaso Becketh è notata;
passio S. Thomae martyris, E siccome della chiesa di Canter-
buiy (Cantuaria, o Dorovernum) vi sono ben cinque santi Ve-
scovi, di cui si nota la festa, si può supporre, che quel breviario
potesse una volta appartenere a quella Chiesa. Le feste poi di
questi santi inglesi son notate con carattere rosso, che sembra
riservato alla più considerevoli.
344 II cod. 344 può forse corrispondere all'art, xxviii.p della
libreria della Porziuncula;.non essendo però notato in questo
articolo ne l' incipit, né V explicit, né il numero de' quaderni,
non si può accertare una tale identità. Ma, poiché gli articoli
cxciii e cxciv che trattano dello stesso soggetto non gli corri-
spondono, e siccome d'altra parte, essendovi in esso segnati i
quaderni nel modo caratteristico dei codici registrati nell'ant.
inv., si deve presumere, che non ne mancasse in questo l'indi-
cazione, si può concludere, che corrisponda al detto art. xxviii.p,
ovvero come opina il Sabatier, all'art. LIX della libreria pu-
blica, la cui indicazione sembra posteriore alla compilazione
dell' inventario.
Il Sabatier ne ha fatto una diligentissima descrizione nel-
l'opera u, Fr. Bartholi tractatus de indulgentia »: (vedi introdu-
ction pag. cxi e seg., e pag. clviii), indicando tutte le sue anomalie
ed irregolarità della numerazione, dello slogamento de' fogli, delle
segnature de' quaderni ecc., e ne ha esposto il contenuto. Egli
giudica, che il copista che ha eseguito la scrittura sia lo stesso
frate Giovanni Ioli o di lolo, il quale ha compilato e scritto il
nostro inventario. A me sembra strana soltanto una cosa; che cioè,
mentre frate Giovanni, in principio dell' inventario, dichiara, che,
qualunque sia il numero de' fogli uniti insieme nei libri, egli, se-
gnandoli, adoprerà sempre il nome di quaderni, in fine dei primi
quattro fogli di questo codice abbia segnato « I.^s Quinternus »»,
per incominciar poi al f. 4.° (1.° della numerazione antica) un
nuovo ordine con un I."s quadernus. Il Sabatier è d' opinione,
che questo manoscritto fosse stato terminato da frate Giovan-
ni, dopo la compilazione dell' inventario: bisogna però ad ogni
modo credere, eh' egli l' avesse cominciato prima d' intraprendere
questa compilazione, quando cioè non s' era ancora proposto di
adoperare in ogni caso la parola quaderno, qualunque fosse il
numero de' fogli uniti. Di più dopo i primi fogli potrebbe aver
cambiato indrizzo al suo manoscritto e ricominciata l' opera;
altrimenti non mi parrebbe spiegabile, come, dopo il I.^s quin-
ternus, ricominci 1' ordine con i quaderni, e cominci la nume-
— 2» —
razione dcri fofdL Infatti i primi quattro fo^i non hanno ap-
parer» t« relazione cr>I Mgi^to dell' indolrenza di Ponioncala.
Rimandando il lettore, che aTesae deaiderio di prender del
codice nna esatta conoacensa. a quanto ne scrive il Sabatier. io
mi limiterò ad accennarne breri calmamente il contenntot
Nei primi tre foglL priri di numerazione antica. ■ L» qnin-
temna^ ai le^rge la Bolla di Gregorio IX » Confessor Domini
%\ontfMi% ^ riportata da Niccolò IIL e la Bolla di Alessandro IV
ft BeriJ^^na divinae operatio Tolnntatia v. Comincia poi al £. 4,
che é il primo dell'antica numerazione. T opera di frate Fran-
ceaco di Bartolo aopra l'indulgenza della Porziuncula. Quindi
il calendario dei mesi di maggio, giugno, luglio, agosto.
Hegne poi il catalogo delle indulgenze concesse ai frati minori
Quindi la registrazione delle reliquie, che si mostrano al po-
polo in 8. Francesco, e che si venerano nel luogo di S. Chiara,
fra le quali «nota il P. Ehrle, che ha pur descritto il codice ^A^
nelle comunicazioni più volte citate) alcune incredibili
Finalmente « Infraacrìpte indulgentie summorum pontificum
date in ecclesiia rome aicut hic ìnferiua annotate sunt 9. Nel
quale ultimo scritto v' è lo slogamento dei fogli notato dal Sa-
batier, e fra questi alcuni in bianco; ne' quali, essendo palim-
. Meati, trasparisce più chiaramente, l'antica scrittura. Il P. Ehrle,
nel più volte citato scritto, nota, che questo registro d'indul-
genze non e senza importanza per la topografia della città di
Roma e per la storia delle indulgenze.
Da ultimo mi sia lecito proporre un' ipotesi per spiegare
V irregolarità della numerazione dei fogli. La numerazione an-
tica procede regolarmente fino al f. 72; ma all' improvviso resta
interrotta nei tre fogli successivi, sebbene non sia interrotto il
contesto dell' opera; riapparisce poi col num. 73 al foglio, in cui
principia il registro dell' indulgenze concedute alle chiese di
Koma, che una volta doveva succedere al f. 72; ed oggi, oltreché
ò intramezzato dai sopra notati tre fogli privi della numera-
zione antica, per uno spostamento è pur preceduto dai fogli 76
e 77, che contengono la continuazione e il fine del detto registro
d' indulgenze, e dagli altri fogli in bianco, con cui una volta
terminava il codice.
Ora, questa irregolarità suppone, se non erro, due diversi
momenti nella vita del codice; il primitivo, in cui i fogli dove-
vano esser disposti secondo l' ordine della numerazione antica:
il «ocondo, in cui sarebbero stati aggiunti i tre fogli privi della
nnnicniziono antica, i quali forse erano stati perduti, o per
(jualche equivoco omessi nella prima composizione e rilegatura
— 221 —
del codice, e posteriormente rinvenuti, furono nella nuova rile-
gatura riuniti al codice, con uno spostamento di fogli in fine,
dando motivo alla numerazione meno antica, che incomincia sol-
tanto dopo il f. 72 e procede regolarmente per ordine progres-
sivo, senza tenere alcun conto della spostatura degli ultimi fogli.
Questa mia supposizione è ravvalorata da due fatti: 1. I
tre fogli che, suppongo aggiunti, sono incollati isolatamente in
una striscia di pergamena. 2. Mentre nel foglio, dove incomincia
il notato registro dell' indulgenze (cioè il 73 della numerazione
antica che, se non ci fosse stato di mezzo lo spostamento, avrebbe
dovuto succedere ai tre aggiunti), è segnato, entro la solita co-
rona di punti, il principio del quaderno Vili; la fine del VII
quaderno, che avrebbe dovuto trovarsi o nelP ultimo dei tre fogli
suddetti, o nel f. 72 che li precede, non è punto segnata, seb-
bene il numero VII, colla solita maniera, sia notato nel primo
foglio di quel quaderno, che è il 63 dell' antica numerazione.
Della numerazione moderna non è mestieri parlare, perchè es-
sendo stata eseguita a scopo amministrativo, ha mantenuto nei
fogli V ordine successivo, che hanno di fatto.
— 223
APPENDICE
Per dare una notizia meno imperfetta dei codici, il cui con^
tenuto è indicato sommariamente nel nostro ant, inv,,per notare
i frammenti che corrispondono a qualche articolo dell'inventario
stesso; e per supplire a qualche omissione, ho creduto cosa neces-
saria aggiungere le note seguenti,
249 II catalogo attuale non descrive troppo esattamente il con-
tenuto di questo codice. Al. primo trattato, cioè alle a Distin-
ctiones ?T, attribuisce un' estensione assai maggiore di quella che
ha, e lo prolunga dal f. 1.° al 44. Ma in verità, incomplete come
sono e come le qualifica Pant. inv., e disposte per ordine alfabe-
tico, quelle Distinzioni restano interrotte al f. 7.° colla parola
Botrus, Seguono poi fino al f. 43 altri trattati, di cui, per questo
equivoco, il cat. mód. non ha tenuto alcun conto, e che non sono
indicati neppure nelPant. inv., e sono i seguenti: a Expositio
super librum lob »» dal f. 8 al f. 31 (verso): quindi it Tractatus
quidam de antichristo n dal f. 32 al 37: segue poi a Ars ad ser-
mocinandum » dal f. 37 (verso) al f. 43 »: ed a questo trattato
appartengono le parole finali, significat perfidiam, che nel cat.
mod., dove si legge signo perfidiam, sono indicate come parole
finali delle u Distinctiones »».
Segue poi il u Similitudinarium ?» che col prologo inco-
mincia al f. 44: ed anche a questo trattato il cat. mod. attri-
buisce un'estensione maggiore del vero; giacché mentre esso
termina al f. 72 (recto) colle parole diaboli est non christi, se
— 224 —
ne indica il fine al f. 104 colle parole si plurima clauseris: in
modo che si trascurano i trattati contenuti negli altri trentadue
fogli; cioè tt Prologus Nicolai ad Papam Clementem in arte fìdei
catholicae » dal f. 72 (verso) al f. 75 (recto): ed è da osservare
che nel f. 75 il trattato è intramezzato da un frammento d'uno
scritto (forse ordinato alfabeticamente), in cui si descrivono le
proprietà di oggetti che hanno la lettera iniziale e; al qual
frammento fan seguito V ultime linee del trattato « in arte
fidei catholicae ?» con carattere diverso dal resto; ed è strano, che
Pexplicit sia in questi termini: u explicit tractatus de septem
viciis »».
Seguon poi u Expositiones vocabulorum multorum per to-
tum alphabetum ?». L' ordine alfabetico delle parole è duplice
il primo dal f. 76 al f. 95; dove si legge expliciunt interpre-
tiones: il secondo, che incomincia colla parola abstinentia, ter-
mina al f. 104 (recto), colle parole, si plurima clauseris, che il
cat. mod. indica come finali delle u Distinctiones j». Queste
tt Expositiones vocabulorum « sono forse indicate nell'ant. inv.
colla parola descriptionum.
Seguono poi i « Canones evangeliorum », che nella tavola
in principio del codice, sono indicati cosi: a Versus nobiles super
capitulationem ini.*"" evangeliorum »; e terminano al f. 107.
Quindi, dal f. 108 a tutto il f. 127 a Interpretationes he-
braicorum nominum » precedute da una a premonitio non inu-
tilis et brevis prenotatio de sequentibus interpretationibus ».
Segue un foglio con un indice, scritto da mano diversa e
posteriore, il quale si riferisce ad un trattato, che non esiste in
questo codice: e mancano poi due fogli.
Al foglio 131 incomincia una serie di proposizioni teolo-
gico-morali, comprovata ciascuna da autorità bibliche; che si
estendono fino al f. 136 (num. ant.). Sono poi stati staccati dal
codice (come è stato detto nella nota in fine della libreria pu-
blica) i quaderni IX, X, XI, e perciò mancano i relativi trattati,
la cui lunga nota si può leggere nella tavola del codice stesso.
Al f. 178, dove cessa l'interruzione, si legge il seguito di
un trattato che cominciava al f. 176 intitolato a Proprietates
vocabulorum » che termina nella prima colonna del f. 182 (recto).
Quindi; a Tractatus magistri V. de vita etema ?» fino al f.
183 (verso): e « Tractatus Eiccardi de ceboid (?) predicatoria
de arte dilatandi in sermone predicatoris » sino al f. 187 (verso).
Finalmente al f. 188 a Concordantiae Biblico » che erro-
neamente il cat. mod. fa incominciare al f. 129, non tenendo
fJciui conto dei trattati da noi indicati, che le precedono.
- 225 -
In queste a CJoncordantie » è da notare qualche irregola-
rità: giacché al f . 229 (recto) si legge, scritto con mano diversa
e meno antica, hic desunt quinque partes 5.' libri et quatuor pri"
ma capita 6," partis; sed quaere in fine ubi extant. Infatti la nu-
merazione antica salta dal 229 al 240: e al f. 247 sarebbe il
vero termine del codice e delle a Ooncordantie »: ed ivi si leg-
gono le parole « expliciunt concordantie minorum ». Ma se-
guono invece i fogli spostati, ai quali accenna la nota sopra
riportata; e cosi il codice termina col f. 239, dove si leggono le
parole riportate come finali nelPant. inv. Il che dimostra, che
questo spostamento di fogli è anteriore al 1381.
Lo Sbaralea nell'articolo « Bartholomaeus Aromatarius de
provincia TJmbriae «, espone la congettura, che questi sia l'autore
d'uno dei trattati del presente codice, cioè delle « Distinctiones
aliquarum dictionum veteris et novi testamenti n. Egli dopo
aver ricordato, che il Waddingo, nei suoi annali, all'anno 1344
n. IX, scrive, che questo Bartolomeo compose un a Distinctionum
librum n, soggiunge: « Habentur quidem Assisii in bibliotheca
nunc vel tabulario S. Conv. S. Francisci distinctiones quaedam
incompletae alphabetico ordine disposi tae incipientes. Angelus
Ohristus vel Spiritus Sanctus: sed sine nomine auctoris: incertum
tamen an ad hunc spectent. »
La famiglia Aromatari era una delle più ragguardevoli di
Assisi e figura anche nelle più antiche riformanze della Città.
Si spense col celebre medico naturalista e letterato Giuseppe
degli Aromatari nel 1660. Vedi atti dell'Accademia Properziana
del Subasio in Assisi. Voi. II, N. 8, 9, 10.
U contenuto di questo codice (sec. XIII) corrispondente al-
l'art. LXI della libreria publica è indicato nell'ant. inv. som-
mariamente, tt Augustinus de libero arbitrio cum xxxvi libris ».
Nel foglio di guardia si legge una tavola di scrittura antica,
nella quale s'indicano questi trentasei trattati, ed è riportata
anche nel cat. mod. che omette però due di questi trattati, cioè
tt Liber centra epistolam manichei quam vocat fundamentum »
che nella tavola è indicato colle parole a centra epistolam fun-
damenti », e a De penitentia ».
Nella stessa tavola poi 1' ordine dei trattati è diverso da
quello del testo ed in egual modo vien riprodotto anche nel
cat. mod. Non sarà inutile indicare qui tutti i trattati nell'or-
dine del testo.
Do libero arbitrio — De vera religione — De agone Chri-
stiane — De perfectione iustitiae — De natura et gratia — De
15
— 22^ —
gratìa et libero arbitrio — De correptione et gratia — De prsB-
destinatione sanotorum — De bono perseverantiae — Epistola
ad Fulgentium — Encheridion; in fine, explicit enchiridion
augustini quem scripsit laurentius. — Soliloquia — Gontra ma-
nichaeos super genesim — Gontra epistolam fundamenti — De
beata vita — De poenitentia — De patientia — De divinitate
(divinatione) daemonum — Epistola ad Valerium — De fide
rerum invisibilium — De disciplina Christiana — Gontra perfi-
diam arrianorum — De magistro — De musica lib. VI. I. et
II. — De fide ad Petrum — Gontra lulianum libri sex — Centra
donatistas — De peccatorum meritis et remissione et de baptismo
parvulorum — Epistola ad Marcellianum — De mendacio — De
agone Christiane — De spiritu et lictera — De vera innocentia
— Adversus Maximinum arrianorum episcopum — Gollatio cum
Pascentio arriano — De duabus animabus centra manichaeos.
89 Anche il contenuto di queste codice (sec. XIII), corrispon-
dente all'art. LXVIII della libreria publica, è indicato nelPant.
inv. in mode sommario « Epistole beati ieronimi, cum multis
aliis libris n.
Dopo l'Epistola ad Gtesiphontem al f. 196 (recto), si legge
tt finito christus rex libro sit benedictus i>: segue poi « Epistola
ad Eustochium de virginitate servanda n, la quale però, seb-
bene nel codice non vi sia alcuna interruzione, manca dei primi
periodi e comincia dalle parole u, non solvatur fascia pectoralis j».
Quindi dal f. 203 (recto) al 233 a libri adversus lovinia-
num Hj che terminano colle parole « luxuriam susceperint n.
Segue pei il trattato a de viris illustribus », e al f. 242 u> ex-
plicit virorum illustrium Sancti Ieronimi presbiteri tractatus ».
Da ultime a De duodecim scriptoribus ».
Nei fogli di guardia della seconda coperta è scritto con
carattere antico un indice di questioni teologico-morali, proba-
bilmente, relativo a qualche n Summa », che nel catalogo mo-
derno è stato erroneamente indicato, come una tavola di materie,
relativa al codice 89.
96 Nel descrivere questo codice (sec. XIII) il nostro ant. inv.,
dopo avere indicato alcuni trattati, soggiunge sommariamente
tt praedicti libri sunt xxxviii ». Nel foglio di guardia se ne
legge la tavola, riprodotta nel cat. mod., il quale però ne indica
soltanto 24.
Eccone Ta nota presa dal testo stesso:
Boetius de Tri ni tate — Explicit liber Boetii de trini ta-
te. Incipit eiusdem ad Ioannem dyaconum romanae ecclesiae,
— 227 —
utrum pater et fìlius et spiritus sanctus de trinitate substan-
tialiter praedicentur — Liber Boetii de hebdomadibus — Liber
eiusdem de duabus iiaturis et una persona Christi — Kegula
S. Augustini — Bernardus super missus est — Hugo de sacra-
mentis — Idem didascalicon — Hugo de instructione novitio-
rum — Hugo de tribus diebus — Hugo de arra sponsae —
Anselmus cur deus homo — Anselmus monologion — Idem
de ventate — Id. de libero arbitrio — Id. de casu diaboli —
Id. de concordia praedestinationis et praescientiae et gratiae
cum libero arbitrio — Id. Epistola de sacrifìcio agni (sic) et
fermentati: {agni è un errore di chi ha scritto nel codice le ru-
briche, ed è stato riprodotto nell'indice del codice stesso e nel
cat. mod.: doveva scriversi, e nel testo è scritto, azimi) — Id.
de corpore et sanguine Domini — Id. de conceptu virginali et
originali peccato — Id. de incarnatione verbi — Id. de dispu-
tatione cuiusdam prò insipiente qui dixit in corde suo non est
Deus — Id. centra respondentem prò insipiente — Id. de Spi-
ri tu Sancto et de tota atque individua Trinitate centra graeoos
— Id. de . similitudinibus — u Ioannis Damasceni, qui massur
(mansur), incipit liber in quo est traditio certa orthodoxae fidei
in e. capita divisa, a Burgundione indico cive pisano de graeco
in latinum domino III eugenie papse bone memorie translatus »».
— Liber episcopi Ysidori, de sancta trinitate et ecclesiastica in-
stitutione — Riccardus de Sancto Victore, de Trinitate.
Se si vuole che torni il numero di libri 28, è necessario
computare come un opuscolo da sé il secondo, che potrebbe con-
siderarsi quasi un'appendice del primo.
E strano poi, che nelPant. inv. non si nomini punto Hugone
di S. Vittore, il quale colle sue opere si estende per 94 fogli interi
del codice, che ne contiene 232. Dico 232, benché la numerazione
moderna non superi 230, perchè due fogli, che dovevan segnarsi
coi numeri 72 e 73 sono stati omessi nella numerazione. Il co-
dice è assai bello; bella scrittura; eleganti iniziali in oro e colori.
Il principio, il* fine e il numero de' quaderni dimostrano
la sua identità colPart. LXXI della libreria publica.
663 Anche di questo codice 663 (sec. XIII) nel nostro antico in-
ventario è descritto il contenuto sommariamente, coli' espressione
tf cum pluribus aliis libris t. Nel codice stesso v' è un indice
dei trattati, ma incompleto: ed anche il cat. mod., che ne indica
qualcuno di più, omettendone alcuni, attribuisce agli altri una
estensione maggiore di quella che realmente non hanno. Credo
perciò necessario dare la nota esatta dell' opere e degli opuscoli,
— 228 —
che sì contengono in questo codice, corrispondente all'articolo
CLXn della librerìa publica:
Problemata Aristotilis — Commentnm Averrois de sompno
et vigilia — Commentum Averrois de memoria et reminiscentia
— Comm. Averrois de morte et vita — Tractatns Alexandrì
Afrodisii de tempore, traditus magistro Greraldo Cremonensi in
toleto — Tractatns Alexandrì de substantia et quomodo est se-
cundum intentionem Aristotilis — Tractatns Alexandrì quod
augmentum et incrementu in formis est et non in yle —
Distinctio sermonis Abimazar alpharabi super librum auditus
naturalis in quo rememoratur intentionis Aristotilis — Liber
Alexandrì de intellectu et intellecto — Liber de causis — Liber
de differentia spiritus et animae — Liber de elementis Ysaac
ex dictis Aristotilis Ypocratis et Galieni collectus — De defini-
tionibus Ysaac — Problemata Arìstotilis (altro asemplare quasi
completo, interrotto col 7.° problema, della sezione di quelli che
si riferiscono alle narici) — Finalmente, Incipit liber Algazel de
summa theoricsB philosophiee translatus a magistro lohanne et
dominico archidiacono in Toleto de arabico in latinum.
Il codice è scritto da più mani.
84 Neil' antico inventario è indicato sommariamente, coli' espres-
sione ft cum pluribus aliis libris ?», anche il contenuto dell'arti-
colo cxxxvii corrispondente al cod. 84 (sec. XIII). Ecco però la
nota di questi libri.
De gratia novi testamenti — Centra haereses diversas ma-
nichaeorum — De consensu evangelistarum — De incarnatione
Verbi — De essentia divinitatis. (Nella tavola scritta nel primo
foglio del codice si legge absentia; il quale errore è riprodotto
nel catalogo moderno) — Contra quinque genera hostium —
De bone coniugali — Dialogus ad horosium — De ecclesiasticis
dogmatibus — De spiritu et littera — Sermo de igne purga-
torio — Contra adversarium legis et prophetarum — Contra
perfidiam arrianorum — Contra Adamantium (non Damantinum
come nella tavola del codice e nel cat. mod.) discipulum ma-
nichaei — De oratione — De fide sanctae Trinitatis.
243 Questo codice (sec. XIV), che corrisponde all'art. CLXVI
della libreria publica, presenta nel primo foglio, ove incomincia
la tavola, una nota scritta di mano recente (se non erro quella
del Papini) di questo tenore: a Anonymus. De naturali et my-
stica rerum omnium proprietate et significatione. Historia simul
naturalis tempori suo apta et erudita. Cedex integer ». Ne parla
lo Sbaralea all' art, u Bartholomaeus anglicus ». In questo ar-
— 229 —
ticolo egli, dopo aver parlato a lungo del a Liber proprie tatum
rerum i» di questo dotto frate inglese, soggiunge, ohe u extat
ms. perg. in tabulario S. Conv. S. Francisci, ubi prope finem
dicitur opus Bartholomaei de Burgundia, sed charactere diverso
ab ilio operis; nam in inv. bibliotecae eiusdem conv. et tabu-
larii anno 1381 confecto, in banc. VII.*» occid. vocatur fr. Bar-
tholomaeus Anglious ord. min. ». Questo « liber proprietatum ?»
adunque, che è indicato nelP articolo antecedente CLXV del no-
stro inv. ant., esisteva ancora, nella biblioteca, ai tempi dello
Sbaralea: ma oggi non vi si trova più. Lo Sbaralea, dopo aver
ragionato di detta opera, aggiunge: u, moralizatio proprietatum
rerum facta est a fr. Thoma Vallensi angle ord. praedicatorum...
Extabat olim Asisii in bib. S. Conv. liber de moralitatibus cor-
porum coelestium etc. incip. adiuvante deo in hoc opere tractatur
[questo è il principio della tavola], et fìniens, sine praetudicio
haec scripsi ad sanioruni virorum emendationem et correptio-
nerti notitiam [sic per votivarrì]^ ex inv. anno 1381 confecto, in
banco VII occid. ?»
Anche il P. Ehrle nel catalogo gregoriano della biblioteca
pontifìcia avignonese ali* art. 1149 aggiunge questa nota a Opus
ipsum de proprietatibus rerum est Bartholomaei de Glanvilla
ord. min.; eius moralizatio Thomae Gualensis ord. praed. ?»
È da osservare però, che l'autore del presente « liber de
moralitatibus corporum ?» nel prologo non fa nessuna allusione
air opera a proprietatum ?» di frate Bartolomeo: ma, dopo poche
linee, si esprime cosi: a ideo scripturus per ordinem de corpo-
ribus celestibus, elementis, avibus, piscibus, animalibus, arbori-
bus sive herbis et lapidibus pretiosis qui et que in veneranda
pagina vel alia auctoritate misteriali describuntur iuxta quod
inductus directus informatus sum multipliciter et frequenter a
venerabili patre domino meo singulare domino benedicto sancti
nichelai in carcere tulliano dyacono Cardinali prius substituam
singulis de premissis lictere veritatem deinde moralitatem su-
binducens semper probationes per veras sacre scripture auctori-
tates et per scolios sive glossas vel etiam magistrorum parisien-
sium expositiones, iuxta quod dominus melius ministrabit ?».
In fine poi conclude: u Si cui autem sano viro astrologo
physico philosopho theologo vel quacumque f acuì tate perito in
opere prefato aliquid fuerit visum addendum minuendum ant
etiam corrigendum vel declarandum obsecro ego pauperculus
composi tor operis ut addat minuat corrigat declaret sine preiu-
dicio enim hec scripsi ad saniorum virorum emendationem et
correctionem votivam ?».
— 230 —
Se l'aatore di questo « liber de monditatìbiis corpoTxun «
M fo0«e proposto di comporre an' opera in relanone a quella di
frate Bartolomeo, è da presumere, che non ai sarebbe limitato
a ricordare il Cardinal Benedetto del titolo di S. Niccolò in car-
cere che lo indusse diresse ed informò, ma avrebbe por fatto
parola dell'autore, da cui avrebbe preso, dirò co^ il tema delle
sue moralìzazioni.
ccclxxxv Di questo articolo ccclxxxv dell'ant. inv. fa menzione lo
Sbaralea, il quale a pag. 10 col. 2.* t'Supplementum etc.) parlando
di fr, Alessandro da Alessandria scrive: « Quodlibet eius inci-
-pien», quaeritur primo ut rum in eadem re simplici etc, et finiens
indice, utrum necessaria sii res alia a fundamento, memoratur in
inv. asisiensi &n. 1381 in 3.* sol. occid. v.
Di questo codice presentemente rimane soltanto il primo
quaderno, il quale è segnato nel primo e nell' ultimo foglio col
suo numero, entro la solita corona di punti rossi e neri ed ha
le parole iniziali indicate nell' inventario antico.
Certamente ai tempi dello Sbaralea era già ridotto a questo
stato frammentario; giacché di questo non dice, come di altri,
extat nunc. Nondimeno non saprei spiegarmi, come egli attri-
buisca le parole finali all' indice: la qual cosa non è notata nel-
l'ant. inv. Ha forse avuto fra mano qualche altro esemplare, o
è stata una sua induzione tratta dalla natura delle parole fi-
nali stesse?
682-cdxcv tt Sermones dominicales et festivi ». Il cod. 682 (sec. XTV)
corrisponde a questo art. cdxcv dell' antico inventario, come è
dimostrato dalle parole iniziali e finali, dal numero de' quaderni
e dal segno che precede le parole finali. Nell'ant. inv. non è
indicato l'autore di questi sermoni; ma nell'ultimo foglio (verso)
si legge scritto da mano antica u Sermones domini Matthaei
de aquasparta n.
Il primo quaderno, dove incomincia la numerazione antica
e l'opera dei sermones colle parole a non auferetur sceptrum
de inda », è preceduto da undici fogli non numerati; nel primo
dei quali è scritto in principio il titolo u. sermones dominicales
et festivi; Et cronica summorum pontificum et imperato rum ».
Dopo il qual titolo, la cui seconda parte, se non erro, è di ca-
rattere diverso dalla prima, incomincia la tavola dei sermoni,
che, erroneamente, nel cat. mod. è stata indicata come un a ca-
lendari um »; e quindi un'altra tavola di materie ordinate alfa-
beticamente; dopo la quale v'ha un indice sommario dei sermoni,
divisi come in sezioni u, Sermones dominicales et maiorum fé-
— 231 —
8tivitatum seu notabilium sanotonim ab adventu usque ad diem
cinerum a primo folio usque ad folium lxxxiv et ex tuuo usque
ad festum resurreotionis folio cxxii et ex tunc usque ad festum
pentecostem folio clviii et de ascensione folio clxxiii, folio vero
CLxxYiii ut in pluribus sunt sermones festivitatum a festo beati
antonii ord. min. usque ad festum beati Nicholai ».
Seguono poi alcuni passi di S. Agostino, di S. Giov. Criso-
stomo, di Origene ecc.
Dopo i quali si ha la « Cronica Pontifìcum et Imperato-
rum j» coi soli nomi. E da notare, che V ultimo nome de' Pon-
tefici è Pius n, come è anche accennato nel cat. mod.: ma non
se ne può argomentare, come si potrebbe credere, che il codice
sia del secolo XV giacché la lista primitiva dei papi terminava
con Clemens V, il qual nome si vede marcato da due lineette;
e i nomi infatti che seguono sono di carattere ed inchiostro di-
verso. Le due liste poi dei papi e degli imperatori sono scorrette
con omissioni e spostamenti nella successione. La lista degP im-
peratori termina con un Henricus, che scorrettamente è detto
quartus, ma che dovrebbe essere septimus. Dopo Fredericus pri-
mus è segnato un primus Henprigius (!) che invece dovrebbe
essere Henricus sextus.
Si può far la domanda, se una tal lista sia da considerarsi,
come una tavola, che dovesse avere il suo svolgimento dopo i
sermoni, ovvero costituisca la cronica annunziata in principio.
La ragione di dubitare si trova nelle parole scritte da mano
recente nell'ultimo foglio del codice, « Chronica pontificum et
impera torum ablata est; calabri rapuere »». La mano mi pare
del P. Lipsin, il quale certamente doveva credere che la cro-
nica succedesse ai sermoni. Ma la scorrezione delle due liste
da un lato dimostra, che queste non potevano esser tratte da
una cronica particolareggiata, la quale si dovrebbe presumere
immune da certi errori capitalissimi, che non si possono conci-
liare neppure colla più elementare conoscenza della storia, dal-
l' altro, che non erano suscettibili di essere svolte in una cronica
particolareggiata. Secondo poi la descrizione dell' ant. inv. il co-
dice terminava colle parole finali dei « Sermones ». Bisogna
credere perciò, che la cronica si limitasse alle due liste scritte
nei fogli non numerati, sia che questi siano stati aggiunti dopo
la compilazione dell'inventario, sia che vi si trovassero, e il
compilatore dell' inventario non ne abbia tenuto conto. E ben
vero che a lato ai nomi dei Papi fino a Leone III sono segnati
dei numeri in ordine progressivo dal xiii al xxxvi; ma non
sembra che in essi sia indicato il numero de' fogli.
— 232 —
In fine del terzo quaderno si legge a duodecim paginse de-
snnt, oalabri rapuere », colla curiosa formola più volte da me
riportata tratta dall' epitaffio di Virgilio «^ Mantua me genuit,
calabri rapuere, tenet nunc Parthenope etc. ». Manca infatti
tutto il quarto quaderno. Al foglio clxxiii comincia il sermone
tt in translatione S. Francisci »; al foglio cclxxi un primo ser-
mone tt de Sancto Francisco »; al foglio cclxxvi altro sermone
tt de eodem ».
Lo Sbaralea all'art. Matthaeus de Aquasparta scrive; it Bar-
tholomaeus Pisanus, qui paulo post eius obitum scripsit, con-
form. vili parte 2." De magistris et scriptorihus ordinis, ait eum
multa tam super sententias, quam scripturam edidisse et lucu-
lentos sermones composuisse: conform. vero xi, parte 2." in prov.
S. Francisci, et Custodia Tudertina, opus puloherrimum ad prae-
dicandum fecisse tradit »: e nota poi, a sermones dominicales
et feriales [festivi] incip. non auferetur sceptrum de inda etc.
a dominica I." adv. extant ms. Asisii ».
Questi sermoni sono inediti, come le altre opere del dotto
Cardinale.
552 (bis) Nella nota al cod. 552 è stato osservato, che il cognome
del Vescovo di Assisi, autore della a Tabula » nel medesimo con-
tenuta, si trova scritto variamente. Ora, a chiarir meglio, quale
sia la sua vera forma, non sarà inutile aggiungere, ohe il Pa-
pini, fra gli altri scritti inediti, ha lasciato uno studio sulla
serie de' Vescovi di Assisi, che egli intraprese, perchè, a suo
giudizio, quella compilata dall'Abate benedettino Giuseppe da
Costanzo aveva bisogno W un' altra mano; e vi si applicò, come
egli scrive, non in aria di censura e di critico citando gli er-
rori, le sviste, le mancanze ecc, m,a da vero amico epilogando, la
serie del eh. autore e a tempo e luogo correggendola, riordinan-
dola, accrescendola. Esiste nella nostra bibl. N. 84 ms. del fondo
moderno.
Ora egli del nostro Vescovo Niccolò, che è il XXXXI." della
serie cosi scrive: a Non Pucci, ma Suzi o Succi era il cognome di
questo Niccolò; esso pure delV ordine de' Minori, maestro in Sacra
Teologia e Cappellano del Card. Matteo Orsini ». L' XJghelli per-
tanto e il Da Costanzo l'avrebbero erroneamente chiamato Fucci.
Il Papini poi, adducendo l' autorità di Giov. Villani, afferma,
che egli era fratello di quel Guglielmo d'Ascesi, che col titolo
di Conservadore fu principal ministro del Duca d'Atene, tiranno
di Firenze, e che il Vescovo stesso appartenne, in qualità di
consigliere, o, come dice il Villani, di cancelliere a quella corte.
— 233 —
Il Villani però veramente scrive: Suo cancelliere [dèi duca]
era Francesco, il Vescovo di Asciesi fratello del Conservadore.
Dobbiamo però credere, che il Villani abbia equivocato il nome
del Vescovo; giacche negli anni, in cui Gualtieri tenne il do-
minio di Firenze, era Vescovo di Assisi Niccolò Succi.
408 (bis) In fine del codice 403 che, come già si è notato, corri-
sponde all'art. XXXII della libreria publica, dopo Pexplicit si
leggono queste parole, quem scripsit Johannes Ioli jpecf. La- scrit-
tura infatti è uguale a quella del nostro inventario. La parola
tronca pect. non potrebbe indicare pectsini o peczini ? In questo
caso il nostro frate Giovanni Ioli sarebbe della stessa famiglia
di quel frate Francesco Gioii Peczini che nelP invent. è indicato,
come scrittore di lettera bona e solenne di vari manoscritti.
543 II codice 543 (sec. XIV) corrisponde all'art. XXXIX della
libreria publica. Non é in esso indicato V autore dell' opera; ma
non è maraviglia: giacché manca in fine, un foglio o due, e
perciò non vi si legge l' explicit, nel quale forse si aveva questa
indicazione.
Nel primo foglio (numerazione moderna) si legge scritto
da mano recente (panni quella del Papini), auctor est minorità
et videtur Landulfus Caracciolus: il qual nome però si vede can-
cellato. Ma pare strano, che il Papini abbia equivocato il nome
dell'autore; se non che forse la cosa si spiega, perchè egli spesso
prendeva norma dalle indicazioni dello Sbaralea. Ora, questi, seb-
bene accenni nell'articolo Bertrandus de Turre, ai sermoni del
dotto Cardinale incomincianti tt Benedictio domini super caput
insti » nondimeno non fa punto menzione di questo nostro co-
dice 543, ma soltanto di un codice fiorentino e di uno cartaceo
in foglio, che esiste nella nostra biblioteca insieme con altri due,
parimente cartacei e in foglio, contenenti i sermoni del Card.
Bertrando, e che sono del secolo XV. Quello che oggi porta il
numero 543 è sfuggito allo Sbaralea. Del resto non è da met-
tersi in dubbio la sua identità coli' art. XXXIX della libreria
publica: identiche le parole iniziali e le finali precedute nel co-
dice dal solito segno, corrispondente il numero de' quaderni,
notato ciascuno, in principio ed in fine, nel modo usato dal
compilatore dell' inventario.
Anche nel cat. mod. manca il nome dell'autore.
484 A questo codice (sec. XIV) corrisponde l'articolo CXXXIII
della libreria publica. Nel cat. mod. le parole iniziali sono, tunc
videhitis (videhinit) filium hominis, che si leggono veramente in
— 234 —
principio del codice; ma l' opera incomincia al foglio 3 (nnmer.
mod.) colle parole del prologo a hunianae labilis vìtae n come
aono segnate nell'antico inventario.
6 Questo codice, che è uno dei volumi della più volte men-
zionata Bibbia solenne, corrisponde all'art, xii della libreria
secreta, come è dimostrato dai vari contrasegni. In esso non è
segnato il numero de' quaderni, come ne manca pur l' indica-
zione nell'inventario antico.
426 Anche il codice 426 era sfuggito alla identificazione coli' in-
ventario antico: corrisponde però all'art, coxii, come è dimo-
strato dalla identità del principio, del fine e del numero de'
quaderni, che è segnato colla solita maniera. Neil' Arbor crucis
manca la numerazione antica, la quale comincia al primo foglio
dell'opera del Monaco di Siria.
163 II codice 163 (sec. XIV) corrisponde all'art, cccxlvii. Seb-
bene la prima pagina, come è indicato nel cat. mod., sia alquanto
abrasa, si distinguono assai bene le parole iniziali, identiche a
quelle notate nel!' inventario antico. Nell'estremità del margine
superiore, dove suol segnarsi la numerazione dei fogli, è segnato
invece il numero delle distinzioni.
241 (bis) Sebbene nell' articolo cdli l' ant. inv. noti xvi quaderni,
mentre il cod. 241 ne contiene soltanto xv, segnati colla solita
caratteristica maniera, nondimeno la loro identità mi sembra
potersi affermare con sicurezza, per il concorso di tutti gli altri
contrasegni; cioè le parole iniziali, le finali precedute dalla pa-
rentesi aperta e in fine la qualità di cartaceo. Non può perciò
appartenere al secolo XV.
672 Come abbiamo già osservato, nell'inventario dei libri pro-
venienti dai frati non vi sono indicazioni, che possano servirci
di guida e di norma per identificarli. Nondimeno mi sembra
probabile l'identità di questo codice 672 coli' art. xvi.f dei libri
di frate Filippuccio, in cui sono le stesse parole iniziali.
140-142 La nostra biblioteca possiede le opere di Riccardo da Me-
diaviila (Midleville) in otto volumi manoscritti, che son segnati
coi numeri 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147. Il 143,primus
sup. sent., corrisponde all'art. C libr. pub.; il 141, secundus, al
CI; il 145, tertius, al CU; il 146, altro esemplare del secundus,
al cccl della libr. secr., il 147, altro esemplare del tertius, al
ccclix. Il 144, quaestiones et quodlibeta, è identico all' articolo
— 235 —
occlxxxiii. Il 140, altro' esemplare del primo libro, e il 142, altro
esemplare del quarto, non corrispondono ad alcuno articolo del-
l' inventario primitivo, ma probabilmente V uno corrisponde al
lxix.f; l'altro al ìdviii.f.
323-230 II 323 (sec. XIV) corrisponde certamente all'art, cviii.f
giacché in fine vi si legge « fuit fratris leronymi ». Similmente
il 230 tf Summa Decretalium » corrisponde forse all' articolo
lxxxix.f a Quidam liber super decretalia ». Cosi molti altri co-
dici probabilmente corrispondono a quelli notati fra i libri
provenienti dai Religiosi del Convento, ma sarebbe inutile ten-
tare d'identificarli, mancando la base dei contrasegni.
^^^
2^ —
COMPENDIO DELLA LffiRERL\ PUBLICA
Indice de^ autori e ddle opere
Adam Groddam. g;yaest, nrpu ■l.'* lib. pgntfnt, XCTLL
Albertus, ccmpendhtm tkmlo^iose rerkaiit, XXXII.
Alexander AphrodìsiiUL eomm*^nium tuf^nr aìifkta Aristfd, CLXEL
(vedi nota al cod. GfiST — ée tiKÌwkaJi&m*. CLXIT.
Alexander de Alprandria. pwttUlae tutp. ec^hs^nastirum, CXIY.
Alexander de HalesL priwmi fmygr yrim. pntVmt. XCVJIL —
sec. et ieri. XCEX.
AlgazeL de summui thenfrvxuf pkiU^itséf. CLXXL 'redi nota al
cod. 663>. — aìgmismi tirKtfst^Ji^ XXfX,
Ambrosìns. examemm^ LXTIL
Anselmns. LXXT. cvr 4fHr K&mj^ rum d^trerm lihrit sui». LXXL
(Tedi nota al cod. Si* — dtK^trti ì^jnn. T.XXn, — d^ pa$$,
ChristL LTL
Arifitoteles. Ugien CXTIL — /AyrKvrviK. 4r iniffn, de gewrrai,
et ccmtpi. CLVULL — ds oieU, et mnàwAo CLIX- — metaph,
meteonu etkicm d-X. — yÀUica et rhjst, CLXL — prtMe-
moia CLXn. TCiii B^3ca al vA. ^fR ^
Astroìabii tnurtaha. xxi^,
Averroea. oomjm^kIwm. CLXIL t^I z^^a al ^^ ^i® .
AngnstiniUw de eie. hex, UL — de liher^, ^rhifrif* rtrm xxxvi
/f&ru. Tcdi nota al fiwL *fl LXL — de wkirof/Ut^fiAH mrraa
scripL T,X1T. — ew^hendiifm -fv» i:: Ithru ahù, LXIII. —
de Triniti LJLiV, — de IVr^ homtM et Ay^idoU: H turni r a
aeademiouiz et de rtX/z et -^''.'^y; ff/if^frhor. LX V,
Aaou «tratJHa «v/^r k /«lr«# «^««rt <v^ /visrm, LXXXViii.
hdkfxY^AtftMtiUtiM hnAniUkMiJA, ouv:t d^t^TreUjTum. CXXXIX.
Ì/Ì9kt^,\%ff\f^xri3^ rf/mji^rfkdkuwk Mifi^/, reni, CXXX-
ìitftuikt^rìh ^ftd Ey^^nmm Vayim III» et «ie rUnuiro animkoe
/rv/A muUu UhrU, LXXIIL — ej/UUÀa ad OzMhtarierugs.
IMÌL — Muper mignu» esA. LXXL — de («frma hemettae ri-
u,e, XXXIL
ÌU^rstt$/ìnM (likT*\\fMì% de Turre; pfjttilkte et $erm€me% super epi~
nioUtJi ff.KliKfx*, XXXIX. — collat. sup, episUAa» dom, et fer.
XXX VI IL — turf/uiliae, XXXL — pe/stilla sup, epUt. dom.
UÀ, anni, CXXXV. — post, sup, ep. dom, et fer, quadrag.
r'XXXV'L — Merm, Mup, ep, fesstir, totius annù CXXXVLL
ÌUf^inn, tle irinitaie cura duohu$ lihris suis, (vedi nota al co-
(\\ti4i ifHj LXXL
Hfftmvt'Jiiurfi (n,) arhor crucis et breviloqutum. LUL — multi
trfwloiuH devoti. LJV. — arbf/r crucis. LVI. — itinerarium,
eie. \éS\\. — jjffimun lib. $up. i. sentent. XCL — 2. sup. sent,
XCIL - /y. irl XCIIL — d. id. CXIV. — post. sup. evang.
Imc CXVIII.
l^iriifa/jiuM Papa VJII. nextu» decret. CLXXVIL
Wvu'Aaì. de exponitione vocabulorum. CLIL
dffrUum niiroculn IS. Viryinis. CXXXIV.
(JhjrrMJfiH Papa V. Uh. vn.» decretalium, CLXXVJU.
VMrynfmUymwn, tle Inudibus Pauli. LVIL
('olldiionrN Sanctorurn pntrum. LVI. — breves. XLH.
Concordnnlhir. inhlirnc. XXJII, XXIV, XXV, XXVI, XXVH,
XXVIIJ.
Camjutti IrarlntuH. XXJX.
CorrrrfHrn liiltliac. XXI.
Com'ctio rrrorunì ronde ttmatorutu in Anglia. LIV.
Ih'rrrtfdhnn coìh pi latto. OLXXVI.
Ih'crrtuni siniinioVìnH Ponfifirum, CLXXV.
lh*Nrrif)ft'onuìn libri'. XX VJII.
ÌUslìnrlionvs siij). jisalffriutH. CXIII.
|)iotiyMÌUH. (Ir rorlrsti Irravchi^i. XLVIII, XLIX.
ììortrinnir optitmnn. ('XLIX.
!*!>i'nrf(ttìtnirs Ss. Pnfnnn. LV.
!')mtìs Vdnr lìhrr, XXIX.
KriuifimMiM (U* Mitvnmo, srvmoncs. CXLI. — Semi, diversi. XLIV,
— 239 —
Geraldus Oddo, scriptum ethicorum, CLXIIL
Geometriae tractatus. XXIX.
Gilibertu8 de Tornaco. sermones ad- omnes status. XLV. — ser-
mones dom, et fest, XL. — serm, dom, et fest, totius anni.
GXXXVIII.
Goffredus de Trano. summa. CLXX.
Grammaticalia quaedam valde bona. CXLV.
Graecismus (Ebrardus de Bethune). OL.
Gregorius Papa, homeliae quadrag,, expositio super Ezecli,, dia-
logù L. — prima pars moralium,. LI. — secunda pars. LII.
— dialogus. XXXH-LIII.
Guilelmus de Lugduno. sermones. XXXIV. — serm. sup. evang.
dom. GXXXI.
Guilelmus Miginatensis Episcopus. rationale divinorum officio-
rum. XXX.
Guilelmus de Mara, correctorium. XXIX.
Guilelmus de Militone. postillae sup. gen. ex. lev. et num. CIX.
Henricus de Candago (Gandavo). quolibeta. XCVI.
Henricus Magister. quadragesimale. XXXVII. .
Henricus de Monte lardino, quadragesimale. CXXX.
Henricus de Segusia (Hostiensis). summa de tit. decret. prima
pars. CLXVIII. — sec. pars. CLXIX.
Hieronymus* quidam libri. LXVII. — epistolae cum multis altis
libris. LXVIII. (vedi nota al cod. 89).
Hilarionis vita. LVIl.
Historiae scholasticae. XVII.
Hugo, de sacramentis. LXXV, LXXVII. — in expositione hie-
rarchiae, et chronica, et tractatus diversi eiusdem,. LXXVIIL
— dialogus. LXXIX. — didascalus cum pluribus aliis tra-
ctatibus. LXXX.
Hugolinus de Donorio. serm. sup. ep. dom. XLIII.
Huguitio. summa sup, Decretum. CLXXX. — de expositione
vocab. OLL
lacobus de Voragine, sermones. XXXVI. — serm. sup. evang,
dominic. OXXXIII. — serm. quadrag. CXXXIV. — legen-
dae sanct. compi. CXLIII.
Innocentius IV. sup. quinque libris de tit. decret. CLXVll.
Ioannes (de Friburgo?) summa Confessorum. GLXXm.
(Ioannes de Elphordia?) summ^ confessor, novissima. CLXXIV.
Ioannes de Elphordia. tabula originalium. LXX. — tabula iuris
canonici et civilis. CLXXXI.
Lmiuium VoAj^fUfl* GaUesuA* . jvm^^o. CLUL
lootbiue* Dan* SectiUL iv^ -#.*' /»&. sewJUfvd. XCV. — fiiaeftimrs.
XC\X — <2if «fusMi et ée prim^ ^imcipJA. XCTL — quad-
léheuu XGVL
Lmdjmi* DaxDaAiceniu. /t^Sri. T.XXT. Tcdi doia al eod. 96- — /•-
bfT qui in ojufur, d/t fd/t ortalctz» .. LX X 1 1,
Isaac abbas de Srria. LT.
InóoruM. de triniUOe et eccletiasiioa iiuiinaiome, T«X X I- — «CA*-
r/ioUjfftae. CXLVJJ.
Imttiitiaaiu. instUut telnet, T.XXTTT. — caiex. T.XXXILL — di-
gextum retut. LXXXTV. — it^rwM. LXXXV, — in fonia'
tum, LXXXVL
Larjda]fa§ de NeapolL term. dirersi fer. et fesL XUT.
l/ictura tup, y, lib. decret. (7LXXL
Legendae Sarurtcnrum, XLVLL CXLUL
Lacan de Bitonto. sermone*, XXXTTT. — j«n». su^ erang, et
ejtvst. d/nninic. CXXIX.
MarfWtrectuM, XXIL
ManipuluM florum, 'Tliomas ELibemìcasV LXTX.
Martini ($,) episcopi vita, LVLL
Matthaeos de Aqoasparta. quodlibeta, CIV. — quaesti disputa
CIV. — postula sup, lib. lob. CX.
KaarìtioB frater, distinctiones, XLYL
lionaldoB. sumrna casuum. CLXXIL
Moralitatibus (de) corporum. (Thomas Yallensis). GLXTL
Kicolaas de Gorham. distinctiones vocales, CXUL
Nicolaus de lira, postil. sup. proph. CXV. — post, ad psalter,
CXVL — ad evang. Matth., Marc, et I, et IL lib, Meu^hab,
CXVII. — sup. evang. Io. CXIX. — sup. epist, Paulij actus
apost. et apocal. CXX.
Papias. de expositione vocabulorum. CXLVIIf.
Petrus Aureolos. quolibeta. XCVI.
Petrus Falcus. quaest. disput. CIV. — quolibeta. CIV.
Petrus Lombardus. libri sentent. XIX, XC.
Petrus Decauus. liber viginti distinctionum. LXXXL
Petrus de Tarantasia. postil. sup. ecclesiasten. et Io. CXXTT, —
postilla sup. ep. Pauli. CXX ITI.
Philìppus de Monte Calerlo, postil. sup. evang. XXXV. — i.*
pars postillae. CXXV. — 2.* pars. CXXVI. — quadragesi-
male, CXXVn. — postil. sup. evang. dominio. CXXXZL
- 241 -
Postillae super historias scholast. XVIII. — sup. i." partem psalt
CXI. — sup. 2.""* partem, CXII. — sup. epist. canon, ad
Rom. et Corinth. CXXIV. — sup. evang. Matth., et postillae
exceptuatae sup. evang. Marcii Lucae et Ioannis. CXXVIII.
Praeceptis decem {de) virtutib. et beatitudinib. tractatus. XLII.
Priscianus maior. OXLIV, — Id. minor. CXLV.
Quaestiones veteris et novi test. LXVI.
Rabanus. de natura rerum. LXVII.
Raimundus Rigaldus. serm. fest, et aìiqui fer. CXL.
Rationale dimnorum officioruni. XXX. (Guilelmus Durantis).
Richardus de Mediavilla. primus sup. prirtxum sentent. C. — sec.
sup. sent. CI. — tert. sup. sent. CU. — quartus super seni.
CHI. — quaest. disput. CIY. — quolibeta. CIV.
Richardus de Sancto Victore. tractatus. LXXIV. — de arclia
con*emplationis. LXXV. — de trinitate. LXXI. — de my-
stico somno. LXXVL
Rolandinus de Bononia. de arte notarie. LXXXIX.
Sermones festivi. XXXYI. — dom. quadrag. et fest. CXXXIX.
— sup. proph. XXXVI. — quadrag. super Proph. CXXX.
— dom. et fest. XLI. — serm,. quadrag, XXXVII.
Sphaera (de) XXIX.
Similitudinum liber, XXVIII.
Speculum iuris, LXXXVIII.
Thomas de Aquino, i.* pars summae. CV. — i.' secundae, CVI.
— secunda secundae. CVII. — quest. et quolibeta omnia,
CVIII. — scripta sup. evang. Matth. CXXI.
Thomas de Capua. summa dictaminis. CXL VI.
Virtutibus {de) Summa. CLV.
Vitiis {de) Summa, CLIV.
16
— Hi —
LIBRI DELLA SACRA SCRUTTRA
Bìblia (tmniuin mawr, L —
c&mpleUL. XX- — cum
interpretataribus, CI*VL
GenenB glas. IL
Exodns gloi. UL
Lerit gìoi. TV.
XmiL glùs. rV.
Deater. ^2of. Y.
locne VL
ladicam V L
Buth VL
FaraliponL ^/a#. VIL
Begnm glo$. VIL
Efldras VL
Nehemias VL
Tobia* ^fcf. VHL
ludith glos. VHL
Esther ^20<f. VKL
Varhalwfti gU». XIL
lob-^los. VKL
Paalt. giù». IX.
Libri aapìentiales gìos, X.
Isaii» ^loi. XL
leremiaB gìas, XL
FjEftchiel ^loi. XL
Prophetae Min. glos, XL
Et. Matth. ^2of. XHL
Et. Marci gìas. XUL
Et. Lucae glos, XLV.
Et. Ioan. XIV.
Ep. Paoli glos. XV.
ActuB Ap. glos. XVL
Epist. Can. glos. XVL
ApocaL ^2oi. XVL
— 243 —
COMPENDIO DELLA LIBRERIA SECRETA
Indice degli autori e delle opere
Abbatis Vercellensis sup. quatuor libros Dionysii Areop. cliii.
Adam Befeld summa sup, lib. metheoron. ccxlix.
Adam Goddam lectura, ccolxxvii.
-^gidius de B>oma scriptum elenchorum, oclii. — quaestiones et
quatuor quodliheta. cccxc.
-^gidius Hispanus sermones. dxvii.
Albertus ord. praed. compendium theologicae veritatis, ex.
Alexander generalis min. postillae sup, Ecclesiasticum et lob,
lix. — postillae sup. Isaù Ixviii. — quodlihet, ccclxxxv.
Alexander de Hales 2, lib, summae. cocli.
Algorismi tractatus cxxvii, cclxiv, cclxvi, cclxvii, cclxix.
Alipbas de Anglia lectura sup. /." et 11,"^ sentent, occlxxviii.
Ambrosius (a.) sup, Lucam, cxlii. — lib, epistolarum, cxliii.
Ambrosius (frater) summa de virtutibus, cdxiii.
Ambrosius Senensis serm, dominic. et quadrag, cdlxix.
Anselmus (s.) sermo de assumptione Yirginis, ci.
Antonius (s.) serm, dominic, et fest. diii. — S. Antonii legenda,
ccviii.
Archiepiscopi Cantuariensis. expositiones super ecclesiasticum,
(V. Ioannes Peckham).
Aristotiles ethica, ccxli, ccxlv. — philosophia, ccxliv, ccxlviii. —
de generatione de anim^ et metaph, ccxlvi. — elenchorum,
cclii. — de secretis secretorum, cclxxviii. — metaph, et lib.
ethic. ccxxxviii. — quinque libri metaph. ccxl. — metaph.
ccxlii, ccxliii. — topic. ccxxxi. — refh. ccxxxii. — elench. et
poster, ccxxxiii. — logica, ccxxxiv, ccxxxv, ccxxxvi, ccxxxvii*
A-i;3ri4«c-aTj* *. rTTT.^ — ^ r^rrr. Z^^ "in*. — &f grumi ^
*r,. •;'^. ri.» y'L"'r,u.: r.w^' j»?»-'-* i»i!tL 3llia H m^TilP "ÌP.
niXT"- — 'fi^ r—*r&'' trirt 'i*;r. r»-»» 3<»*rTP»tf riie^ '«r-ar T9Ìi
A T210 »', HX'T.O .
\j^^Z0rr^sx:L»k fr. detjtenàfitioiset sup. defecru/n matalàum^ ecxcir.
cxlrliL — </^ clavth^o aM»\jBLe, epittaln frrtnSmM èie wkomJte
Imi. 4^, fp'^dAh*di ìa irnhi Iccùb, cL — de fatnmuìa ìumesiae
rxta^, celi:- — mjidit/ztion^i, cdiÌT. — de rirtvrt&u* et de rt-
Hii. cdlixjL Ye^ nota al cod. 447-
hfsnmzLdtié eardinalis postilla jvj». <;pcjt. dom. «t /«r. ^-J^g^ìì,
cdxXlT, cdxXV.
Boetlns <i? consolatic>ne, clri. cItìL
Bomagratia casus, cccix. cccx.
BoaaTeiitiira s.} dix. — apologia, che clxL — ^nertJofiftwm.
clxii^ clxÌT, CCCT. — ari sermocinandL clzìr. — priinus sup.
seni, coczzxT. — primus et see, cccxIt. — secundus^ eeczlTii,
eeczlTiiìy coezliz. — terthts. oocItìL cccItììL — tertius et
fuartus, eeelz, ooelzL — quartus, ccdziii. cccIxìt. occIxy,
eedKii, «eelz¥m, lyarlTÌTi cccItt. — tractatus logicae. ccxlìx.
eruris. cniìii| ccvi, ccxiL — de Ugno ritae, rì^rrl^,
Vm Aertwt. dExTUr ocxci, cczeiì, crrciii.
— 245 —
Bremarutn magnum, dxxxiv. — grossissimum cum notis per to-
tum. dxxxv. — parvum et notatum, dxxxvi. — breviarii
ardo annotatus. odxx.
Bricto de exposit, vocabulorum, ccxxiii, ccxxiv.
Brocardus decreta summ. pontificum. ccxcv. — summa de casi-
bus, coevi, cccvii.
Cantica exposita, cxxi, cxlii.
Cassianus. clix.
Cassiodorus \wj9. psalmum, colxxxiv.
Casus {super) opus. cccv.
Casus in quibus fratribus imponitur excom. ex Clemente V. dx.
Ooelestinus de charitate, cxxviii.
Clanis (fr.) casus, cccx.
Chronica summorum poni, ccxcv. — martiniana. cclxxx. (vedi
Martinus Polonns).
Cicero rethorica. cclxx, cclxxi, cclxxii. — de officiis. cclxxi.
Collationes familiares. ccxviii. — domin. et festiv. totius anni.
cxvi. — breves sup. ep. et evang. dominic. dxxv. — quadrag.
dxxvi. — dominic. dxxvii. — prò mortuis. dvi, dvii, dviii,
dix, dx, dxi, dxii. — et sermones. cxxvii. — de communi
sanctorum. cdxiv.
Compoti tractatus. cclxiv, cclxvii, cclxix.
Concordantiae biblicae. civ, cv, evi, evii. — iuris civilis. ceexv.
Constantinus Africanus. liber medicinae. cclviii.
Correctura parisiensis sup. Bibliam. xliv.
Corradus de Saxonia. sermones dominic, et fest. cdxci.
Decimis {de) etc. opusculum,. cccxii.
Decretales, cclxxxvii, cclxxxviii, cclxxxix, ccxc. — antiquae.
cclxxxiii. — decreti /.■ pars, cclxxxiv. — decretum. cclxxxii.
Dionysius sup, apoc. Ixxxviii. — epistola, ccxv. — de angelica
hierarchia. eli.
Birectorium iuris. ccxovi.
Bistinctiones pri'inae partis decretorum. cclxxxv. — novi et vet.
test. cxi. — praedicabiles per alphabetum. exiv. — distinctio-
num liber per alphabetum. exv, cxvi.
Bispensationes super defectwm natalium. ccxciv. (v. Bentevegna).
Elisabeth legenda, ocxiv.
Elucidarium. cxxv.
Ephrem (a.) liber. ccxix.
Epistolae dominic. et fer. totius anni, clxxix. — dominic. expo-
sitae. cdlxxviii.
— 246 —
Epistolartuni completum, xciv, xcv.
Evangelia dominic, et de adventu, xcii.
Evangelistarium (greco) xci.
Eocemplorum {de abundantia) cxviii, cxx, cxxi.
Exemplarium nominatarum personarum in utroque testamento
iuxta hist, scholast. ciii.
Explanatio sup. canticum, Ixiv.
Exceptiones ex dictis Senecae. cxlviii.
Expositio sup. pater noster. dvi. — vocabulorum. ccxxi. — sup,
tractatus mag, Petri Hispani, ccl. — sup, librum Porphyrii,
ccliv. — sup, ecclesiasten, Ixi. — super epist. Fault. Ixxxi.
— doniinicae orationis, edili.
Flores Bernardi, cxlix. — auctorum, cxix.
Formulae licterarum prò discretis, clxxix.
Frauciscus Bartholi de Assisio historia pass, christi, dxxxiii.
Franciscus de Mayrone sermones. cdxliii. cdxliv, odxlv, cdxlvi.
— primus sup, seni, cccxliii. — de virtutibus moralibus,
cdxii. — determinatio paupertatis Christi et apost, cxcviii.
Geometria, cclxviii, cclxix.
Geraldus generalis reportationes sup, /." ad Corinth. Ixxxi v.
Gilbertus de Tornaoo serm, super cantic, Ixv. — serm, cdxl,
cdxli, cdxlii. — ad omnes status, dxxi.
Goffredus summa, ocxcviii, ccxcix, ccc, ccci.
Gregorius Papa (s.) moralium /." pars, cxxix. — //." pars, cxxx.
— inoralia, oxxxi. — honieliae quadraginta, cxxxii. — dior-
logi, cxxxiii, cxxxiv.
Gualfredus postilla sup. Lucani, Ixxiv.
Guilelmus Altisiodorensis summa sup, sent, cdi, odii.
Guilelmus de Lugduno. cdxlvii.
Guilelmus de Militona postilla sup, apocal. Ixxxvi.
Haimo st4p, apoc, Ixxxv.
Henricus de monte lardino serm, quadrag, cdlxi, cdlxii, cdixiii,
cdlxiv, cdlxv. — serm, dominic, cdlxii.
Henricus de Gandavo summae 1,* pars, ed.
Hieronymus (s.) sup. Matth. cxliv. — epistolae, cxlviii. — aucto-
ritates de Beo, cxlv.
Historiarum S. Rom. Ecclesiae {liber 2,^ partis) cclxxix.
Hugo sup. quatuor lib, sent, ccclxxx, ccclxxxi. — de sanato et
immortali Beo. cxliv. — sententiae. cccxxxii, cccxxxiii. —
expositio amfi^lirae hierai^chiat:. clii. (vedi nota ul cod. 98).
fugnilio d^ e^fip^ifione eo^t^Morrati. ccxxvj ccxxvi.
— 247 —
laoobinus de Cortona concordantiae numerales. cviii, cix.
lacobus de Benevento serm, dominic, et fest, odxcii.
laoobus Albus postillae quadrages, cdlxvii. (de Alexandria) —
postil, quadrag, odlxvi. — postil, sup, epist dominic. cdxxxiv.
lacobus de Esculo /.' et IL* sup, sentent, cccxliv.
lacobus de Rbodo postilla sup, evang, cdxxxv.
lacobus de Tuderto. clix. — laudes, ccxiii, ccxiv.
lacobus de Voragine /. pars serm, sup. evang, dominic, odi, —
//.■ pars. cdli. — serm. dominic. cdlii. — serm. dom. et qua-
drag. cdliv. — serm. quadrag. cdlv, odivi, cdlvii, cdlviii,
cdlix, cdlx.
Innocentius III. clix.
Institutiones synodales. cccxii.
loacbim sup. apoc. Ixxxix.
Ioannes -^gidii de praeconiis hispaniae. cclxxvi.
Ioannes Andreas summula sup. 4,°^ lib. decret, cccxiv.
Ioannes XXII ofpcium crucis, cxxxiv.
Ioannes Peckbam expositiones sup. ecclesiasticum. Ix. — perspe-
ctivae pars, clxiv. — primus sup. sentent. cccxxxvi. (vedi
opere d'argomento francescano).
Ioannes Climacus. ccxvi.
Ioannes Cbrysostomus sup. Ioannem,. cxlvi. — sup. evang. san.
Matth. cxlvii. — de compuctione cordis, cxlviii.
Ioannes Saracenus expositio angelicae hierarchiae. clii.
Ioanes Duns Scotus expositio angelicae hierarchiae. clii. — se-
cundus incompletus. cccliv. — quodlibeta. ccclxxxiv.
Ioannes Gallensis summa. cdvi.
Isaac de Syria. ccxii, ccxv, ccxvi. — in volgare, ccxiv.
Isidorus. cxli, clxxxii. — de preshyteris. cxli.
lustinianus imperator institutiones. cccxvi, cccxvii. — codex.
cccxviii, cccxix, cccxx. — digestum vetus. cccxxi, cccxxii. —
novum. cccxxiii, cccxxiv.
Kalendariuìn romanum,. 1.
Landulfus postillae sup. evang. dom. cdxxvi, cdxxvii. — serm.
quadrag. et fest. cdxxviii.
Legendae Sanctorum, dal clxix, fino al clxxvii.
Lellae sororis (Angelaé) de Fulginio liher. ccxi.
Liber cum ofpciis aquae benedictae etc. cdxxii. — de fructibus
poenitent. cdxviii. — interpretationum super Bibliam. xxxix.
Lucas de Bitonto serm, dominical. cdxxxvi, cdxxxviii, cdxxxix.
— serm. dom, quadrag, et fest. cdxxxvii.
Ludovici (s.) legenda, ccix.
— 248 —
Mamotrectus ccxxvii. (Marchesinns) — sup, mam. tabula, cclxzxL
Marchesinus opus de vitiis. cdxvii.
Mariae b, Virginis (de vita) libellus, ccx.
Martinns Polonus. cclxxx. — tabula decreti, ccxcvii.
Matthaeus de Aqaasparta postillae super apoc, Ivii, Ixxxv. —
sup. psalt, Iviii. — secundus cum parte quarti {sup, sent,)
occlii. — quaest. disput. ccclxxxìi. — sermones. cdxcv. (vedi
nota al cod. 682).
Mauritius (fr.) distinctiones, cxii.
Medie inae liber. cclviii, cclix, cclx, cclxi, cclxiii. — sup, artem
notitia. cclxi i.
Miaus de Colle epistolae. cclxxiv.
Miracula quondam, dxxvL
Missalis ardo completus. cdxxi.
Modus significandi maiores et minor es, ccxlviL
Monaldus summa casuum, cccii.
Nicolaus de Hanapis liber de exemplis sacr. scriptur, cxvii, cxviiL
Nicolaus frater distinctiones. cxiii.
Nioolau8 de Lira postilla sup. Daniel. Ixix. — sup. epist, catu
actus apost. et apoc. Ixxxii.
Oculo morali (de) (Petrus de Ciperia de Lemovicis) clviii.
Ordinationes divini ofpcii. Ixvi, clxxxiii.
Origenes super cani, cxlviii.
Originalia sanctorum, clviii. — niultorum Sanctorum. clxvii. —
quaedam et dieta sanctorum doctot^m de paupertate Christi
et Ap. clxi. — diversorum sanctorum doct. clxvi, clxviii.
Orosius ad Augustinum, cliv.
Ovidius in pluribus libris. clvi.
Pascliasius de corpore et sanguine Christi. cxliii.
Passio domini nostri lesu Christi. cdxvii. — de passione Christi.
dxxxii.
Paulus Boncagai sermon. quadrag. cdlxviii. — serm. fest, dxiii.
Pater noster expositus. Ixxxi.
Petrus Hispanus logica, ccxxviii.
Petrus loannis Olivi exposit. sup. cant. lamentat. lerem. proph.
regula b. Frane, et aliqua alia, cxcix.
Petrus Lombardus liber sapientiae glos. cccxxv. — tert. et quart.
sent. cccxxv. — textus sentent. cccxxvi, cccxxvii, cccxxviii,
cccxxix, cccxxx, cccxxxi.
Petrus Manducator allegoriae historiarum. cxvii, — historiae
schoìasticff.e. xcix, e, ci, cii.
— 249 —
Petrus de Tarantasia post, sup, ecclesiasten et ep, Pauli, Ixxvii.
sup, epist, Pauli, Ixxiii. — primus sup. sentent, cccxxxviii.
tert, sup, sentent, ccclv.
Petrus de Trabibus primus sup, sentent, occxxxvii.
Pbilippus cancellarius parisiensis sup, evang, dom, cdlxxxvii,
cdlxxxviii.
Philippus de Monte Calerio postilla, cdxxx. — abbreviata, cdxxix.
— i/ pars postillae abbreviatae, cdxxxi. — 2,* pars, odxxxii.
Plato timeus, colxxiii.
Pontificale cdxviii. — aliqua pars, cdxix.
Porphyrii {sup. librum) notitia, celi.
Postilla sup, evang, domin, odxxxiii.
Poenitentia {de) cvii.
Preposi tinus de Cremona summa, oocviii.
Priaoianus minor, ccxxii.
Proprietatibus {de) animalium. clxiii.
Prosper de vita contemplativa, clv.
Psalterium, magnum notatum,, cdlxxiii. — et com^une sanctorum,
et Kalendarium. cdlxxiv, cdlxxv, odlxxvi. — parvum et
ymnarium. cdlxxvii.
Quadrantis tractatus. cxxvii, cclxiv, cclxvii.
Quaestiones theolog, ccclxxv. — quaestiones, ccclxxxix, cccxci. —
multae disputatae, cccxcii. — multae, cccxciii, — sup. lib.
iopic. et de generat, ocxlix.
Quodlibet anglicanum. ccclxxxvi. — quodlibet. ccolxxxvii.
Raimundus Rigaldus /.' et IV.' sup, sentent, ccclxii.
Raimundus ord. praed. summa. xlvi, cciv, cociii, ccciv. — de
poenit, cccv.
Remigius sup. epist, Pauli. Ixxx.
Riohardus Rufus compilatio 4.'"" lib, sentent, ccclxxvi.
Richardus de Mediavilla quaestiones et quodlibeia, ccclxxxiii.
— i.' sup, sentent, cccxxxix. — i,* adbreviatus, cccxl. — 2.*
cccl. — 3,* ccclix.
Richardus de sancto Victore liber qui vocatur Beniamin, clix.
Richardus de Cornubia i.* et 2.' sup. sentent. cccxl vi.
Roffredus de ordine iudiciorum, cccxiii.
Rogerius Rogetb lectura sup, sentent, ccclxxix.
Scintillarium. cxxvi.
Scriptum sup. libr, posteriorum. celili, oclv.
Senecae rpistolae. cclxx.
Sententias {super) i.* cccxli, cccxiii. — i.% 2.', 3.^ cccxliii. — 2,'
— 250 —
cccliii. — lectura. coclxxi, ccclxxv. — sup, 5." lectura. ccclxxii.
— sup, 4." ccclxxiii. — opus adbreviatum. ccclxxiv.
Sermones. cxxvii, cocv. — duo, cxlii. — aliqui, occv. — diversi.
cdxv, cdxliii, dxxviii. — diversi et collationes, dxxix. — sup.
evang. dom. odlxxxiv, cdlxxxv, odlxxxvi, odlxxxix. — sup.
epist. dom. odlxxix. — sup. ep. et ev. dom. cdlxxx, odlxxxi,
cdlxxxii, cdlxxxiii. — dominicales et festivi, odxc. — in se-
guito dal cdxciii, al dix, e quindi dxxii, dxxvi. — feriales
et festivi, cdxliii, cdxliv, dxxvi. — festivi, cdxlv, cdlxxii,
dxiv, dxv, dxviii, dxix, dxxiii. — festivi et de decem prae-
ceptis. cdxxxix. — quadragesimales. cdlxiv, cdlxx, cdlxxi,
cdlxxii. — de scala, cdxcvi. — et homeliae. dxxxvii. — de
mortuis. cdlxxviii. — prò die veneris sancta, et resurrectio-
nis. dx. — b, Virg, angelorum,, comune sanctorum, dxvi. —
ad status, dxii, dxx. — introductiones dom. et fest, if,d prae-
dicandum. dxxx. — praedicationes dom^inic, dxxxi.
Sphaere tractatus, cxxvii, cclxiv, cclxvi, cclxvii, cclxix.
Summa de poenitentia. cccxi. — gramm/iiicae. ccxlix. — dictor-
minis. cclxxv. — contra haereticos. cdiv, cdv. — de theolo-
gica disciplina, cdiv. — contra vitia. cdv. — de vitiis, cdvii,
cdviii, cdix, cdx. — de virtutihus. cdxi, cdxiv.
Summula de casibus. cccix.
Tabula sup. moralia b. Gregorii papae. evi. — originalium. xcvi,
xcvii. — sup. speculum, historiarum,. xcviii. — sup. sentent.
cccxxxiv. — sup. quosdam libros et capita bibliae. cccviii. —
sup. secundam secundae et 4.™ sentent. s. Thomae. cccxcix.
Thomas de Aquino post, super lob, Ivii. — expositiones evang,
dominic, cdxlviii, cdxlix. — 3.* sup, sentent, ccclvi. — 4.*
sup. seni, ccclxvii. — quaest, disputate, ccclxxxviii. — /.'
pars summae, cccxciv, cccxcv, cccxcvi. — /.■ pars secundae.
cccxcvii. — secunda secundae, cccxcviii.
Thomae Cantuariensis legenda, ccvii.
Tractatus de libero arbitrio, cxxii. — de morte contemnenda.
cxxiii. — de septem sacramentis, virtutibus decem praeceptis,
futurae resuri'ectionis, cdiii. — de virtutibus et vitiis, cdxv,
cdxvi. — de praeceptis et beaiiiudinibus. cdxvi. — de poenis
peccatorum. cdxvii. — de iure canonico, colxxxvi.
Vegetiu8 de re militari, cclxxvii.
Vitalis Cardinalis postil. sup. apoc. Ixxxiii, Ixxxiv.
Vitis (de) patrum et non patrum ccxvii.
Yocabula genesis cccv.
— 251 —
LIBRI DELLA SACRA SCRITTURA
Bibliae magnae pars /.■ i. — /// ii.
Bibliae maior completa, xxxvii. — magna, xxxviii. — completa
quasi portatilis, xl. — partatilis, xli, xlii.
Bibliae unius secunda pars, xliii.
Genesis glos, iii. — post, li.
Exodus glos. iii. — post. Hi.
Leviticua glos, iii. — post, Iii,
Numeri glos, iii. — post, Iii.
Deuteronomius glos, iii.
losue glos, iv. — post, liii.
ludioum glos, iv. — post, liii.
Paralipomenon glos, v. — post, Iv.
Ruth glos, iv. — post, liii.
Regum <7fe5. v. — post, Iv.
Esdras ^i^<?5. iv. — post. liii.
Nebemias glos. iv. — ^^osf. liii.
lob glos, vi, xii.
Psalterium glos, vii, viii, ix, x, xi.
Proverbia xlv. xii. — post, li.
Ecclesiastes xlv. xii.
Cantica xlv. xii. — glos, xiv, xv, xvi. — post, Ixii, Ixiii.
Sapientia xlv. xii. — glos. xiii.
Ecclesiasticus xlv. xii. — glos, xiii.
Isaias xlv, glos, xvii. — post, Ixvi, Ixvii.
leremias glos, xvii.
Daniel postil, incompl, Ivii.
Prophetae minores xlv. — glos. xviii, xix, xx. — postil. incompl.
Ivii. — post. Ixx.
— 252 —
Evangelia 1, unum de quatuor xciii.
Matthaeus glos. xxi, xxii. — post, Ivii, Ixxi, clxiv.
Marcus glos. xxi, xxiii, xxiv. — post, Ixxi, Ixxii.
Lucas glos. xxv. — post. Ixxi, Ixxii.
Ioannes glos. xxvi, xxvii, xxviii. — post. Ixxv, Ixxvi.
Actus Apostolorum glos. xxxii, xxxiii.
Epistolae Pauli glos. xxix, xxx, xxxi. — postil. Ixxix. — ad
Rom. post. xiv. — epist. pauli 1, Ixxxi.
Epist. canonicae xxxiv. glos. xxxii, xxxiii.
Epistolae Petri 1.
Apocalypsis glos. xxxv, xxxvi. — post. Ixxxvii. — exposita. xc. .
Testamentum novum xlv, xlvi, xlvii, xlviii, xlix.
— 253 —
INDICE DEI LIBRI PROVENIENTI DAI RELIGIOSI
Albertus de Padoa quadragesimale xcix.f.
Albertus de Saxonia de officio sacerdotis xcii.f.
Alexander de Alex. /.• //.' ///.' sup, sentent, vii.f — ///.• sup,
sentent, lxxxi.f.
Angelus de Senis. quadragesimale Ixxvii.f.
Aristotiles tota philosophia ix.f — textus Ixxiii.f, civ.f, ov.f —
de regimine principum xlv.f
Ars notoria li.
Augustinus (s.) de verbo domini Ixxxvii.f — de virtute Dei
xoviii.f.
Benediotus (s.) regula lvii.f.
Beniamin. opus xvii.f.
Bernardus considerationes Ixiv.f.
Biblia completa Ixxxiv.f — biblia pulchra parva xxviii.f.
Boetius xv.f.
Bonaventura (s.) stimuTis amoris breviloquium i.f — brevilo-
quium xxxi.£, xxxviLf, cix.£ — secundus Ixxx.f.
Bonectus metaphisica Ivi.f, lxxi.£.
Breviarum vetustum lx.£ (Cantuariensis eoclesiae? Vedi nota al
codice 699).
Concordantiae physicales ì xxi.f.
Dictionarium completum xxix.f — dictionum lxii.£.
Doctrinale vi.£ — incompl, Ixiii.f.
Eusebii chronica xciii.£
— 254 —
Perebric (?) logica xxxiLf.
Franciscos de Mayroae conflatum xcyì.f.
Funiculus simplex liii.£
Gttlieaos (Gttlenas) isagoge liy.£
Q^raldos Oddonis ethica cLf.
Gregorìos Uber dialogorum xzY.£
Gregorìos de Arimino xliy.f.
Guido Faba Uber dictaminis xvi£
Guilelmos ord. praed. summa de vitiis lxxy.f.
Goilelmas de Militona postil, sup, pentatheucum xc.f.
Heuricus de Massa quadragesimale Ixxiv.f.
Henrious de Monteiardino postilla ii.f.
Historiae scolasticae xli.f.
Hugo de sacramentis xxvii.f — de virtutibus lxxvi.f — super
historiam veteris et novi testamenti lxxxiii.f.
Hugo de Aracoeli lxvi.£.
loannes Duns Scotus quaestiones sup. lib, metaph, viiLf.
Lectura sup. sentent, xxx.f, xliiLf.
Liber de ente simplici Ixxviii.f — conformitatum Ixxxii.f —
quidam sup. decretai. lxxxix.£ — theologiae xovii.£ — distin^
ctionum c.£ — philosophiae cii.f — auctoritaium ciiLf —
quidam xxxvLf.
Libellus xxxix.f — quidam xlvii.f — de septem gradibus lii.f
— gram,maticae Ixv.f — ubi sunt multiplices errores ovi.f.
Luoanus xiv.f.
Luoas de Bitonto xviii.f.
Mamotrectus iv.f.
Narrationes Sanctorum Patrum iii.f.
Nioolaus declaratio sup. regulam Iv.f.
Nioolaus de Aquavilla serm^nes de festis xl.f.
Nioolaus de Lira postilla sup. duodecim prophetas xii.f.
Nom>ina per alphabetum xx.f.
Oculo {de) Wrorali xxxv.f.
Oddonis distinctiones sup. psàU. oviii.f.
Passio Domini concordata per quatuor Evangelist. xxiii.£.
Petrus de Candia sup. quat. lib. sentent. xxxviii.f.
— 255 —
Petrus Lombardus textus sentent, viii.f.
Petrus Thomas formalitates xciv.f.
Pisanella xxvi.f.
Postilla sup. lerem. prophet x.f. — sup. Gen, xi.f. — sup, Lu-
cam xiii.f.
Psalterium xxxiii.f.
Quaestiones sup, quat. Uh. sentent, lxviii.f.
Itaimundus summa l.f.
Itichardus de mistica theologia lxxix.f.
Itiohardus tractatus xlviii.£ — sup, primum sentent, lxix.f.
Sentent, {sup,) tertius lxvii.f.
Sermones xxii.f, xxiv.f, xxxiv.f, xlvi.f — praedicàbiles Iviii.f.
Summa de poenitentia, de vitiis et de virtutibus v.f — de casi-
bus xiii.f.
Tabula Valerii lxx.f — computai, Ixxii.f — sup, ethicam cx.f.
Tractatus logicae xlix.f.
Yiridarium consolationis xxxv.f.
— 256 —
COMPENDIO DELLA LIBRERIA DELLA PORZIUNCULA
Antiphonarium i.p — prima pars ii.p — secunda pars iii.p.
Bibita xix.p — prima pars xx.p — secunda pars xxi.p — qua-
tuor primi libri cum testam. nov. xxix.p.
Breviarium antiquum xl.p.
Collationes Sanctorum Patrum xxv.p.
Compendium theologicae veritatis xxxiv.p.
Epistolarium xvii.p.
Epistolae Pauli glos. xxxii.p.
Evangelistarium xvi.p.
Flores evangeliorum xxx.p.
Qregorius Papa (s.) prima pars moralium xxii.p — secunda
pars xxiii.p — liber dialogorum xxiv.p.
Lectionarium feriale vi.p — festivum, vii.p.
Legendae Sanctorum xxxix.p.
lAber sacrae indulgentiae xxviii.p.
Martyrologium, iv.p.
Missale viii.p, ix.p, x.p, xi.p, xii.p, xiii.p, xiv.p, xv.p.
Monaldus summa xxxvi.p.
Papias xxxviii.p.
Pontificale xviii.p.
Postilla super psalterium, xxxi.p.
Regula fratr, minor, de manu fr, Leonis xxvi.p.
Sent, Tecotus xxxiii.p.
Summa de virtutibus xxxv.p. — diversorum casuum xxxvii.p.
Vita b, Francisci xxvii.p.
— 257 —
OPERE DI STORIA FRANCESCANA
-ZEgidii £r, dieta XXXII. — eloquia cciii, ccxv. — vita coix.
Alexander IV. declar. sup. regulam fr. Min. LVIII.
Alexander de Ales eccpositio regulae cxoviii.
Antonii (5.) legenda ccviii.
Bonaventura (s.) b. Frane, vita maior. LVIII. — vita maior et
minor clxxviii, clxxix. — vita clxxx, clxxxii, xxvii.p — vita
minor clxxxi. — legenda m,inor cxxxiv, xxvii.p. — apologia
clx, clxi.
Breviarixim ord. min. cdxxi. — notatiim dxxxiv, dxxxv.
Clarae {$,) historia cum duabus legendis olxxxiii. — regula et
legenda clxxxiv.
Conformitatum liber Ixxxii.f.
Constitutiones generales Bonaventurae et Michaelis clxxxvii. —
gener. et prov. antiquae clxxxviii. — papales Benedieti XII
ae generalis domini Guilelmi clxxxix. — papales generales
et provinciales cxc. — loeales S. Frane, de Asisio et S. Ma-
rias de Angelis cxci. — loeales S. Frane, domini Marei cxcii.
Continentium regula LVIII.
Dialogus ss. fr. Minorum ce.
Formulae literarum prò diseretis mittendis ad eapitula clxxix.
Francisci et soeiorum eius liber aetuum coi, ccii. — b. Frane,
eommertium, eutn domina paupertate ceiii, covi. — de b.
Frane, multa eciv. — b. Franeisei dietorum liber ccv. — le-
genda versi fieata olxxxiii. — regula testamentum opuseula
clxxxiii. — dieta xxvi.p — vita LVII, xxviii.p — proge-
nies cdxv.
17
— 258 —
Franciscus Mayronis determinano paupertatis Christi et apost,
cxcviii.
Gregoriu8 IX declaratio sup. reg, fr. min. LVllL
Inceptione ordinis {de) ccix.
Indulgentia (de) S, Mariae de Angelis miracula quaedani civili.
Indulgentiae sacrae liber LIX, cxciii, xxviii.p (Frane. Bartholi).
Indulgentice sacrce liber et peregrinationes civitatis lerusalem et
totius terrae sanctae cxciv.
Indulgentihe generales ordinis et ecclesiae S, Francisci dx.
Innoceiitiua IV declaratio sup. regulam LVlll.
loannes Peckham de evangelica paupertate cxovi. — deperfectione
evangelica cxcvii. — canticum prò dilecto cxcviii.
loannes de Rupella eoopositio regulae cxcviii.
Lellae sororis de fulgineo liber ccxi.
Legendis sive dictis antiquis (de) beati Francisci LVUI.
Ludovici episcopi (5.) legenda ccix.
Nioolaus III. declaratio sup, reg, fr, min, LViil. — clxxxviii,
clxxxix.
Originalia quaedam et dieta ss, doctorum de paupertate Christi
et apost, clxi.
Petrus loannis Olivi de professione paupertatis cxcviii. (vedi
nota al cod. 684.).
Privilegia aliqua Greg, IX, Inn, IV, Alex, IV, clxxxiv.
Privilegiorum ordinis copiae LVIII. — adbreviatio et mare ma-
gnum clxxxv. — priv, ordinis tabula cxciv. — aliquae co-
piae ci, clxxxviii.
Regula fr, min, LVIII. — b. Frane, cxcix. — reg, testamentum
cum dictis b. Frane, cciii. — eliminatio errorum contra re-
gulam clxxxviii. — per magistros doctores exposita cxov. —
exposita a quinque doctoribus cxcviii. — regulae S, Francisci
et continentium clxxxiv. — declarationes summorum ponti-
ficum clxxxiv, clxxxviii. — regula et declarationes clxxxvi.
— regula de manu fr, Leonis xxvi.p.
Rigaldus expositio regulae cxcviii.
Erobertus de Bastia expositio regulae cxcviii.
— 259 —
AVVERTIMENTI
1. Ho creduto opportuao registrare nel compendio anche
alcune opere ed autori, ohe, non essendo nominati nell'inven-
tario, ma pur corrispondendo a qualche articolo di esso, sono
stati indicati nelle note illustrative.
2. Di alcune opere, dietro la scorta dei cataloghi e relativi
compendi contenuti nella più volte citata storia della Vaticana,
ho indicato l'autore, sebbene non nominato nell'inventario.
3. Le tt Expositiones super Ecclesiasticum ?», che nel testo
del nostro inventario e nel titolo primitivo del codice stesso,
tuttora esistente, si dicono opera Archiepiscopi Cantuariensis, nel
compendio sono state notate sotto il nome di Joannes Peckham.
Il F. Ehrle a pag. 85 della storia della biblioteca Vaticana, al
num. 513 della recensione perugina, unisce questa nota: a No-
mine Cantuariensis ex Archiepiscopis eius sedis imprimis Ste-
phanus Langton intelligi videatur n. Ma, siccome il nome del
Peckham, sebbene scritto da mano posteriore, si legge nel co-
dice stesso; e siccome anche lo Sbaralea nell' art. Joannes Pe-
ckham, ricordando il nostro codice e la relativa indicazione
dell'antico inventario, registra quelle expositiones, fra le opere
del dotto Minorità inglese, ho creduto bene prenderne nota sotto
il suo titolo. Del resto non può sembrare cosa strana, che i
Francescani colle parole Archiepiscopus Cantuariensis intendes-
sero antonomasticamente il loro celebre confratello; quando,
sebbene non francescano, anche Giovanni Maggiore Scoto, da
non confondersi col Dottor Sottile, volendo citare nel suo prò-
positum de infinito il trattato sulla prospettiva del Peckham, usa
l'espressione a ut dicit Cantuariensis in perspectiva ». (V. Ma-
gistri Ioannis Maioris Scoti libri etc. Lugduni 1516, foglio ci (b).
Una mano recente (mi sembra quella del Papini) nota nel
codice stesso, che l'opera è inedita.
— 2G0 —
Quadro della corrispondenza d' identità fra gli articoli
dell'antico inventario e i codici ancora esistenti
nella biblioteca comunale di Assisi, disposto secondo
r ordine numerico progressivo dei primi.
Biblioteca Publica
I .
16
Il ,
m \
1
IV j
V {
2
VI .
4
vin
5
IX .
7
XI .
10
xn. ,
11
XTTT
12
XIV
13
XXIV
42
XXV
43
XXVI
44
xxvn
45
XXVIII
249
XXIX .
174
XXXI
242
XXXIl ,
403
XXXVI
533
XXXVII
511
XXXIX .
543
XL .
. 508
XTJ
485
XLin
. 248
XLIV
613
XLV
. 501
XLVE
. 877
Tiin
95
LV .
672
LVE
874
LXI
87
T-XTV
196
Lxvni ,
-
89
LXIX
244
LXXI
. 98
Lxxm
92
LXXIX
99
LXXIX
. 225
Lxxxvn
. 212
jr^icTcìic
640
XCI
121
XOll
126
XCIV .
. . . 127
xov
137
— 261 —
XCVI
136
cxxvn .
239
XCVII
133
CXXVIII
20
e .
143
CXXXI .
514
CI .
141
cxxxn .
250
cn .
145
cxxxin
484
civ.
159
CXXXIV
512
cv .
114
cxxxvm
436
<3VI
117
cxT.n .
396
cvn
116
cxT.vn .
93
ovili
112
CL . . ,
171
oix
79
CLI.
308
CXI
19
CT,n
297
cxn
39
CLm
167
cxin
59
CLV
168
CXTV
75
CLX
280
cxv
60
CLXII .
. 663
ex VI
77
CLXVI .
243
cxvn
68
CLXvn .
206
CXIX ,
62
CTiXVIII
219
cxx
81
CT^XIX .
221
CXXI
115
CLXIX .
. 222
ex XII
25
CLXXII .
231
cxxm
38
CLXXIV
. 235
CXXIV
18
CLXXX .
. 213
cxx VI
. 254
CT-XXXI
. 229
^^Cl^'
— 262
Biblioteca Privata
1
V
vi
vii .
ix
xii .
xvii .
xix .
xxi .
xxii .
xxiii
XXV .
xxviii
xxix
xxxii
xxxiii
Hi .
Ivii .
Iviii .
lix .
Ix .
Ixii .
Ixvi .
Ixvii
Ixviii
Ixxi .
Ixxiii
Ixxiv
Ixxv
Ixxvi
Ixxvii
Ixxviii
17
Ixxix
3
Ixxx
23
Ixxxi
8
Ixxxiii
37
Ixxxiv
6
Ixxxv
9
Ixxxvi
54
Ixxxviii
29
xcvi
353
xcix .
69
civ .
31
cv .
384
cvii .
14
ex .
15
cxii .
58
cxiii
40
cxvi
51
cxxv
67
cxxvi
47
cxxxi
74
cxxxvi
354
cxxxvii
48
cxli .
30
cxliv
76
355
cxlv
34
cxlviii
61
cxlix
27
clvii
49
clviii
33
olxii
21
clxiv
22
317
521
50
71
57
82
356
85
41
64
388
363
418
401
383
386
568
390
94
88
84
391
90
574
384
369
482
432
442
676
673
— 263 —
olxix .... 352 cccxxiv .... 217
olxxv
349 cccxxvi .
102
clxxvi
350 cccxxvii .
101
olxxviii
336 ccoxxxv .
129
clxxix
330 cccxxxvii
154
olxxx
346 cccxxxviii
135
clxxxi
347 cccxl
148
olxxxiii
338 cccxli
152
clxxxiv
652 cccxlii
162
olxxxv
655 cccxlvii .
163
oxcviii
684 cccxlix .
122
ccvii
351 cccl .
146
ooxi .
342 cccli
108
ccxii
426 ccciii
132
coxv
191 cccliii
671
ooxix
582 cccliv
190
ccxx
687 ccclv
155
ccxxv
308 ccclvi
111
coxxxvii
658 ccclvii
123
coxxxviii
282 ccclix
147
ccxliv
. 298 ccclx
176
celi (
573 ^^^1"!. •
ccclxii
184
colviii '
. 182
cclxxix .
341 ccclxvi .
170
colxxxi
674 ccclxvii .
119
colxxxvii
215 ccclxxi
. 165
cclxxxix
228 ccclxxii .
285
ooxciv
336 ccclxxiii .
153
coxcv
227 ccclxxviii
. 161
ccxcvi
232 ccclxxx .
131
ccxovii
395 ccclxxxi .
130
ocxoviii
223 ccclxxxii .
134
ocxcix
226 ccclxxxiii
144
ccciii
637 ccclxxxvi
158
occiv
642 ccclxxxvi i
157
cccvii
636 ccclxxxviii
118
occix
645 cccxci
187
occx
418 cccxcii
138
occxvi
224 cccxci ii .
186
cccxvii
210 cccxcv
113
cccxx
220 cccxcix .
552
cccxxii
216 ed .
139
cccxxiii
203 cdii .
195
— 264 —
cdiii
cdv .
cdviii
cdxiv
cdxvii
cdxxiv
cdxxv
cdxxviii
cdxxix
cdxxx
odxxxi
odxxxii
cdxxxiii
odxxxv
cdxxxviii
cdxxxix
cdxl
cdxli
cdxlv
cdli .
edili
cdlxii
cdlxiv
cdlxv
cdlxviii
cdlxxix
cdlxxxi
cdlxxxii
cdlxxxiii
cdlxxxv
169
cdlxxxix
380
ed sci
405
edxciii
411
edxeiv
488
cdxev
256
edxcvi
430
edxevii
431
d .
454
di .
260
dv .
359
dviii
678
dx .
253
dxv .
433
dxvi
529
dxvii
505
dxix
456
dxx .
447
dxxi
555
dxxvi
241
ii.f. .
534
xvi.f.
491
xvii.f.
510
xxx.f.
489
xxxi.f.
450
xxxii.f.
447
xlviii.f.
452
lx.f.
494
eviii.f.
490
xxviii.p.
381
xxxiv.p.
537
464
453
459
682
536
542
487
477
470
474
565
530
520
414
528
451
486
446
255
672
868
150
120
662
142
599
323
344
402
— 265 —
Lo stesso quadro disposto secondo V ordine nume-
rico progressivo dei codici ancora esistenti.
N. B. I codici esistenti sono indicati col numero arabico
1 ii-m.
33 Ixxvii.
74 Ix.
2 IV-V.
• 34 Ixxiii.
75 CXIV.
8 V.
37 ix.
76 Ixviii.
4 VI.
38 cxxni.
77 CXVI.
5 vni.
39 cxn.
79 CIX.
6 xii.
40 Hi.
81 CXX.
7 IX.
41 xcix.
82 Ixxxvi.
8 vii.
42 XXIV.
84 oxxxvii.
9 xvii.
43 XXV.
85 xcvi.
10 XI.
44 XXVI.
87 LXI.
11 XII.
45 XXVII.
88 cxxxvi.
12 XIII.
47 lix.
89 LXVIII.
13 XIV.
48 Ixvi.
90 oxliv.
14 xxix.
49 Ixxvi
92 Lxxm.
16 xxxii.
50 Ixxxiii.
93 CXLVII.
16 I.
51 Ivii.
94 cxxxi.
17 i.
54 xix.
95 LHI.
18 CXXTV.
57 Ixxxv.
98 LXXI.
19 CXI.
58 xxxiii.
99 LXXIX.
20 CXXVIII.
59 cxin,
101 cccxxvii.
21 Ixxviii.
60 CXV.
102 cocxxvi.
22 Ixxix.
61 Ixxiv.
108 cedi.
23 vi.
62 CXIX.
Ili ccclvi.
25 cxxn.
64 oiv.
112 CVIII.
27 Ixxv.
67 Iviii.
113 cocxcv.
29 xxi.
68 cxvn.
114 CV.
30 Ixvii.
69 xxiii.
115 CXXI.
31 XXV.
71 Ixxxiv.
116 cvn.
— 266
117 evi.
118 ccolxxxviii.
119 ccclxvii.
120 xxxi.f.
121 XCI.
122 cccxlix.
123 ccclvii.
126 xcn.
127 XCIV.
129 cccxxxv.
130 ccclxxxi.
131 occlxxx.
132 ccclii.
133 xcvn.
134 ccclxxxii.
135 cccxxxvUi.
136 XCVI.
137 XGV,
138 cccxcii.
139 ed.
141 CI.
142 xlviii.f.
143 C.
144 ccclxxxiii.
145 CU.
146 cocl.
147 ccclix.
148 cccxl.
150 xxx.f.
152 cccxli.
153 ccclxxiii.
154 cccxxxvii.
155 ccclv.
157 ccclxxxvii.
158 ccclxxxvi.
159 CIV.
161 ccclxxviii.
162 cccxlii.
163 cccxlvii.
165 ccclxxi.
167 CLIII.
168 CLV.
169 cdiii,
170 ccclxvi.
171 CL.
174 XXIX.
176 occlx.
182 ccclxii.
184 ccclxi.
186 cccxoiii.
187 cccxci.
190 cccliv.
191 ccxv.
195 cdii.
196 LXIV.
203 cccxxiii.
206 CLXVn.
210 cocxvii.
212 LXXXVII.
213 CLXXX.
215 cclxxxvii.
216 cccxxii.
217 cccxxiv.
219 CLXVm.
220 ccoxx.
221 CLXIX.
222 CLXXI.
223 ccxcviii.
224 ccoxvi.
225 LXXXI.
226 ccxcix.
227 ccxov.
228 cclxxxix.
229 CLXXXI.
231 CLXXII.
232 ccxcvi.
235 CLXXIV.
239 CXXVII.
241 cdli.
242 XXXI.
243 CLXVI.
244 LXIX.
248 XLin.
249 XXVIII.
250 CXXXII.
253 cdxxxiii.
264 CXXVL
255 ii.f.
256 cdxxiv.
260 cdxxx.
280 CLX.
282 ccxxxviii.
285 ccclxxiL
297 CLH.
298 ccxliv.
308 CLI-coxxv.
317 Ixxx.
323 cviii.f.
330 clxxix.
335 clxxviii.
336 ccxciv.
338 clxxxiii.
341 cclxxix.
342 coxi.
344 xxviii.p.
346 clxxx.
347 clxxxi.
349 olxxv.
350 clxxvi.
351 ccvii.
352 clxix.
353 xxii.
354 Ixii.
355 Ixxi.
356 Ivxxviii.
359 odxxxi.
368 cvii.
368 xvii.f.
369 cxlviii.
374 LVI.
377 XLVL
380 cdv.
381 cdlxxxv.
383 oxiii.
884 xxviii-oxlv.
386 cxvi.
388 cv.
390 cxxvi.
391 oxli,
— 267 —
395 ccxcvii.
396 CXLII.
401 cxii.
402 xxxiv.p.
403 XXXII.
405 cdviii.
411 cdxiv.
413 ex.
414 dxvii.
418 cccx.
426 ccxii.
430 cdxxv.
431 cdxxviii.
432 clvii.
433 cdxxxv.
436 cxxxvm.
442 civili.
446 dxxvi.
447 cdlxxix.
450 cdlxviii.
451 dxx.
452 cdlxxxi.
453 cdxciii.
454 cdxxix.
456 cdxl.
459 cdxciv.
464 cdxci.
470 dv.
474 dviii.
477 di.
482 cxlix.
484 cxxxni
485 XLI.
486 dxxi.
487 d.
488 cdxvii.
489 cdlxv.
490 cdlxxxiii.
491 cdlxii.
494 cdixxxii.
501 XLV.
505 cdxxxìx.
508 XL.
510 cdlxiv.
511 XXXVII.
512 CXXXIV.
513 XLIV.
514 CXXXI.
520 dxvi.
521 Ixxxi.
528 dxix.
529 cdxxxviii.
530 dxv.
533 XXXVI.
534 cdlii.
536 cdxcvi.
537 cdlxxxix.
542 cdxcvii.
543 XXXIX.
552 cccxcix.
555 cdxlv.
565 dx.
568 cxxv.
572 LV.
573 celi - cclviii.
574 cxlv.
582 ccxix.
599 lx.f.
636 cocvii.
687 ccciii.
640 LXXXIX.
642 ccciv.
645 cccix.
652 clxxxiv.
655 olxxxv.
658 ccxxxvii.
662 xxxiLf.
663 CLXII.
671 cccliii.
672 xvi.f.
673 clxiv.
674 cclxxxi.
676 clxii.
678 cdxxxii.
682 cdxov.
684 cxcviii.
687 ccxx.
^^^'
— 268 —
i
Indice delle note ordinate secondo il numero pro-
gressivo dei codici esistenti a cui si riferiscono.
1
pag-
37
88 ■
pag.
162
161 ■
pag.
201
2
n
id.
89
yi
226
162
yi
199
3
yi
166
92
yi
41
163
yi
234
6
j»
234
93
yi
43
165
yi
201
7
n
37
94
yi
162
167
n
44
8
yi
156
98
yi
226
169
1»
205
9
yi
157
101
yi
198
171
1»
44
10
fi
37
102
yi
id.
174
1»
39
11
9
38
108
yt
199
182
Jf
200
15
yi
157
119
yi
201
187
n
2(^
16
yi
37
120
n
218
190
1»
200
20
J»
43
122
n
199
191
ji
177
22
yi
169
123
1»
200
195
yi
204
37
yi
157
129
yi
198
196
yi
41
41
yi
160
132
yi
199
203
yi
198
51
yi
158
134
yi
202
210
yi
197
54
yi
157
136
yi
41
216
yi
id.
67
»
159
138
yi
203
217
yt
id.
59
yi
42
140
»
234
220
yt
id.
64
yi
160
141
yi
42
224
yi •
id.
67
yi
158
142
yi
234
227
yt
191
71
»
159
143
yi
42
228
»
190
75
»
42
146
yi
199
230
yt
235
76
yt
158
148
yi
198
232
»
195
77
yi
43
150
»
218
235
11
45
82
yt
160
152
yi
199
239
11
43
84
yi
228
157
yt
202
241
yt
234
87
n
225
158
Ti
id.
243
yt
228
—
269
> —
249
pag-
38
390
pag.
161
• 614 ■
pag.
43
id.
n
223
391
91
163
621
159
263
n
207
401
9»
161
528
217
254
TI
43
403
9»
39
629
207
256
n
206
id.
9»
233
530
215
285
yi
201
411
99
205
534
210
298
fi
182
413
9»
160
636
213
808
n
44
414
9»
216
637
id.
id.
TI
182
418
9»
196
642
214
317
n
159
426
9»
234
543
233
323
n
235
431
9»
206
652
232
335
n
166
432
91
164
id.
204
336
n
190
436
9»
43
556
209
338
n
166
446
91
217
565
214
341
n
184
447
99
208
673
184
342
»
176
450
9»
212
574
163
344
»
219
454
99
207
582
179
847
n
166
456
91
208
599
218
850
»
164
474
91
214
637
196
851
»
176
482
91
164
642
196
353
»
157
484
91
283
646
id.
854
n
158
485
91
40
662
169
856
TI
160
486
9»
217
658
182
863
ft
id.
488
91
206
662
218
369
91
164
489
91
211
663
227
874
91
41
491
9»
id.
672
284
877
91
40
494
9»
212
678
164
880
9»
205
501
91
40
676
id.
881
91
212
508
91
id.
682
280
884
11
157
510
9»
211
684
170
id.
9»
163
511
9»
40
886
91
161
613
9»
id.
ERRATA
CORRIGE
Pao.
Un.
Olenim et vitiomm
23
24
Olerum idest vitiorum.
Videbitis
28
31
videbunt.
xcii
64
15
xcvii.
quadratis
68
24
quadrantis.
in Christi militibus
70
17
in Christi membris.
Alamanni
80
29
Alamannia.
clam
100
32
causa.
peccai
109
20
peccare.
zelum
. 113
4
zelus.
qua
117
12
quam.
Sermones dominicales
i 118
1
Sermones quadragesimal
cdix .
123
1
cdlix.
induamus
127
2
induamur.
sic . . .
129
4
dio.
accidiosis .
133
32
accidiosus.
peccante .
135
12
peocantem.
delPart. xviii .
161
19
delPart. xviii degli Analei
666 ... ,
161
37
661.
ripudiava
174
25
riprovava.
Pier Giovanni .
174
38
Pietro di Giovanni.
die Spiritualem
174
40
die Spiritualen.
Petrus lohannes
175
2
Petrus Tohannis.
mano diversa .
192
2
mano diversa j».
657 ... .
195
27
637.
241 (bis) .
234
21
241.
-^•<-
Z 6821 >755 L3 CI
Invwitarlo <Mraiittca MMot
liniiiiiiin
Z
■■■■■■ ■■■■■■■■■■■■^■" ■■*■■""
3 6105 039 207 340
6621
A755
L3
«jTA^tfc ?
V W^
STANFORD UNIVERSITY LIBRARIES
STANFORD, CALIFORNIA
94505